حضین بن منْذر رقاشی
معرف
از یاران امام على علیه‌السلام و از اشراف و بزرگان قبیله بَکربن وائل*
متن
حُضَین‌بن مُنْذِر رَقاشى، از یاران امام على علیه‌السلام و از اشراف و بزرگان قبیله بَکربن وائل*. در منابع، نام او به صورت حُصَین نیز آمده، اما صورت صحیح آن حُضَین است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 14، ص 396ـ397؛ ابن‌منظور، ذیل «حضن»). او به نام یکى از مادربزرگهایش، رِقاشه دختر ضَبیعه، منسوب است (ابن‌حزم، ص 317). کنیه‌هاى وى را ابومحمد (ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 360)، ابوحَفْص (طبرى، ج 6، ص 511) و در بیشتر منابع، ابوساسان ضبط کرده‌اند. ابن‌مَنْجَوَیه (متوفى 428؛ ج 1، ص 139) گفته که ابوساسان لقب او و ابومحمد کنیه اوست. از تاریخ تولد وى اطلاعى نیست. امین (ج 6، ص 194) احتمال داده است که در سال سوم هجرى به دنیا آمده باشد. درباره تاریخ مرگ او، اختلاف اندکى در منابع وجود دارد. به نوشته بخارى (ج 1، ص 282) او بعد از سال یکصد هجرى، و به نوشته ابن ‌منجویه (همانجا) در سال 99هجرى درگذشت. در صحت دو روایتى که در آن حضین یکى از نخستین کسانى ذکر شده که پس از سَقیفه به على علیه‌السلام پیوسته (رجوع کنید به کشى، ص7، 11)، به دلیل سن کم حضین در آن هنگام، تردید شده است (امین، ج 6، ص 195؛ شوشترى، ج 3، ص 568). باتوجه به فتح سمرقند در سال 93 به دست قُتَیبَةبن مُسْلِم و حضور حضین‌بن منذر در مجلس قتیبه در این سال (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج14، ص399ـ400) و نیز تصریح حضین به نود سالگى خود در آن سال در یکى از سروده‌هایش (رجوع کنید به امین، ج 6، ص 194)، حضین احتمالا در جنگ صفّین* 34 ساله بوده و بر این اساس گفته ابویقظان سُحَیم‌بن حفص (متوفى 190)، که حضین را در نبرد صفّین نوزده ساله ذکر کرده (رجوع کنید به ابن ‌منظور، همانجا)، نادرست است. نام سه تن از پسران او، به نامهاى ساسان و عیاض/ غیاظ و یحیى، و دو بیت از سروده‌هاى او خطاب به غیاظ، در منابع آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌منظور، همانجا؛ امین، ج 6، ص 196). یحیى از دولتمردان امویان بود که به فرمان ابومسلم، همراه دیگر دولتمردان اموى کشته شد (رجوع کنید به ابن‌حزم، همانجا؛ ابن‌عساکر، ج 14، ص 397). در منابع اهل‌سنّت و شیعه از حضین به عنوان فردى ثقه یاد شده است (براى نمونه رجوع کنید به مِزّى، ج 6، ص 556؛ خویى، ج 6، ص126).حضین از على علیه‌السلام، عثمان، مُجاشِع‌بن مسعود و ابوموسى اشعرى روایت کرده است و از او فرزندش یحیى، حسن بصرى، و عبدالعزیزبن معمر روایت کرده‌اند (مزّى، ج 6، ص 555 ـ556). ابن‌حجر عسقلانى (همانجا)، به نقل از ابن‌سعد، آورده که حضین کم حدیث بوده، اما این مطلب نادرست است و گفته ابن‌سعد (ج 7، ص 212) درباره ابوسعید قیس رقاشى، غلام حضین، است. ابوالحسن مداینى گفته حضین را درباره مسموم شدن امام حسن علیه‌السلام با دسیسه معاویه، نقل کرده است (رجوع کنید به ابن‌ابی‌الحدید، ج 16، ص 17). برقى (ص 3) حضین را از یاران و برگزیدگان على علیه‌السلام یاد کرده، البته کنیه ابوساسان در نقل برقى به ابوسنان تصحیف شده است. حضرت على علیه‌السلام در جنگ جمل حضین را به فرماندهى پیاده‌نظام قبیله بکربن وائل برگزید (مفید، ص320؛ نیز رجوع کنید به مزّى، ج 6، ص 558). در جنگ صفّین، پرچم على علیه‌السلام در دست وى بود و او به سرپرستى قبیله بکربن وائل نیز گماشته شد (رجوع کنید به مزّى، ج 6، ص 557). این کار یکى از تدبیرهاى ارزنده على علیه‌السلام دانسته شده است (رجوع کنید به جاحظ، ج 3، ص 108). دلیرى و پایدارى حضین در جنگ صفّین و اهتزاز موزون پرچمى که در دست داشت، على علیه‌السلام را به سرودن اشعارى برانگیخت که در منابع مضبوط است (براى نمونه رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص 289ـ290؛ ابن‌ابی‌الحدید، ج 5، ص 226ـ 227). رنگ پرچمى که در دست‌حضین قرار داشته، سرخ یا سیاه بوده است (رجوع کنید به مفید؛ ابن‌منظور، همانجاها). به هنگام دسیسه برافراشتن قرآنها بر نیزه‌ها و بروز اختلاف میان یاران على علیه‌السلام در جنگ صفّین، حضین از نخستین کسانى بود که با سخنانى کوتاه و شیوا از على علیه‌السلام دفاع کرد و مردم را به فرمان‌بردارى بدون قید و شرط از ایشان فراخواند (نصربن مزاحم، ص 485ـ486؛ اسکافى، ص 167). حضرت على علیه‌السلام، در دوران حکومت خود، حضین را حاکم اصطخر کرد (ابن‌عساکر، ج 14، ص 396؛ مزّى، همانجا).حضین را به شاعرى و زبان‌آورى ستوده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ماکولا، ج 2، ص 481؛ مزّى، همانجا). ابیات پراکنده‌اى از او در منابع آمده است (براى نمونه رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص 19؛ ابن‌قتیبه، ج 1، جزء1، ص 161؛ ابن‌ابی‌الحدید، ج 5، ص 244). امیران اموى در کارهاى خود با حضین رایزنى می‌کردند و از او یارى می‌خواستند؛ حضین در برخى سروده‌هاى خود به این موضوع اشاره کرده است (رجوع کنید به طبرى، ج 6، ص 395ـ 396). برخى او را به بخل و خسّت نکوهش کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر؛ مزّى، همانجاها). امین (ج 6، ص 195ـ196) این نسبت را از جمله یاوه‌سراییهاى شاعران زیاده‌طلب دانسته است.منابع : ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1385ـ 1387/ 1965ـ1967، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، کتاب تهذیب‌التهذیب، چاپ صدقى جمیل عطار، بیروت 1415/1995؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ] 1982[؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی‌شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌قتیبه، عیون‌الاخبار، چاپ یوسف على طویل و مفید محمد قمیحه، بیروت [? 1985[؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فى الاسماء والکنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌مَنْجَوَیه، رجال صحیح مسلم، چاپ عبداللّه لیثى، بیروت 1407/1987؛ ابن‌منظور؛ محمدبن عبداللّه اسکافى، المعیار و الموازنة فى فضائل الامام امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب (صلوات‌اللّه علیه)، چاپ محمدباقر محمودى، بیروت 1402/1981؛ امین؛ محمدبن‌اسماعیل بخارى، التاریخ‌الصغیر، چاپ محمود ابراهیم زاید، بیروت 1406/1986؛ احمدبن محمد برقى، کتاب الرجال، در ابن‌داوود حلّى، کتاب‌الرجال، تهران 1383ش؛ عمروبن بحر جاحظ، البیان‌والتبیین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت [? 1367/ 1948[؛ خویى؛ شوشترى؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن عمرکشى، اختیار معرفة الرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد 1348ش؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب‌الکمال فى أسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ محمدبن‌محمد مفید، الجمل و النصرة لسید العترة فى حرب البصرة، چاپ على میرشریفى، بیروت1414/1993؛ نصربن‌مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره 1382، چاپ افست قم 1404.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده