حفص بن غیاث نخعی کوفی
معرف
محدّث و قاضى اهل سنّت و از شاگردان امام صادق علیه‌السلام
متن
حفص‌بن غیاث نخعى کوفى، محدّث و قاضى اهل سنّت و از شاگردان امام صادق علیه‌السلام. کنیه‌اش ابوعمر بود و در سال 117، در دوره خلافت هشام‌بن عبدالملک (حک: 105ـ125)، زاده شد (خطیب بغدادى، ج 9، ص 83ـ84؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 197). در منابع، به محل تولد او اشاره نشده است.مشایخ حدیثى او بسیار بوده‌اند که مهم‌ترین آنان عبارت‌اند از: جد او طلق‌بن معاویه، عبیداللّه‌بن عمر، هشام‌بن عُروه، سفیان ثورى، ابن‌جُرَیج و امام جعفرصادق علیه‌السلام (خطیب بغدادى، ج 9، ص 68؛ مِزّى، ج 7، ص 56ـ58؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 358؛ براى فهرست آنان رجوع کنید به مزّى، همانجا). حفص‌بن غیاث در میان شاگردان اَعْمَش* (متوفى 148) از همه موثق‌تر معرفى شده است (خطیب بغدادى، ج 9، ص 80). شیخ‌طوسى (1415، ص 133، 188، 335) او را در شمار راویان امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم‌السلام آورده است. اما چون حفص در سال 117 به‌دنیا آمده و سال وفات امام باقر علیه‌السلام میان سالهاى 114 تا 118 گزارش شده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 324)، نمی‌توان حفص را از اصحاب آن حضرت دانست (نیز رجوع کنید به مدرسی‌طباطبائى، ج 1، ص 231).راویان حفص نیز بسیار بوده‌اند، از جمله پسرش عمر، احمدبن حنبل، اسحاق‌بن راهویه، علی‌بن مدینى، ابونُعَیم فضل‌بن دُکَین، عبداللّه‌بن محمدبن ابی‌شیبه و عثمان‌بن محمدبن ابی‌شیبه (براى فهرست آنها رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 68؛ مزّى، ج 7، ص 58ـ59).گفته‌اند که حفص‌بن غیاث در روایت و نقل احادیث، عموماً بر حافظه خویش تکیه داشته است. راویان حفص سه تا چهار هزار حدیث را، که او از حفظ برایشان روایت کرده بود، به نقل از وى کتابت کرده‌اند (رجوع کنید به خطیب‌بغدادى، ج 9، ص 76؛ مزّى، ج 7، ص 62؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 9، ص 25).حفص‌بن غیاث مجموعه‌اى از احادیث گردآورده (رجوع کنید به مدرسی‌طباطبائى، ج 1، ص 231ـ232) که در منابع از وثاقت آن سخن رفته است (رجوع کنید به طوسى، 1417، ص 116؛ مزّى، ج 7، ص 61). همچنین وى در دفترى، حدود 170 روایت از امام صادق علیه‌السلام گردآورده است (براى نقل قولهایى از این اثر رجوع کنید به مدرسی‌طباطبائى، ج 1، ص 232ـ235). رجال‌شناسان امامى، با استناد به کلام شیخ‌طوسى (1403، ج 1، ص380) که گفته است اصحاب ما به اخبار حفص‌بن غیاث عمل کرده‌اند، او را موثق شمرده‌اند (رجوع کنید به علامه حلّى، مقدمه قیومی‌اصفهانى، ص 33؛ تفرشى، ج 4، ص 9؛ خویى، ج 6، ص 149).برخى رجال‌شناسان اهل سنّت او را ثقه و حدیث‌شناس دانسته و برخى در این زمینه او را رد کرده‌اند (رجوع کنید به مزّى، ج 7، ص60ـ62؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 358)، ولى به نظر می‌رسد همان‌گونه که ابوزرعه (متوفى 264) و یعقوب‌بن شیبه (متوفى 262) تصریح کرده‌اند، باید میان منقولات او در کتاب حدیثى موثقش و احادیث بسیارى که از حافظه نقل کرده است، تفاوت قائل شد (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 81؛ مزّى، ج 7، ص60ـ61؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 9، ص24)، به‌ویژه آنکه برخى نوشته‌اند وى در اواخر عمر دچار فراموشى شد (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 359) یا پس از رسیدن به منصب قضا، حافظه‌اش ضعیف گردید (ابن‌ابی‌حاتم، ج 3، ص 186؛ باجى، ج 1، ص 513). ظاهراً همه مواردِ قدح و جرح او، به همین سبب بوده است.حفص‌بن غیاث از سوى هارون‌الرشید (حک : 170ـ193)، خلیفه عباسى، در شرق بغداد و پس از آن در کوفه به منصب قضا گماشته شد که بنابر گزارشى، مدت آن در بغداد دو سال و در کوفه سیزده سال بود (مزّى، ج 7، ص 59، 64؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 358) .برخلاف مقام حدیثىِ او، رجال‌شناسان منزلت وى را در فن قضا بسیار ستوده‌اند تا آنجا که به نظر برخى، منصب قضا با حفص‌بن غیاث پایان پذیرفته است (رجوع کنید به مزّى، ج 7، ص 64؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 9، ص 26؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 359). با این حال، خود وى از اشتغال در این منصب چندان خشنود نبود و در پاسخ به پرسشى، گفته بود که قضا منصبى بسیار مشکل و پرزحمت است (خطیب بغدادى، ج 9، ص69ـ 70؛ مزّى، همانجا).به نوشته ذهبى (1376ـ1377، ج 1، ص 298)، وى از بخشنده‌ترین مردم بود و شرط کرده بود که‌هرکس می‌خواهد حدیثى از او فراگیرد، باید از غذاى او بخورد (نیز رجوع کنید به خطیب‌بغدادى، ج 9، ص 75؛ مزّى، ج 7، ص 65). او در عین داشتن منصب قضا، با تنگدستى می‌زیست، چنان‌که پس از مرگش، نهصد درهم بدهکار بود (خطیب بغدادى، ج 9، ص 73؛ مزّى، ج 7، ص 64؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 9، ص 24).حفص‌بن غیاث در آخر عمر، زمین‌گیر و خانه‌نشین شد و پس از مدتى درگذشت. فرمانرواى کوفه، فضل‌بن عباس، بر جنازه او نماز گزارد (مزّى، ج 7، ص 69). سال وفات او را بین 194 تا 196 دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 1، ص290؛ مزّى؛ ابن‌حجر عسقلانى، همانجاها)، ولى مزّى و ابن‌حجر عسقلانى سال 194 را صحیح‌تر شمرده‌اند.منابع : ابن ابی‌حاتم، کتاب‌الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، کتاب تهذیب‌التهذیب، ]بیروت[ 1404/1984؛ ابن ‌خلّکان؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ سلیمان‌بن خلف باجى، التعدیل و التجریح لمن خرج عنه‌البخارى فی ‌الجامع الصحیح، چاپ احمد بزار، ]رباط[ 1411/1991؛ مصطفی‌بن حسین تفرشى، نقدالرجال، قم 1418؛ خطیب بغدادى؛ خویى؛ محمدبن احمد ذهبى، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/1981ـ1988؛ همو، کتاب تذکرةالحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ 1377/ 1956ـ1958، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومی‌اصفهانى، قم 1415؛ همو، عدةالاصول، و بذیله الحاشیة الخلیلیة لخلیل‌بن غازى قزوینى، چاپ محمدمهدى نجف، ]قم[ 1403/ 1983؛ همو، الفهرست، چاپ جواد قیومی ‌اصفهانى، قم 1417؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصةالاقوال فى معرفةالرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]قم[ 1417؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛Hossien Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol. 1 Oxford 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

قاسم محسنی مری و پرویز آزادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده