حق
معرف
از اسماء حسناى خدا
متن
حق، از اسماء حسناى خدا. حق به عنوان نام خدا ده بار در قرآن تکرار شده است. چهار آیه در قرآن بیان می‌کند که «اللّه» همان «الحق» است (رجوع کنید به حج: 6، 62؛ نور: 25؛ لقمان: 30). در یک آیه «الحق»، صفت «اللّه» است (کهف: 44) و در پنج آیه نیز «اللّه» با ربّ حق، مولاى حق و ملِکِ حق وصف شده است (انعام: 62؛ یونس: 30، 32؛ طه: 114؛ مؤمنون: 116). همچنین الحق در روایات حاوى نودونه اسم حسناى الهى (اسماء الحسنى*) ذکر شده است (رجوع کنید به ابن‌ماجه، ج 2، ص 1269؛ ترمذى، ج 5، ص 192؛ ابن‌بابویه، ص 194؛ نیز رجوع کنید به ابونعیم اصفهانى، ص 101، 131، که طرق گوناگون روایت اسماءاللّه را آورده است). به‌علاوه، در روایتى مشهور، از ذکر «اللهم أنت الحق و قولک الحق و وعدک الحق» در مناجات شبانه پیامبر اکرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و امام محمدباقر علیه‌السلام یاد شده است (رجوع کنید به صنعانى، ج 2، ص 78ـ79؛ بخارى، ج 2، ص 42، ج 8، ص 167، 198، 184؛ طوسى، مصباح المتهجّد، ص 164ـ165) و از این‌رو گفته شده که از دعاهاى مستحب پس از نماز شب است (طوسى، مصباح المتهجّد، ص 140).با اینکه الحق در روایتهاى اسماءاللّه در شمار اسمهاى الهى ذکر شده است (براى نمونه رجوع کنید به زجاج، ص 53؛ بیهقى، ج 1، ص 39ـ 40؛ غزالى، ص 137ـ139؛ فخررازى، 1364ش، ص 289ـ292)، برخى در این‌باره تردید کرده‌اند (رجوع کنید به اشعرى، ص519: نظر جبایى درباره علم خدا؛ قاضى عبدالجباربن احمد، ج 5، ص 256؛ بغدادى، ص 123)، چنان‌که ابوعلى جبایى توصیف خدا به «حق» را وصفى حقیقى ندانسته، زیرا از نظر او، حق به معناى موجود حادث است که در مقابل باطل، به معناى معدوم، قرار می‌گیرد و خداوند از حدوث منزه است (رجوع کنید به قاضى عبدالجباربن احمد، همانجا). بر این اساس، معناى نظیر «أَنَّاللّهَ هوَالحق» (رجوع کنید به حج: 6، 62؛ لقمان: 30) حق بودن عبادت خداست (رجوع کنید به ابن ‌بابویه، ص 202؛ قاضى عبدالجباربن احمد، ج 5، ص 256، ج 20، قسم 2، ص 214).برخى درباره کارکرد دستورى حق معتقدند که واژه حق، مصدر و حاکى از فعل است و در توسع معنایى به عنوان اسم فاعل براى خدا و به معناى محقّ یا محقق به کار می‌رود (رجوع کنید به ابن‌بابویه، همانجا؛ ابن‌فورک، ص 46؛ قشیرى، 1983، ص 68). برخى مفسران، در تفسیر ترکیبهاى «مَوْلیهُمُالحق»، «رَبُّکُمُالحق» و «الملِک‌الحق» (رجوع کنید به انعام: 62؛ یونس: 30، 32؛ طه: 114؛ مؤمنون: 116)، حق را نه صفت مستقل، بلکه وصفى تأکیدى می‌دانند که حاکى از شایستگى تام خدا براى ولایت و ربوبیت و مالکیت است (رجوع کنید به طبرى، ذیل مؤمنون: 116؛ طوسى، التبیان، ذیل حج: 6). تأکید بر این معنا، مفهوم اسم حق را به معناى نامهایى چون «الفرد» و «الأحد» نزدیک می‌سازد؛ به این معنا که بیگانه مولى و ربّ و مالکِ حقیقى، اللّه است (رجوع کنید به طبرى، ذیل طه: 114؛ مؤمنون: 116؛ طوسى، التبیان، همانجا؛ ابن‌قیم جوزیه، ص 91). گاهى هم صفت الحق را نه وصفى براى خدا، بلکه براى موصوف محذوفى مانند افعال یا اقوال خدا دانسته‌اند که بر عادلانه، حکیمانه و حقیقى بودن افعال و اقوال خدا دلالت دارد (رجوع کنید به زَجّاجى، ص 178؛ زمخشرى؛ طبرسى، ذیل انعام : 62).فارغ از این دلالتهاى دستورى، عموم مفسران و شارحان به معناى اصلى واژه حق توجه کرده‌اند که عبارت است از موجود ثابت و واقعى (براى نمونه رجوع کنید به خطابى، ص 76؛ ابن‌فورک، همانجا؛ قشیرى، 1968، ص 68؛ قرطبى، 1427، ص 165؛ براى ریشه و معناى حق رجوع کنید به حق*). به این معناى عام، هر شىء موجود، حق است، خواه به لحاظ اخلاقى صحیح و از نظر ارزشى مثبت باشد، خواه باطل و منفى، مانند جهنم، شیطان یا جادو (رجوع کنید به ابن‌فورک، ص 25؛ قرطبى، همانجا). اما خداوند به سبب آنکه تنها موجودِ دائم، کامل، فناناپذیر و به خودى خود موجود است، تمام حق و مصداق مطلق اسمِ «الحق» است (رجوع کنید به طوسى، التبیان؛ فخررازى، 1421، ذیل انعام: 62؛ قرطبى، 1428، ذیل حج: 6)؛ همان‌طور که در بیان حکما موجود به معناى خاص آن، همان واجب‌الوجود است (رجوع کنید به ابن‌سینا، ج 1، ص 48؛ صدرالدین شیرازى، سفر1، ج 1، ص 89؛ نیز رجوع کنید به ژیماره، ص 141). به این معنا، الحق را باید از اسماء ذات و در کنار اسمائى چون شىء، موجود، کائن و ثابت دریافت (رجوع کنید به بغدادى، ص 121ـ122؛ جیلى، ص 154؛ ژیماره، ص 133).گاهى مفسران و شارحان در توضیح معناى اسم الحق، از منظرى معرفت‌شناسانه وارد شده و آن را در شمار نامهایى دانسته‌اند که مستلزم اثبات و اعتراف به وجود خداوندند؛ مانند اسامى ظاهر، مبین، اول، آخر و باقى (براى نمونه رجوع کنید به حلیمى، ج 1، ص 188ـ189؛ بیهقى، ج 1، ص 40؛ قرطبى، 1427، ص 166). بنابه استدلال ایشان، چون هیچ دلیل و بینه‌اى نمی‌تواند وجود خدا را ثابت کند، انکار او ناممکن و تصدیق او ضرورى است، بلکه اصلاً واجب‌الوجود یعنى آنکه همه موجودات ناگزیر از معرفت اویند (رجوع کنید به همانجاها؛ نیز رجوع کنید به زجاج، ص 53). صفت المبین را، که گاهى با الحق همراه است، می‌توان تأکیدى بر همین بداهت وجود خدا دانست (رجوع کنید به طباطبائى، ذیل نور: 25؛ قس قشیرى، 1968، ص 69؛ فخررازى، 1421، ذیل نور: 25).برخى مفسران و شارحان اسماءاللّه، با توجه به معناى وَجَب در فعل حَقَّ (رجوع کنید به زجّاجى، همانجا)، اسم‌الحق را در زمره صفات فعل و قریب‌المعنا با اسم خالق* دانسته‌اند (رجوع کنید به جوینى، ص 144؛ ابن‌میمون، ص 337). از این منظر، الحق یعنى خالق و وجودبخشى که اشیا را محقق و نظام حق را در اشیا جارى می‌سازد (رجوع کنید به قشیرى، 1983، همانجا؛ طباطبائى، ذیل حج: 6). ابن‌میمون (همانجا) با توجه به این معنا معتقد است که الحق ممکن است وصف کلام خدا باشد که به واسطه تکلم با رسولان، شریعت را محقق می‌کند یا وصف فعل اوست که به معناى خلقِ معجزات یا جارى ساختن ایمان در دلهاى مؤمنان است. برخى مفسران کوشیده‌اند این دیدگاهها را در بیانى واحد جمع کنند (رجوع کنید به غزالى، ص 137؛ فخررازى، 1364ش، ص290؛ سبزوارى، ص 721)؛ چنان‌که غزالى (همانجا) حق را به معناى موجود، در سه ساحت اعیان و اذهان و لسان توضیح داده است. براى عارفان و اهل‌تصوف در مرتبه فنا، یکى از عالی‌ترین و مکررترین اذکار ذکر الحق است، چرا که ایشان از مرتبه شهود افعال و صفات ارتقا یافته و به مرتبه شهود ذات الهى رسیده‌اند و ظواهر باطل و هالک را نمی‌بینند (رجوع کنید به قشیرى، 1968، همانجا؛ غزالى، ص 139؛ فخررازى، 1364ش، ص 292). از نظر ابن‌عربى (ص 7)، ذکرِ «یا حق» دعایى است براى درک حقایق توحید و قیام به حق. بنده‌اى که بر ذکر اسم الحق مداومت و به حقیقت آن توجه کند، جز حضرت حق چیزى را حق نمی‌بیند، مگر آنکه می‌داند هر حقى از اوست (غزالى، همانجا).منابع : علاوه بر قرآن؛ ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینى طهرانى، قم [? 1357ش[؛ ابن‌سینا، الشفاء، الالهیات، ج 1، چاپ ابراهیم مدکور، جورج شحاته قنواتى، و سعید زاید، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ ابن‌عربى، النور الاسنى بمناجاة اللّه باسمائه الحسنى، ]قاهره[ 1398/1978؛ ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعرى، چاپ دانیل ژیماره، بیروت 1987؛ ابن‌قیم جوزیه، اسماءاللّه الحسنى، چاپ یوسف على بدیوى و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق 1424/2003؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بی‌تا.[؛ ابن‌میمون، شرح‌الارشاد، چاپ احمد حجازى احمد سقا، قاهره 1407 /1987؛ ابونعیم اصفهانى، جزء فیه طرق حدیث «ان لله تسعة و تسعین اسمآ»، چاپ مشهوربن حسن‌بن سلمان، ]مدینه[ 1413؛ علی‌بن اسماعیل اشعرى، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن 1400/1980؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح البخارى، ]چاپ محمد ذهنی‌افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ عبدالقاهربن طاهر بغدادى، کتاب اصول‌الدین، استانبول 1346/1928، چاپ افست بیروت 1401/1981؛ احمدبن حسین بیهقى، کتاب الاسماء و الصفات، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت 1423/2002؛ محمد بن عیسى ترمذى، سنن الترمذى و هو الجامع الصحیح، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت 1403/1983؛ عبدالملک‌بن عبداللّه جوینى، کتاب الارشاد الى قواطع الادلة فى اصول الاعتقاد، چاپ اسعد تمیم، بیروت 1416/1996؛ عبدالکریم‌بن ابراهیم جیلى، الکمالات الالهیة فى الصفات المحمدیة، چاپ سعید عبدالفتاح، قاهره 1417/1997؛ حسین‌بن حسن حلیمى، کتاب المنهاج فى شعب الایمان، چاپ حلمى محمد فوده، ]بیروت[ 1399/1979؛ حمدبن محمد خطابى، شأن الدعاء، چاپ احمدیوسف دقاق، دمشق 1404/1984؛ ابراهیم‌بن سرى زجاج، تفسیر اسماءاللّه الحسنى، چاپ احمدیوسف دقاق، دمشق 1974؛ عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجى، اشتقاق اسماءاللّه، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت 1406/1986؛ زمخشرى؛ هادی‌بن مهدى سبزوارى، شرح الاسماء، او، شرح دعاء الجوشن الکبیر، چاپ نجفقلى حبیبى، تهران 1375ش؛ محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازى (ملاصدرا)، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت 1981؛ عبدالرزاق‌بن همام صنعانى، المصنَّف، چاپ حبیب‌الرحمان اعظمى، بیروت 1403/1983؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ طبرى، جامع؛ محمدبن حسن طوسى، التبیان فى تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملى، بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، مصباح‌المتهجّد، بیروت 1411/ 1991؛ محمدبن محمد غزالى، المقصد الاسنى فى شرح معانى اسماءاللّه الحسنى، چاپ فضله شحاده، بیروت 1971؛ محمد بن عمر فخررازى، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ همو، شرح اسماءاللّه الحسنى للرازى، و هو الکتاب المسمى لوامع البینات شرح اسماءاللّه تعالى و الصفات، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره 1396/1976، چاپ افست تهران 1364ش؛ قاضى عبدالجبار بن احمد، المغنى فى ابواب التوحید و العدل، ج 5، چاپ محمود محمدخضیرى، قاهره 1965، ج 20، چاپ عبدالحلیم محمود و سلیمان دنیا، ]قاهره، بی‌تا.[؛ محمدبن احمد قرطبى، الاسنى فى شرح اسماءاللّه الحسنى و صفاته العُلى، چاپ شحات احمد طحان، منصوره، مصر 1427/2006؛ همو، الجامع لاحکام القرآن، چاپ محمد ابراهیم حفناوى، قاهره 1428/2007؛ عبدالکریم‌بن هوازن قشیرى، التحبیر فى التذکیر، چاپ ابراهیم بسیونى، قاهره 1968؛ همو، الفصول فی‌الاصول، چاپ ریچارد فرانک، در MIDEO، ش 16 (1983)؛Daniel Gimaret, Les noms divins en Islam, Paris 1988.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیده زهرا مبلّغ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده