حفْص بن عمر دوری
معرف
از راویان قرائتهاى هفت‌گانه قرآن و محدّث قرن دوم و سوم
متن
حَفْص‌بن عُمر دُورى، از راویان قرائتهاى هفت‌گانه قرآن و محدّث قرن دوم و سوم. پدرش عُمربن عبدالعزیزبن صهبان (ابن‌سعد، ج 7، ص 364؛ ابن‌حِبّان، ج 8، ص 200؛ قس خطیب بغدادى، ج 9، ص 89: صُهَیب)، کنیه‌اش ابوعُمر (دولابى، ج 2، ص 54؛ ابن ابی‌حاتم، 1371ـ1373، ج 3، ص 183) یا ابوعمرو (ابن‌سعد، همانجا) و به دُورى (منسوب به دُور، از محله‌هاى بغداد؛ سمعانى، ج 2، ص 503؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 521) و مُقرى و اَزدى (ابن‌سعد؛ خطیب بغدادى، همانجاها) مشهور بود.حفص در سامرا سکونت داشت (ابن ابی‌حاتم، همانجا). از اسماعیل‌بن جعفر، ابواسماعیل ابراهیم‌بن سلیمان مؤدِّب، ابوتُمیله یحیی‌بن واضح، علی‌بن قدامه، یزیدبن هارون، حجاج‌بن محمد اعور، یحیی‌بن ابی‌بُکیر و عفّان‌بن مسلم حدیث شنید (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 183ـ184؛ خطیب بغدادى، همانجا؛ براى نام کسانى که وى از آنها روایت کرده است رجوع کنید به مِزّى، ج 7، ص 35ـ36) و قرآن را نزد قاریان بزرگ قرائت کرد (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 90؛ مزّى، ج 7، ص 36ـ37؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). ابن‌ماجه، ابوزُرعه عُبیداللّه‌بن عبدالکریم رازى، ابوبکربن ابی‌الدنیا، علی‌بن سُلیم، ابوبکر حسن‌بن بشّاربن علّاف، حاجب‌بن ارکین فرغانى، علی‌بن ابراهیم اهوازى، فضل‌بن شاذان و ابوحاتِم محمدبن ادریس رازى از او روایت کرده‌اند (رجوع کنید به ابن ابی‌حاتم، 1371ـ1373، ج 3، ص 184؛ خطیب بغدادى، همانجا؛ مزّى، ج 7، ص 36؛ براى فهرست کامل راویان وى رجوع کنید به مزّى، همانجا). به گفته ابوداود سلیمان‌بن اشعث، احمدبن حنبل نیز از او حدیث نوشته است (رجوع کنید به خطیب بغدادى، همانجا).حفص براى فراگرفتن قرائات قرآن، بسیار سفر کرد و نزد اشخاص بسیارى علم آموخت تا جایى که قرآن را طبق قرائتهاى هفت‌گانه و نیز قرائتهاى شاذ می‌خواند (ذهبى، 1401ـ1409، ج 11، ص 543؛ همو، 1424، ج 5، ص 1129)، هر چند به قرائت کسایى* بیشتر تمایل داشت و بدان شهرت یافت (خطیب بغدادى؛ مزّى، همانجاها). او قرائت نافع مدنى و ابوجعفر یزیدبن قعقاع مدنى را از اسماعیل‌بن جعفر مدنى (متوفى 180)، قرائت حمزةبن حبیب کوفى را از سُلیم‌بن عیسى حنفى (متوفى 188 یا 189)، قرائت علی‌بن حمزه کسایى (متوفى 189) را از خود او، قرائت ابوعمروبن علاء بصرى* را از شجاع‌بن ابی‌نصر بلخى (متوفى 190) و ابومحمد یحیی‌بن مبارک یزیدى (متوفى 202) و قرائت عاصم را از ابوبکربن عیاش (متوفى 193) آموخت (ذهبى، 1401ـ1409، ج 11، ص 541؛ همو، 1424، ج 5، ص 1128؛ ابن‌جزرى، غایةالنهایة، ج 1، ص 255).گفته‌اند که دورى نخستین کسى است که قرائات را گردآورى و در این باره کتابهایى تألیف کرده است (رجوع کنید به ذهبى، 1418، ج 1، ص 220؛ صفدى، 1962، ج 13، ص 103؛ ابن‌جزرى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). ذهبى (1424، همانجا؛ نیز رجوع کنید به صفدى؛ ابن‌جزرى، همانجاها) او را شیخ قاریان عراق، و در قرائت قرآن ثَبَت و امام خوانده است (1401ـ1409، ج11، ص543). دورى یکى از دو راوى قرائت ابوعمرو با واسطه ابومحمد یزیدى (براى راوى دوم رجوع کنید به صالح‌بن زیاد سوسى*) و کسایى (رجوع کنید به دانى، ص 5، 7، 12، 16)، هر دو از قاریان هفت‌گانه، بوده و نیز از طریق ابن‌جماز قرائت ابوجعفر یزیدبن قعقاع* مدنى، از قاریان ده‌گانه، را روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌جزرى، النشر، ج 1، ص 177). ابن‌جزرى (النشر، ج 1، ص 123ـ131،170ـ172، 177ـ178) طرق کامل این روایات را آورده و محمد ابراهیم محمد سالم این قرائات را از طرق مذکور نقل کرده است (رجوع کنید به فریدة الدهر، ص 142ـ212، 444ـ451، 473ـ474). ابوالزَّعراء عبدالرحمان‌بن عبدوس (متوفى بعد از 280)، احمدبن فَرَح مفسر (متوفى 303)، ابن‌أسد نَصیبى (متوفى بعد از 307)، ابوعثمان سعیدبن عبدالرحمان ضریر (متوفى بعد از 310)، ابن‌نفّاح باهلى (متوفى 314)، جعفربن عبداللّه ابن‌نَهشَل (متوفى 294) و بسیارى دیگر، قرآن را بر دُورى قرائت کرده و از او روایت کرده‌اند (رجوع کنید به ذهبى، 1418، ج 1، ص 220ـ221؛ ابن‌جزرى، غایةالنهایة، ج 1، ص 255ـ256).ابن‌ابی‌حاتم رازى (1371ـ1373، ج3، ص184) و ابن‌حبّان (ج 8، ص 200) حفص را توثیق کرده‌اند، ولى دارقطنى به ضعف او رأى داده است (رجوع کنید به حاکم نیشابورى و دارقطنى، ص 196). به عقیده ذهبى (1401ـ1409، همانجا) تضعیف دارقطنى ناظر به روایت حدیث است نه قرائت قرآن؛ چه، او در قرائت دقیق و معتمد بوده است. همچنان‌که بسیارى از بزرگان قرائت، نظیر نافع و کسایى و حفص‌بن سلیمان، نیز فقط در قرائت ــو نه در نقل حدیث ــ موثق بوده‌اند. همچنین ابن‌سعد (ج 7، ص 364) او را دانشمند قرائت و تفسیر قرآن دانسته و ابن‌ابی‌حاتم رازى نیز در تفسیر خود (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 98، ج2، ص446، ج3، ص 802، ج 7، ص 2173، ج 9، ص2936، ج 10، ص 3375) روایاتى از ابوعمر دُورى نقل کرده است. ظاهرآ دورى در نحو و لغت عربى نیز تبحر داشته است (رجوع کنید به دانى، ص 5؛ ذهبى، 1418، ج 1، ص 220؛ نیز رجوع کنید به ثعلبى، ج 3، ص 248؛ ابوحیان غرناطى، ج 3، ص 173).وى قریب به یک قرن زندگى کرد و در اواخر عمر نابینا شد (رجوع کنید به ذهبى، 1424، ج 5، ص 1129؛ صفدى، 1329، ص 146) و بدین سبب وى را ضریر لقب داده‌اند (رجوع کنید به ابن ابی‌حاتم، 1371ـ1373، ج 3، ص 183؛ صفدى، 1329، همانجا). دورى در 96 سالگى (ابن‌عماد، ج 2، ص 111) و بنابر مشهور در شوال 246 درگذشت (بغوى، ص 81؛ نیز رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج9، ص90ـ91؛ سمعانى، ج2، ص503؛ قس ابن‌قُنفُذ، ص179)، هر چند به نقلِ ذهبى (1418، ج 1، ص 222)، حاجب‌بن ارکین در 248 از او حدیث شنیده و ابن‌حبّان (همانجا) نیز وفات او را همان سال دانسته است.حفص دو پسر داشت: ابوجعفر محمد (خطیب بغدادى، ج 3، ص 97) و ابوبکر محمد (ابن ابی‌حاتم، 1371ـ1373، ج 7، ص 236؛ قس خطیب بغدادى، ج 3، ص 98، ج 5، ص 199، که نام او را به نقل از حاجب‌بن ارکین، احمد آورده)، که هر دو اهل حدیث و قارى قرآن بودند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 3، ص 97ـ99). حفص شانزده حدیث از فرزندش، ابوجعفر، روایت کرده که خطیب بغدادى در کتاب روایة الآباء عن الابناء آنها را آورده است (رجوع کنید به ج 3، ص 97ـ98؛ نیز رجوع کنید به ابن‌صلاح، ص 184).دورى همچنین کتابهایى در زمینه قرائت قرآن تألیف کرده است که عبارت‌اند از: الخلاف فى القراءات بین ابی‌عمروبن العلاء و اهل‌المدینه و حمزه و الکسائى؛ ابتداء الحروف فى کتاب‌اللّه تعالى؛ ما اتفقت‌الفاظه و معانیه من‌القرآن؛ اجزاء القرآن؛ فضائل القرآن؛ قرائات النبى صلی‌اللّه علیه و سلم (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 2، ص 150، ج 3، ص 98، ج 5، ص 200؛ یاقوت حموى، ج 3، ص 1181؛ زرکلى، ج 2، ص 264). نسخه‌هایى از کتاب اخیر موجود است (رجوع کنید به زرکلى، همانجا؛ سزگین، ج 1، ص 13). داوودى (ج 1، ص 166) کتاب احکام القرآن و کتاب السنن را، به اشتباه، به وى نسبت داده که در اصل از آنِ ابوعمر حفص‌بن عمر (متوفى 220)، از فقهاى اهل بصره، است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص 287؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 1، ص 406؛ نیز رجوع کنید به سمعانى، ج 4، ص 16).منابع : ابن‌ابی‌حاتم، تفسیرالقرآن العظیم، چاپ اسعد محمدطیب، صیدا 1419/ 1999؛ همو، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ 1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌جزرى، غایة النهایة فى طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره ]بی‌تا.[؛ همو، النشر فى القراءات العشر، چاپ علی‌محمد ضباع، بیروت: دارالفکر، ]بی‌تا.[؛ ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن 1393ـ1403/ 1973ـ 1983، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌صلاح، مقدمة ابن‌الصلاح فى علوم الحدیث، چاپ صلاح‌بن محمدبن عویضه، بیروت 1416/ 1995؛ ابن‌عماد؛ ابن‌قُنفُذ، الوفیات، چاپ عادل نویهض، بیروت 1403/1983؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابوحیان غرناطى، تفسیر البحر المحیط، چاپ عادل احمد عبدالموجود و دیگران، بیروت 1422/2001؛ عبداللّه‌بن محمد بغوى، تاریخ وفاة الشیوخ الذین ادرکهم البغوى، چاپ محمد عزیرشمس، بمبئى 1409/1988؛ احمدبن محمد ثعلبى، الکشف و البیان، المعروف تفسیر الثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت 1422/2002؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى و علی‌بن عمر دارقطنى، سؤالات الحاکم النیسابورى للدارقطنى فى الجرح و التعدیل، چاپ موفق‌بن عبداللّه‌بن عبدالقادر، ریاض 1404/1984؛ خطیب بغدادى؛ عثمان‌بن سعید دانى، کتاب التیسیر فى القراءات السبع، چاپ اوتوپرتسل، استانبول 1930؛ محمدبن على داوودى، طبقات المفسرین، بیروت 1403/1983؛ محمدبن احمد دولابى، الکنى و الاسماء، چاپ زکریا عمیرات، بیروت 1420/1999؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشارعواد معروف، بیروت 1424/2003؛ همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ همو، طبقات القراء، چاپ احمدخان، ریاض 1418/1997؛ همو، کتاب تذکرةالحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ1377/ 1956ـ 1958، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1980؛ سمعانى؛ خلیل‌بن ایبک صفدى، کتاب الوافى بالوفیات، ویسبادن 1962ـ؛ همو، نکت الهمیان فى نکت العُمیان، چاپ احمد زکی‌بک، مصر 1329/1911؛ فریدةالدهر فى تأصیل و جمع القراءات العشر، ج 1، تحریر و جمع محمدابراهیم محمدسالم، ]مصر: مطبعة حماده الحدیثة[، 1421/2001؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/ 2002؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993؛Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلی آقایی و احمد زرنگار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده