حسینی سنْبْهلی (حسینی سنبلی)
معرف
میرحسین‌دوست، متخلص به حسینى، مؤلف، تذکره‌نویس و شاعر فارسی‌گوى شبه‌قاره در قرن دوازدهم
متن
حسینى سَنْبْهَلى (حسینى سَنبَلى)، میرحسین‌دوست، متخلص به حسینى، مؤلف، تذکره‌نویس و شاعر فارسی‌گوى شبه‌قاره در قرن دوازدهم. پدرش، مولوى سید ابوطالب، و اصل وى از سَنْبهَلِ/ سَنبَل هند بود (استورى، ج 1، بخش 2، ص 833). از تاریخ تولد و وفات و نیز از ابتداى زندگى او اطلاعى در دست نیست. وى، به نوشته خودش (ص 3)، در نوزده سالگى براى تحصیل علم به شاه‌جهان‌آباد (دهلى) رفت و شاگرد شخصى به نام شیخ فضل‌اللّه شد. در آنجا مدت زیادى به فراگیرى علوم ادبى پرداخت و با ادبا و فضلاى بسیارى هم‌نشین شد تا آنجا که در فن شعر مهارت یافت و در همانجا، بنابه درخواست دوستانش، مجموعه‌اى از احوال شعرا و ادبا و فضلا را با نام تذکره حسینى تألیف کرد. در 1173 به بَریلى رفت و تشریح نادر یا تشریح‌الحروف را درباره دستورزبان فارسى نوشت (رجوع کنید به نقوى، ص 317؛ منزوى، ج 1، ص 811ـ812). در 1203 نیز مختصر تیمورنامه یا تَمُرنامه منثور را نوشت، که نسخه منثور کوتاه‌شده‌اى از تیمورنامه منظوم ملاعبداللّه هاتفى خرجردى*، شاعر قرن دهم، است. تیمورنامه هاتفى، به تقلید از خمسه نظامى، و در وصف و تمجید تیمور و خاندان او نوشته شده است و وقایع تاریخى آن عصر و فتوحات و تاریخ تیمورى را دربردارد. این کتاب داراى اهمیت ادبى است، ولى اهمیت تاریخى چندانى ندارد (رجوع کنید به منزوى، ج10، ص 163). تذکره حسینى، مهم‌ترین اثر او، مشتمل است بر شرح‌حال 564 تن از شعرا، فضلا، ملوک و عرفاى متقدم و معاصر مؤلف، که از روى حرف اول نام یا تخلص آنها به شکل الفبایى ترتیب یافته است. در ابتدا شرح‌حال حضرت على علیه‌السلام آمده و پس از آن، تذکره از ابوالحسن خرقانى آغاز شده و با یوسفى طبیب خراسانى به‌پایان رسیده است. مؤلف در ذیل نام حضرت امیر علیه‌السلام بیش از بقیه به ذکر فضائل و حکایتها پرداخته و در نقل مطالب از دو منبع مناقب مرتضوى و مصابیح‌القلوب نام‌برده (رجوع کنید به ص 4، 6)، اما درباره دیگران از هیچ منبعى یاد نکرده است. همچنین به ابیاتى از دیوان منسوب به حضرت على علیه‌السلام اشاره کرده است (رجوع کنید به ص 14). شرح حال بیشتر عرفا در این تذکره به‌تفصیل آمده و حکایاتى درباره ایشان نقل شده است. مؤلف شرح‌حال مختصرى از بسیارى از شعراى متقدم تا معاصرش ذکر کرده است، عمدتآ بدون آوردن وقایع مهم زندگى، سال تولد و وفات ایشان. فقط در ذیل نام 51 نفر، سال وفاتشان را ذکر کرده است (نقوى، ص 319؛ براى نمونه رجوع کنید به حسینى سنبهلى، ص 194، 214، 253). وى افراد را باآوردن یکى دو بیت یا یک رباعى از اشعارشان معرفى نموده و لطایف و حکایات طنزآمیز و جالب‌توجهى از آنان نقل کرده است که با عنایت به توضیح او در دیباچه (ص 3)، یکى از هدفهایش در تألیف این کتاب، گردآورى همین حکایات بوده است. او به مدح بیشتر شاعران پرداخته و همه را در فن شعر ستوده است. مؤلف، ذیل حرف ح، نمونه‌اى از اشعار خود را نیز آورده ولى آنها را درخور مقایسه با اشعار شاعران بزرگ ندانسته است (رجوع کنید به ص 111ـ112). تألیف این کتاب، بنابر مادّه تاریخ آن، در 1163 به پایان رسیده است. حسینى این تذکره را با نام و مدح شاه شرف‌الدین محمود، از عرفاى زمان خود، به پایان برده و شکر کرده که شرف‌الدین محمود کتابش را به دیده قبول نگریسته است. از تذکره حسینى نسخه‌هاى خطى متعدد موجود است (براى آگاهى از نسخ خطى آن رجوع کنید به استورى، ج 1، بخش 2، ص 833). تذکره حسینى در 1292 در لکهنو چاپ سنگى شده است. گفتنى است که مؤلف در شرح احوال شاعران و حتى در ضبط اشعار و دیگر اطلاعات، دقت نکرده و اشعار برخى شاعران را به نام برخى دیگر ثبت کرده است (رجوع کنید به گلچین معانى، ج 1، ص 212ـ213).منابع : میرحسین‌دوست حسینى سنبهلى، تذکره حسینى، چاپ سنگى ]لکهنو 1292[؛ احمد گلچین معانى، تاریخ تذکره‌هاى فارسى، تهران 1363ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ علیرضا نقوى، تذکره‌نویسى در هند و پاکستان، تهران 1343ش؛Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol. 1. pt. 2, London, 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هلن خوش چین گل

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده