حفْصة الرکونیة (حفصه بنت الحاج الرکونی)
معرف
از بانوان شاعر سده ششم در منطقه غرناطه اندلس
متن
حَفْصَة الرَّکونیة (حفصه بنت الحاج الرّکونى)، از بانوان شاعر سده ششم در منطقه غرناطه اندلس. تاریخ تولد او در منابع ذکر نشده است. به نوشته یاقوت حموى (1400، ج 10، ص 227)، او در 586 درگذشت.زرکلى (ج 2، ص 264، پانویس 2) احتمال داده که وى منسوب به اَرْکُون، یکى از دژهاى استوار اندلس، بوده است (یاقوت حموى، 1965، ذیل «ارکون»). ابن‌سعید مغربى، که خود از آن سرزمین بوده، گفته (ج 2، ص 138) حفصه از دهکده راکونه بوده و با در نظر گرفتن تخفیف الف به صورت فتحه، نسبت رکونى صحیح است.از ویژگیهاى ادبى سده‌هاى چهارم تا ششم اندلس، ظهور و نامور شدن گروهى از بانوان شاعر است، مانند ولّاده (متوفى 484)، دختر مستکفی‌باللّه (امیر اموى اندلس)؛ حمدة (متوفى 600)، دختر زیاد مؤدب؛ و حفصه رکونى (فاخورى، ص 938؛ نیز رجوع کنید به مَقَّرى، ج 4، ص 171ـ179، 205ـ211، 287ـ289).نزدیک‌ترین مورخ به روزگار حفصه، محمدبن عبدالواحد ملّاحى (متوفى 619) بوده که در کتاب خود، تاریخ علماء البیرة، از او نام برده و فقط دو بیت از سروده‌هاى او را نقل کرده است (رجوع کنید به ابن‌سعید مغربى، همانجا؛ مقّرى، ج 4، ص 171). ابن‌دِحْیه (متوفى 633؛ ص 10) نیز دو بیت دیگر از سروده‌هاى او را ضبط کرده است.شهرت حفصه ظاهرآ به روزگار زنده بودن او، از مغرب به سرزمینهاى شرقى رسیده بوده، زیرا یاقوت حموى که چهل سال پس از حفصه در 626 درگذشته، به تفصیل، احوال او را شرح داده و زیبایى و نژادگى و خوش ذوقى و بدیهه سرایى او را ستوده و ابیاتى از سروده‌هاى وى را آورده است (رجوع کنید به 1400، ج 10، ص 219ـ227).حفصه مورد توجه عبدالمؤمن‌بن على، نخستین امیر سلسله موحدون (حک : 524ـ558)، قرار گرفت و به فرمان او عهده‌دار آموزش بانوان دربار شد و به خواست عبدالمؤمن سه بیت بالبداهه در ستایش او سرود و ضمن آن از امیر تقاضا کرد کمکى به او شود که در تمام زندگى بی‌نیاز باشد. امیر نیز براتى براى او نوشت و درخواستش را اجابت کرد (همان، ج 10، ص 220؛ مقّرى، همانجا). درباره شیفتگى عبدالمؤمن و وزیر او (ابوجعفر) به حفصه، همه منابع کم‌وبیش مطالبى نوشته‌اند که گویاى خلوتهاى شبانه حفصه با ابوجعفر است و گفته‌اند همین موضوع موجب کشته شدن وزیر به فرمان امیر شد، حال آنکه ابوجعفر وزیر در 559، یک سال پس از مرگ عبدالمؤمن، و ظاهرآ به فرمان عثمان، پسر عبدالمؤمن، کشته شده است (رجوع کنید به ابن‌سعید مغربى، همانجا؛ محمدعبداللّه عنان، عصر3، قسم 1، ص 385).مجموع اشعارى که از حفصه در کتابها ثبت شده، کمتر از پنجاه بیت است و در هیچ منبعى به دیوانى از او اشاره نشده است. ابن‌خطیب، که حدود دویست سال پس از مرگ حفصه شرح‌حال او را نوشته، فقط پانزده بیت از اشعار او را ثبت کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص 491ـ494).مقّرى، مؤلف نفح‌الطیب، که در سده یازدهم کتاب خود را نوشته و بیشتر از دیگران به شرح‌حال حفصه پرداخته، 44 بیت از سروده‌هاى او را نقل کرده است (رجوع کنید به ج 4، ص 171ـ179). در اشعار او، صور خیال و صناعات ادبى کم و بیش به صورتى لطیف جلوه‌گر است (براى نمونه رجوع کنید به یاقوت حموى، 1400، ج 10، ص 223ـ224، 227؛ ابن‌دحیه، همانجا؛ ابن‌خطیب، ج 1، ص 492). او از مضامین شعرى ولّاده استفاده کرده است.با این‌همه، نامورى او تا آنجاست که بروکلمان در تاریخ ادبیات خود (>ذیل <، ج 1، ص 482) و در بخش شاعران اندلس، از میان زنان شاعر، فقط از او نام برده و چند سطرى درباره او نوشته است.منابع : ابن‌خطیب، الاحاطة فى اخبار غرناطة، چاپ محمد عبداللّه عنان، قاهره 1393ـ 1397/ 1973ـ1977؛ ابن‌دِحْیه، المطرب من اشعار اهل المغرب، چاپ ابراهیم ابیارى، حامد عبدالمجید، و احمد احمد بدوى، ]قاهره[ 1993؛ ابن‌سعید مغربى، المُغرِب فى حُلَى المَغرب، چاپ شوقى ضیف، قاهره ]1978ـ 1980[؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ حنا فاخورى، الجامع فى تاریخ الادب العربى: الادب القدیم، بیروت 1986؛ محمد عبداللّه عنان، دولة الاسلام فى الاندلس، قاهره 1417/1997؛ احمدبن محمد مَقَّرى، نفح‌الطیب، چاپ احسان عباس، بیروت 1388/1968؛ یاقوت حموى، کتاب معجم‌البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ 1866 ـ1873، چاپ افست تهران 1965؛ همو، معجم‌الادباء، بیروت 1400/1980؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده