حصار عبدالحق شناسی
معرف
نویسنده ترک در قرن چهاردهم
متن
حِصار، عبدالحق‌شناسى، نویسنده ترک در قرن چهاردهم. در 1304 (= 1265ش) در محله روم‌ایلی‌حصار، واقع در کرانه اروپایى تنگه بوسفور، به‌دنیا آمد. خانواده‌اش از مأموران بلندپایه عثمانى بودند. پدرش، محمود جلال‌الدین‌بیگ، از روشنفکران تجددگراى دوره سلطان عبدالحمید به‌شمار می‌رفت. عبدالحق سردبیرى چند مجله ادبى، از جمله خزینه اوراق، را برعهده داشت (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). این مجله متعهد به روشنگرى و توسعه معارف در کشور بود و باعث شد تعدادى از نویسندگان جوان در کنار نویسندگان باتجربه عصر تنظیمات* در آنجا به‌کار بپردازند. در 1299ـ1300، مجموعاً 63 شماره از این مجله منتشر شد (رجوع کنید به توپراق، ص 17). پدر حصار به سبب علاقه‌اى که به ابراهیم‌شناسى* (روزنامه‌نگار و نویسنده پیشاهنگ) و عبدالحق حامد ترخان* (شاعر نام‌آور عصر تنظیمات) داشت، نام عبدالحق‌شناسى را به پسر بزرگ خود داد که مرکّب بود از نام آن دو (قاباقلى، ج 3، ص 328؛ >ادیبان دیروز و امروزمان سخن می‌گویند<، ص 15). سلیم نزهت گرچک، روزنامه‌نگار و پژوهشگر تاریخ مطبوعات و نمایش ترکیه، پسر کوچک وى بود (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى <، ذیل Gercek, Selim Nuzhet" ").حصار در 1311ـ1312 براى ملاقات پدرش، که به بیروت تبعید شده بود، به آنجا رفت و فراگیرى زبان فرانسه را نزد زنى فرانسوى آغاز کرد و نزد همو، که همراه پدر و پسر به استانبول آمد، به زبان آموزى ادامه داد (د. اسلام، همانجا). همچنین نزد توفیق فکرت*، که در روم‌ایلى همسایه‌شان بود، به آموزش زبان ترکى پرداخت (موتلوآى، ص 212). از 1316 در «مکتب سلطانى» (دبیرستان غلطه‌سراى) مشغول تحصیل شد (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ج 1، ص 74ـ 75).در اواخر 1324 به پاریس رفت و ضمن تحصیل در مدرسه علوم سیاسى، با ترکهاى جوان* و انجمنهاى دانشجویى فرانسه به همکارى پرداخت، با یحیى کمال بیاتلى*، شاعر شهیر ترک، که در پاریس مشغول تحصیل بود، دوست شد و با بعضى از شاعران و نویسندگان مطرح آن روز فرانسه، چون موریس بارس، ژان مورئاس، امیل‌فاگه و آناتول فرانس، آشنا گردید (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى <، ذیل مادّه).پس از اعلان مشروطیت دوم (1326)، حصار با اینکه دوره مدرسه علوم سیاسى را به پایان نرسانده بود، به استانبول بازگشت و تا 1304ش/ 1343ق در شرکتهاى خارجى و بانک عثمانى و اداره رژى به عنوان مترجم کار کرد. در 1310ـ 1315ش/ 1931ـ1936 دبیرکل جمعیت اتحاد بالکان در آنکارا و از آن به بعد تا 1327ش/ 1948، مشاور وزیر امورخارجه بود و در همین دوره، در ترکیب هیئت نمایندگى ترکیه، در اجلاس هیئت مؤسس سازمان ملل ــ که در 5 اردیبهشت ـ 6 تیر 1324/ 25 آوریل ـ 26 ژوئن 1945 در سانفرانسیسکو منعقد گردیدــ شرکت کرد (رجوع کنید به آشورى، ص192) و سرانجام، در 1327ش/ 1948 از وزارت خارجه استعفا کرد و از آنکارا به استانبول بازگشت. پس از آن، ضمن آنکه فرصت کافى براى نوشتن و بازنویسى آثار خود داشت، در انجمنها و سازمانهایى چون اجاقهاى ترک (کانونهاى فرهنگى)، جمعیت فرهنگى ترکیه و فرانسه، تورینگ کلوپ (باشگاه جهانگردى)، جمعیت دوستان پیر لوتى، اتحادیه ادیبان ترک، جمعیت فتح استانبول، انستیتوى استانبول و انستیتوى یحیى کمال، که خود از مؤسسان آنها بود، به فعالیت پرداخت. حصار هنگامى که مترجم ارشد بانک مرکزى بود، در 13 اردیبهشت 1342/ 3 مه 1963 درگذشت (رجوع کنید به بانارلى، ج 2، ص 1261؛ قدرت، ج 2، ص380؛ موتلوآى، همانجا؛ اوزقریملى، ذیل مادّه).حصار به ‌طور کلى منزوى، محافظه‌کار و سیاست‌گریز بود و جز در یک مورد به عرصه فعالیت سیاسى نزدیک نشد؛ او از امضاکنندگان بیانیه تأسیس حزب ملى احرار (ملى احرار فرقه‌سى)، حزب مخالف حزب اتحاد و ترقى، بود. حزب ملى احرار در شعبان 1337 تأسیس شد، اما اندکى پس از تأسیس، منحل گردید (رجوع کنید به تونایا، ج 2، ص 452ـ462).دوران نویسندگى حصار را به دو دوره می‌توان تقسیم کرد : دوره روى آوردن او به نوشتن و انتشار دادن، که در حدود ده سال پس از بازگشتن از پاریس به استانبول و از اواخر جنگ جهانى اول شروع شد و تا 1300ش ادامه یافت و پس از فترتى هفت ساله از سرگرفته شد. بیشتر نوشته‌هاى وى در این دوره عبارت بودند از مقالاتى در معرفى و نقد کتابهاى تازه منتشر شده، گزارشهاى سفر، خاطرات، مصاحبه‌هایى درباره ادبیات، و اشعار منثور که با شعرهاى دیگر وى در مطبوعات انتشار یافته‌اند (رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 3، ص 79؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى <، همانجا؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). وى در این دوره بیشتر به عنوان شاعر و منتقد ادبى شناخته شد (رجوع کنید به قدرت، ج 2، ص 381؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى <، همانجا). او بیشتر اشعارش را تحت تأثیر سروده‌هاى یحیى کمال و احمد هاشم و در کنار طرفداران وزن هجایى ــ که در برابر طرفداران وزن عروضى جبهه گرفته بودند و سروده‌هایشان بیشتر در مجله درگاه (1300ـ1302ش/ 1921ـ 1923) منتشر می‌شدــ سروده شده است (رجوع کنید به آرگون‌شاه، ص 203ـ204؛ د.ا.د.ترک، همانجا).دوره دوم نویسندگى حصار با انتشار رمان وى به نام >فهمی‌بیگ و ما< در 1320ش/ 1941، آغاز شد. این رمان با استقبال خوانندگان مواجه شد و جایزه سوم رمان حزب جمهوری‌خواه خلق را در 1321ش/1942 برد (قاباقلى، ج3، ص 331) و به آلمانى و فرانسه نیز ترجمه گردید (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). مترجم آلمانى، فهمی‌بیگ را با دون‌کیشوت غربیها و اوبلوموف روسها قابل مقایسه دانسته است (رجوع کنید به قاباقلى، همانجا). حصار رمان >آیزنه ما در چاملیجه < (1323ش/1944) و >فرنگی‌مآبى و شیخوخت على نظامی‌بیگ < (1331ش/ 1952) را نیز نوشت. در فواصل انتشار این رمانها، سه کتاب خاطرات‌گونه نیز منتشر کرد که وجوه مشترکى با رمانها داشتند، بدین‌قرار: >مهتابهاى بوسفور< (یعنى قایق‌سواریهاى دسته‌جمعى تفریحى در شبهاى مهتابى در بوسفور، 1321ش/ 1942)، >ویلاهاى ساحل بوسفور) <1332ش/ 1954) و >کوشکهاى روزگار گذشته < (1335ش/ 1956). منبع الهام این آثار خاطرات کودکى و جوانى نویسنده است. نگاه حسرت‌آلود او به گذشته و ارزشهاى مطلوب از دست رفته آن، بین این آثار مشابهتهایى به وجود آورده است.رمانهاى حصار، که خود آنها را حکایت نامیده است، از نظر ساختار و بافت وقایع و شخصیت‌پردازى، با رمانهاى متداول تفاوتهاى آشکارى دارند (رجوع کنید به قدرت، ج 2، ص 383، 386؛ د.ا.د.ترک، همانجا). او به جدا کردن انواع ادبى با خطوط قاطع و محدود کردن هر نوعى در چارچوب قواعد و تعاریف مشخص، اعتقادى نداشت و ازهمین‌رو، آثارش غالباً حال و هوا و ساختار یکسانى دارند (قاباقلى، ج 3، ص 330). بعضى ادب‌پژوهان شباهتهاى قهرمانان رمانهاى حصار را ــ که همه غیرعادى و تا حدودى مضحک و بی‌عرضه‌اندــ نقد کرده‌اند (رجوع کنید به قدرت، ج2، ص 383؛ گوندوز، ص 421ـ 422). درباره آثار داستانى حصار، اظهارنظرهاى متضادى شده است؛ جودت قدرت (ج 2، ص 389) و رئوف موتلوآى (ص 213ـ 214) از ساختار رمانها و نثر و زبان وى ایراد گرفته و گفته‌اند که وى خصوصیات نثر و زبان عثمانى را حفظ کرده و از جریان ساده‌سازى و پالایش زبان ترکى از واژگان و عبارات عربى و فارسى دورى جسته است. نهاد سامى بانارلى (ج 2، ص 1261) او را از چهره‌هاى درجه اول ادبى در دوره جمهورى ترکیه به شمار آورده است.سه تک‌نگارى و دو جُنگ نیز از آثار دوره اخیر زندگى ادبى حصار به‌شمار می‌روند. تک‌نگاریها درباره احوال و آثار سه شاعر مورد علاقه وى هستند، با این عناوین: استانبول و پیرلوتى (1337ش/ 1958)، >وداع با یحیى کمال< (1338ش/ 1959) و >احمدهاشم: شعر و حیاتش < (1342ش/ 1963). >هر چه در عالم است، عشق است< مجموعه‌اى است از ابیات و مصراعهاى برگزیده شاعران دیوانى گذشته و معاصر حصار. نام مجموعه هم مصراع اول بیتى است از محمد فضولى (شاعر معروف قرن دهم؛ فضولى بغدادى، ص 214). جُنگ دوم با نام >لطیفه‌هاى زمان قدیم< (1337 ش/ 1958) مجموعه‌اى است از ظرایف و طرایف برگرفته از منابع کتبى و روایتهاى شفاهى مختلف (بانارلى، ج 2، ص 1261ـ 1262؛ >دایرةالمعارف جمهوریت<، ج3، ص79؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، همانجا؛ ایشیق، ذیل مادّه).منابع : داریوش آشورى، دانشنامه سیاسى، تهران 1366ش؛ رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374ش؛ محمدبن سلیمان فضولى بغدادى، کلیات فضولى، استانبول 1342؛Hulya Argunsah, "Milli edebiyat", in Yeni Turk edebiyati el kitabi (1839-2000), ed. Ramazan Korkmaz, Ankara: Grafiker, 2005; Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul 1971-1979; Cumhuriyet ansiklopedisi: 1923-2000, ed. Hasan Ersel etal., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, 2003; Dunku ve bugunku edebiyatcilarimiz konu(uyor, Istanbul: Varlik Yayinevi, 1976; EI2, s.v. "Hisar, Abd al-Hak (k) Shinasi" (by Fahir Iz); Osman Gunduz, "Cumhuriyet donemi Turk romani", in Yeni Turk edebiyati, ibid; Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara 2004; Ahmet Kabakli, Turk edebiyati, Istanbul 1965-1966; cevdet Kudret, Turk edebiyati nda hikaye ve roman (1859-1959), vol.2, Ankara 1970; Rauf Mutluay, 100 soruda cagdas Turk edebiyati, Istanbul 1973; Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara 2004; Zafer Toprak, "Fikir dergicilig(inin yuzyili", in Turkiye'de dergiler- ansiklopediler: 1849-1984, Istanbul 1984; Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, vol.2, Istanbul 2003; Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah yayinlari, 1976-1998, s.vv. "Hisar Abdulhak Sinasi" (by Veli Aras), "Gercek, Selim Nuzhet"; TDVIA, s.v. "Hisar, Abdulhak Sinasi" (by Abdullah Ucman).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده