حصْکفی علاءالدین محمدبن علی
معرف
فقیه و محدّث حنفى قرن یازدهم
متن
حَصْکَفى، علاءالدین محمدبن على، فقیه و محدّث حنفى قرن یازدهم. وى در 1021 (بغدادى، هدیه، ج 2، ستون 295) یا 1025 (زرکلى، ج 6، ص 294) در دمشق زاده شد. اصالتاً اهل حِصْن کَیفا* در ترکیه بود و ازاین‌رو به حصکفى مشهور شد. علوم دینى را نخست در دمشق نزد پدرش و محمد افندی‌محاسنى و سپس در رَملَه نزد خیرالدین رَملى* فراگرفت. وى از محاسنى و رملى حدیث نیز شنید و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. همچنین در بیت‌المقدّس از فخربن زکریا مقدسى و در مدینه، در مسیر حج، از صفى قَشاشى حدیث شنید. از دیگر مشایخ حدیثى او، از منصوربن على سطوحى و ایوب خلوتى و عبدالباقى حنبلى یاد شده است (رجوع کنید به محبى، ج 4، ص 63؛ ابن‌عابدین، ج 1، ص 14ـ15).علاءالدین، بنابه نقل شاگردش محبى (ج 4، ص 64)، ابتدا فقیر بود، ولى پس از سفر به روم (قسطنطنیه) در سال 1073 و اقبال یکى از وزیران دولت عثمانى به او، وضع مالی‌اش خوب شد. در کارنامه علمى و اجتماعى او، داشتن منصب امامت جماعت، افتا و قضا در شهرهاى دمشق و حماه و صیدا، احراز کرسى تدریس و سرپرستى مدارس دینى و تربیت شاگردان بسیار (از جمله اسماعیل‌بن على حائک، درویش حلوانى، اسماعیل‌بن عبدالباقى کاتب و عمربن مصطفى وزان) و تألیف آثار ارزشمند (رجوع کنید به ادامه مقاله) ثبت شده است. وزیر یاد شده، پس از فتح شهر قندیه، حصکفى را مأمور کرد تا خطبه پیروزى بخواند و همین امر بر شهرت حصکفى افزود. علاءالدین حصکفى در 1088 در دمشق درگذشت (رجوع کنید به همان، ج4، ص63ـ 64). محبى (ج 4، ص 64ـ65) درباره احوال روحى او قبل از مرگ مطالبى آورده و آنها را دلیل بر حسن عاقبت او دانسته است.حصکفى، چنان‌که از آثارش برمی‌آید، بیشتر همّ خود را مصروف ترویج و تدریس فقه حنفى کرد و یادگیرى آن را بر دیگر علوم اسلامى ترجیح می‌داد. وى یادگیرى فلسفه، منطق، موسیقى، شعبده و تنجیم را حرام می‌دانست (رجوع کنید به حصکفى، ج 1، ص 38ـ46).از حصکفى آثار متعددى برجاى مانده که مشهورترین آنها الدرّالمختار، در شرح تنویرالابصار محمدبن عبداللّه تمرتاشى*، در فقه حنفى است. او پیش از نوشتن این اثر، طرح تألیف اثرى مبسوط را در شرح تنویرالابصار، به نام خزائن‌الاسرار و بدائع الافکار، در ده جلد در سر داشته، ولى پس از تألیف جلد اول آن، از طرح خود منصرف شده و این اثر موجز را نوشته است (همان، ج 1، ص 16ـ17). الدرّالمختار مشتمل بر مقدمه‌اى نسبتآ طولانى با مطالب متنوع (رجوع کنید به ج 1، ص 35ـ78) و 55 باب (از کتاب الطهارة تا کتاب الفرائض) است. این کتاب در فقه حنفى اهمیت ویژه‌اى دارد و فقهاى بسیارى بر آن شرح یا حاشیه نوشته‌اند، از جمله خلیل‌بن محمد فتال، عبدالرحمان‌بن ابراهیم معروف به ابن‌عبدالرزّاق و احمدبن محمد طَحْطاوى (براى این حواشى و حواشى دیگر رجوع کنید به ابن‌عابدین، ج 1، ص 3، 15؛ بغدادى، ایضاح، ج 1، ستون 294، ج 2، ستون 87، 225، 233، 630؛ همو، هدیه، ج 1، ستون 184، 338، 552، 564، 630، ج 2، ستون370، 374). مهم‌ترین آنها حاشیه ابن‌عابدین (متوفى 1252) به نام ردّالمحتار على الدرّالمختار و تکمله آن از فرزند ابن‌عابدین، محمد علاءالدین (متوفى 1306)، است. ابن‌عابدین در این حاشیه به دیگر حاشیه‌هاى مهم الدرّالمختار نیز توجه داشته و آنها را ضمیمه حاشیه خود کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص 3). الدّرالمختار اولین بار در 1223 در هند چاپ سنگى شد (سرکیس، ج 1، ستون 779) و پس از آن بارها به همراه حاشیه ابن‌عابدین به‌چاپ رسید.شمارى دیگر از آثار حصکفى عبارت‌اند از: الدُّرُ المُنتَقى فى شرح المُلتقى، در شرح مُلتَقَى الابحُر ابراهیم حلبى (متوفى 956) در فقه حنفى؛ حاشیه بر تفسیر بیضاوى از سوره بقره تا سوره اسراء؛ تعلیقه بر صحیح بخارى؛ مختصر الفتاوى الصوفیة؛ الجمع بین فتاوى ابن‌نجیم (جمع التِمِرتاشى و جمع ابن‌صاحبها)؛ شرح قَطْر النَدى ابن‌هشام انصارى در علم نحو؛ و اِفاضة الانوار على اصول المَنار، در شرح المنار نسفى (متوفى 710) در اصول فقه. ابن‌عابدین بر این شرح، حاشیه‌اى با عنوان نَسَمات الاسحار نوشته است (محبى، ج 4، ص 63؛ ابن‌عابدین، ج 1، ص 15؛ بغدادى، ایضاح، ج 2، ستون 554؛ سرکیس، ج 1، ستون 778ـ779).منابع : ابن‌عابدین، حاشیة ردّ المحتار على الدّر المختار: شرح تنویرالابصار، چاپ افست بیروت 1399/1979؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 1ـ2، در حاجی‌خلیفه، ج 3ـ4؛ همو، هدیة العارفین، ج 1ـ2، در همان، ج 5ـ6؛ محمدبن على حَصکَفى، الدّرالمختار، در ابن‌عابدین، همان منبع؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1980؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبى، خلاصة الاثر فى اعیان‌القرن الحادی‌عشر، ]قاهره[ 1284.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید عدالت نژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده