حشرات الارض
معرف
از مشهورترین نشریات فکاهى ـ سیاسى ایران پیش از استبداد صغیر (جمادی‌الاولى 1326ـ جمادی‌الآخره 1327)
متن
حشرات‌الارض، از مشهورترین نشریات فکاهى ـ سیاسى ایران پیش از استبداد صغیر (جمادی‌الاولى 1326ـ جمادی‌الآخره 1327). در سرلوحه این نشریه آمده : روزنامه‌ایست مصور و مقید که در سیاسى عالم حیوانات سخن می‌گوید» و در آن برخى نوشته‌ها از زبان حیوانات نقل شده است. نام حشرات‌الارض، مانند نامهاى شگفت‌انگیز دیگر نشریات آن دوره (مانند استرخاء، صعب‌الاریکه، لطفاً، استرحام)، کارکرد ارتباط شناسانه دارد (از جمله متوقف کردن مخاطب و جذب او) و حاکى از دانش و جسارت روزنامه‌نگارانه‌اى است که در تاریخ مطبوعات ایران کم‌نظیر است.مؤسس حشرات‌الارض، میرزاآقابلورى و نویسنده آن میرزا آقا تبریزى بود که مدیریت نشریه ناله ملت را بر عهده داشت. حشرات‌الارض به همت و یارى شرکت معارف ــ که به انجمن سعادت وابسته بودــ منتشر می‌شد (صدرهاشمى، ج2، ص215؛ محیط‌ طباطبائى،ص175،221). بلورى، که‌از تجار مشروطه‌خواه تبریز بود، چاپخانه محمدعلی‌میرزا، ولیعهد، را در 1324 در تبریز خرید و نام آن را مطبعه ناموس نهاد و به این ترتیب، روزنامه‌هاى آذربایجان، مجاهد، خیراندیش و بسیارى از نوشته‌هاى آزادی‌خواهان را منتشر کرد (پروین، ج 2، ص 716، 749). حشرات‌الارض، مانندنشریات مشابه‌خود، به‌مثابه بازوی‌فرهنگى انجمنهاى محلى ـ سیاسى در پیشبرد انقلاب مشروطه عمل می‌کرد (رجوع کنید به محیط‌ طباطبائى، ص 105ـ108). میرزا آقابلورى به علی‌قلى صَفَراُف، در نگارش و منتشر کردن نشریه آذربایجان* یارى می‌رساند و حشرات‌الارض را جانشین آذربایجان معرفى کرد (پروین، ج 2، ص 546؛ محیط طباطبائى، ص 175، 220). وى همچنین نشریه مجاهد را با همکارى ابوالضیاء بنیان گذاشت و نشریه خیراندیش را نیز پس از حشرت‌الارض منتشر کرد (کسروى، ص496؛ ناهیدی‌آذر، ص 60).نخستین شماره حشرات‌الارض در 14 صفر 1326 منتشر شد. این نشریه که نخست به صورت هفتگى و سپس به گونه‌اى نامنظم منتشر می‌شد، چهار صفحه بود و متن آن چاپ سربى و تصاویر آن چاپ سنگى می‌شد (صدرهاشمى، همانجا؛ پروین، ج 2، ص 548). صفحه اول و چهارم ویژه طنزِ تصویرى (کاریکاتور) بود که کشیدن آنها را حسین طاهرزاده بهزاد برعهده داشت. به نسبت دیگر نشریات طنز (مانند آذربایجان، گلستان سعادت، کشکول و آینه غیب‌نما)، طنزهاى تصویرى حشرات‌الارض هنرمندانه و تأثیرگذار بودند. اشخاصى که در دستگاه حاکم هدف این تصاویر بودند، به‌شدت خشمگین می‌شدند و مترصد تنبیه و تلافى بودند (رجوع کنید به طاهرزاده بهزاد، ص 32ـ34؛ پروین، ج 2، ص 668ـ669) و شاید از همین‌رو، طاهرزاده طنزهاى تصویری‌اش را امضا نمی‌کرد (رجوع کنید به پروین، ج 2، ص 668). بیشتر مطالب حشرات‌الارض، به‌ویژه مطالب تندتر آن، از زبان «غفار وکیل» (از عقلاى مجانین بازار تبریز)، که منشى اول اداره نیز معرفى گردیده، نوشته شده است (کسروى، ص 573؛ محیط طباطبائى، ص 221؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 216). شعار سرلوحه آن در شماره چهارم، کسالت، عداوت، نفاق و بیمارى بود (محیط طباطبائى، همانجا).مضمون حشرات‌الارض غالباً درباره هماهنگى و همفکرى حکومت و روحانیت و مردم با مشروطه و مخالفت با چیرگى بیگانه است، لذا از بی‌توجهى به مشروطیت و ملیت، از هر سو که باشد، انتقاد شده است. مثلاً، در انتقاد به انشقاق روحانیت در مشروطه، سوگندشکنانِ روحانى را خائن به اسلام و ایران و نیز روسوفیل (دوستدار روسیه) معرفى کرده تا حدى که، به طنز، چاپ قرآن بر کاغذ روسى را نتیجه این نگرش و وابستگى دانسته است (رجوع کنید به سال 1، ش 10، ربیع‌الآخر 1326، ص 3). در پاره‌اى موارد نیز از ذکر نام روحانیان دخیل در مناسبات اقتصادى فاسد خوددارى و به طنز تصویرى بسنده کرده است.در مقاله‌اى با عنوان «لعنت» نیز به دشمن دین، مشورت با غیرمتدین، قربانى کردن اسلام به پاى کفار و نفاق میان مسلمانان لعنت فرستاده (رجوع کنید به سال 1، ش 7، ربیع‌الآخر 1326، ص 3) و در شعرى به زبان ترکىِ آذرى، ضمن حمایت از ایران در مقابل تجاوزات عثمانى، خواهان ایرانى قدرتمند شده و ایرانیان را به سبب جهل و نفاق و عقب ماندن از علوم و فنون، مذمت کرده است (رجوع کنید به سال 1، ش 6، ربیع‌الاول 1326، ص 2).به گفته کسروى (همانجا)، به علت جنگهاى مستبدان و مشروطه‌خواهان در تبریز، از حشرات‌الارض «بیش از ده و اند شماره بیرون نیامد»، ولى به گفته پروین (ج 2، ص 548) شماره دوازدهم آن در 8 جمادی‌الاولى 1326 منتشر شد و احتمالا شماره 13 آن نیز در همان دوره منتشر شده است.پس از قیام تبریز و فتح تهران، میرزاآقابلورى دوره دیگرى از حشرات‌الارض را منتشر کرد. شماره پانزدهم (21 محرّم 1329)، پس از پایان یافتن محاصره یازده ماهه تبریز، به همان شکل دوره نخست منتشر شد، ولى حکومت وقت آن را توقیف کرد و دیگر امکان چاپ نیافت (ناهیدى آذر، ص 58؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 217).انتشار دو دوره از این روزنامه، پیش از قیام تبریز و پس از آن، نشانه وفادارى آذربایجانیها به فرهنگ سیاسى طنز است (رجوع کنید به کوبیچکوا، ص 32). اهمیت و اثر حشرات‌الارض در تاریخ مطبوعات فکاهى ـ سیاسى، در زمان خویش و پس از آن، زیاد بوده است، اما خود حشرات‌الارض و مشابهان آن، وام‌دار مطبوعات سیاسى فکاهى پیش از خود، به‌ ویژه ملانصرالدین*، و تأثیرات آن بر مطبوعات انقلابى ایران در دوره مشروطه بوده‌اند (رجوع کنید به صالحیار، ص141ـ142). ادوارد براون (ص24) حشرات‌الارض را یکى از مشهورترین نشریات فکاهى زمان خویش دانسته است. رابینو نیز،به استناد سرمقاله شماره یک حشرات‌الارض، نوشته است که بسیارى از مردم آذربایجان منتظر انتشار آن‌اند (رجوع کنید به ص 124ـ 125).حشرات‌الارض موردتوجه روزنامه‌نگاران، به ‌ویژه گردانندگان نشریات انقلابى پایتخت، قرار گرفت. مثلاً، صوراسرافیل به ستایش آن پرداخت و گویا نماینده فروش آن در تهران بود (رجوع کنید به سال 1،ش 31، جمادی‌الاولى1326، ص 1). همچنین گفته شده که حشرات‌الارض در سه هزار نسخه یا بیش از آن چاپ می‌شده، که در زمان خود رقم زیادى بوده است (رجوع کنید به پروین، ج 2، ص 763).حشرات‌الارض و نشریات همانند آن، پس از خلع محمدعلی‌شاه در 1327 و استقرار مشروطه، پایه‌گذار نشریات فکاهى ـ سیاسى پیشرفته‌ترى چون ناهید، توفیق، چلنگر و باباشمل شدند (رجوع کنید به صالحیار، ص 142).منابع : ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، ج 2، تهران 1379ش؛ یاسنت لویى رابینو، روزنامه‌هاى ایران: از آغاز تا سال 1329ه ق/1289ه ش، با اضافات و شرح کامل به همراه تصاویر روزنامه‌ها، ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌زاده، تهران 1372ش؛ غلامحسین‌صالحیار، چشم‌انداز جهانی ‌و...ویژگی‌هاى ایرانى مطبوعات، ]تهران ?1355ش[؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ 1364ش؛ کریم طاهرزاده بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1334ش؛ احمد کسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1381ش؛ وراکوبیچکووا، «نگرشی‌بر ادبیات نوین ایران»، در ادبیات نوین ایران: از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامى، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر 1363ش؛ محمد محیط‌طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران 1366ش؛ عبدالحسین ناهیدى آذر، تاریخچه روزنامه‌هاى تبریز در صدر مشروطیت، به انضمام مجموعه روزنامه ناله ملت، تبریز: تلاش ]بی‌تا.[؛Edward Granville Browne, The press and poetry of modern Persia, LosAngeles 1983.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدمهرداد ضیایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده