حسین هزارفن
معرف
دانشمند دانشنامه‌نگار عثمانى
متن
حسین هزارفن، دانشمند دانشنامه‌نگار عثمانى. در جزیره استانکوى زاده شد. نام پدرش جعفر بود. در پاره‌اى از آثارش خود را «حسین‌بن جعفر استانکویى الشّهیر بهزارفن» خوانده است. وى که ظاهراً تحصیلاتش را در استانکوى آغاز و در استانبول تکمیل کرده بود، هنگامى که در دربار به‌سر می‌برد معلم تاریخ محمد چهارم ]حک : 1058ـ 1099[ بود. مدتى نیز نزد على اُفْقی‌بیگ*، «ترجمان دیوان همایون» ]= مترجم دیوان[، خدمت کرد. در این اثنا، توجه دولتمردان را به خود جلب نمود، تحت حمایت فاضل احمدپاشا، وزیر اعظم، قرار گرفت و همراه او در لشکرکشى به کِرْت شرکت کرد. در آن ایام، احتمالاً دفتردار* (دفتر امینى) بوده است. بعدها، به‌سبب علاقه به کسب دانش، از وظایف رسمى کناره گرفت و با تدریس خصوصى امرار معاش کرد. وى خود را وقف مطالعه، فراگیرى، پژوهش و تألیف کتاب کرد. وى چون یونانى و لاتینى می‌دانست، به مطالعه منابع غربى نیز پرداخت و با بهره‌مندى از این آثار، در تاریخ یونان، روم و بیزانس پژوهش کرد و در آن اثنا با خاورشناسانى چون کنت دو مارسیلیى، دمتریوس کانتمیر، فرانسوا پتى دولاکروا و آنتوان گالان، که به استانبول آمده بودند، آشنا شد. آنتوان گالان ــ که در 1081 همراه سفیر لوئى چهاردهم به استانبول اعزام شده و در آن شهر مسئول تحقیقات علمى بودــ در اثر خود با عنوان >خاطرات روزانه استانبول < (ج 1، ص 239)، حسین‌افندى را باهوش، دانا و فرهیخته خوانده که با فراگیرى زبان فرانسه، مشتاق دیدار کشور فرانسه شده است. هزارفن نسخه‌اى از کتاب تنقیح التواریخ خود را به سفیر فرانسه اهدا کرد. ظاهراً وى با سفیران کشورهاى دیگر نیز دوستى برقرار کرده بود و کتابخانه غنى خود را براى استفاده در اختیار ایشان می‌گذاشت. حسین‌افندى پیرو طریقت نقشبندیه بود. به روایتى وى در 1089 (بروسه‌لى، ج 3، ص 244)، و به روایت مطمئن‌ترى در 1103 درگذشت (بابینگر، ص 251).آثار. حسین هزارفن، به سبب آشنایى با زبانهاى بیگانه، پس از کاتب چلبى، دومین مؤلف عثمانى است که از منابع خارجى بهره برده است. تألیفات او عبارت‌اند از: 1) تلخیص البیان فى قوانین آل‌عثمان، در تاریخ نظام ادارى عثمانى، در سیزده باب و مشتمل بر مطالبى چون ظهور حکومت عثمانى؛ تأسیس شهر استانبول و بناهاى تاریخى آن؛ ابواب جمعى دربار؛ جلسات دیوان همایون؛ عواید و مخارج خزانه؛ نظام ادارى شهرستانها و گردانندگان آنها، که بیگلربیگى و سنجق‌بیگى در رأس آنها قرار داشتند؛ سازمان ینی‌چریان؛ ترسانه* عامره؛ خانهاى کریمه؛ مراسم لشکرکشى؛ تشکیلات روحانیان؛ و عروسیهاى دربارى و ضیافتهاى باشکوه. منابع اصلى تلخیص‌البیان، آصف‌نامه لطفی‌پاشا، قوانین آل‌عثمان عین‌علی‌افندى، و دستورالعمل کاتب چلبى بوده است. حسین‌افندى در تلخیص‌البیان از پاره‌اى نابسامانیها و فروپاشیهاى نوظهور در حکومت نیز سخن گفته و راه‌حلهایى پیشنهاد کرده است. او که کم‌وبیش با دنیاى غرب آشنا بود، تقریباً مانند اصلاح‌گرایان همعصر خود می‌اندیشید. وى دوران سلطان سلیم یاوز را دورانى آرمانى می‌دانست، اما به بازگشت حکومت عثمانى به اقتدار پیشین خود امید چندانى نداشت. از تلخیص‌البیان، در خارج از ترکیه، چهار نسخه موجود است (رجوع کنید به ونیز، ]بخش[ سان مارکو، ش 91؛ کتابخانه ملى پاریس، ]بخش[ متون قدیمى، ش40؛ لنینگراد، مؤسسه شرق‌شناسى، ش 357). نسخه دیگرى نیز، که آنتوان گالان آن را در 1112/1700 با حروف لاتینى نوشته و بسیار دشوارخوان است، در ]بخش[ ترکى کتابخانه ملى پاریس نگهدارى می‌شود (ش 694). تلخیص‌البیان را دونادو در 1099/ 1688 به ایتالیایى، و فرانسوا پتى دولاکروا در 1106/ 1695 به فرانسوى برگردانده‌اند. بخشى از آن نیز در سده یازدهم/ هفدهم به آلمانى ترجمه شده است (بابینگر، ص 254). سویم ایلگورل نیز آن را با حروف امروزى ترکیه چاپ کرده است (آنکارا 1377ش/1998).2) تنقیح تواریخ الملوک. تاریخ عمومى مختصرى است با یک مقدمه و نُه باب و دو خاتمه، که مؤلف آن را براى تدریس تاریخ به محمد چهارم فراهم کرده بود. حسین‌افندى براى تألیف بابهاى تاریخ یونان و روم و بیزانس به منابع یونانى و لاتینى مراجعه کرده و از یاریهاى پانایوت افندى و على افقی‌بیگ، مترجم اول و مترجم دوم دیوان همایون، نیز بهره برده است. وى براى نوشتن بابهاى راجع به حکومتهاى اسلامى و ترک، از روضةالصفا* اثر میرخواند، العَیلَم‌الزاخر تألیف ابومحمد جنّابى* ، کُنه‌الاخبار و فصول‌الحل و العقد تألیف مصطفى عالى* و جهان‌نما* اثر کاتب چلبى استفاده کرده است. در این کتاب، به‌ترتیب، از تاریخ ایران و اسلام و تشکیل حکومت عثمانى، جغرافیاى سرزمین عثمانى و تاریخ سایر سرزمینهاى شرقى همچون چین و هند، و کشف قاره امریکا سخن رفته است. از مطالعه این اثر معلوم می‌شود که وى در مورد جمعیت سرزمینها و حکومتها، از نظریه اطوار ابن‌خلدون متأثر بوده است. نسخه‌هاى خطى متعددى از این کتاب در کتابخانه‌هاى ترکیه و خارج از آن موجود است (رجوع کنید به >فهرستهاى نسخ خطى تاریخ و جغرافیاى کتابخانه‌هاى استانبول<، ص 31ـ35؛ قاراتاى، ج 1، ص 267ـ268؛ بابینگر، ص 253). نسخه‌اى از این اثر، که در موزه بریتانیا (]بخش[ شرق‌شناسى، ش 12965) نگهدارى می‌شود، به احتمال بسیار به خط خود مؤلف است (یوردآیدین، ص 137). به نوشته بابینگر، باب چهارم تنقیح‌التواریخ را، که درباره دانشمندان است، آندره‌آس داوید مورتمان، و باب مربوط به یونان و روم باستان را هاینریش فردریش فون دیتس،هر دو به‌طور ناقص، به آلمانى برگردانده‌اند. تنقیح‌التواریخ در تاریخ‌نگارى عثمانى، به‌سبب جدا شدن از شیوه سنّتى وقایع‌نگارى و نزدیک شدن به شیوه نگارش روشمند داراى اهمیت خاصى است.3) انیس العارفین و مرشدالسالکین. این اثر با حکایات کوتاهش، مجموعه‌اى حاوى قواعد سیاسى و اصول اخلاقى است که در 1090 تألیف شده است. نسخه‌اى از آن در کتابخانه واتیکان و نسخه دیگرى درکتابخانه سلیمانیه موجود است (]بخش[ دوغوملو بابا، ش 227).4) جامع‌الحکایات. این اثر حاوى 38 حکایت است و نسخه‌اى از آن در کتابخانه موزه طوپقاپی‌سراى نگهدارى می‌شود (]بخش[ کوغوشلار، ش 919).5) محاسن‌الکلام و الحِکَم فى شرح اسم‌اللّه الاعظم، درباره تصوف. مؤلف در این کتاب از انتساب خود به طریقت نقشبندیه سخن گفته است (بروسه‌لى، ج 3، ص 244).6) رساله حِکَمیه. به گفته محمدطاهر بروسه‌لى (ج 3، ص 245)، وى نسخه‌اى از این اثر را به خط مؤلف در کتابخانه خود داشته است.7) شرح اللَّمعة النورانیة فى الأَوراد الربّانیة (همان، ج 3، ص 244).8) تحفة الأَریب النافعة للرّوحانى و الطّبیب (کتابخانه نورعثمانیه، ش 3466).9) لسان‌الأَطباء فى لغة الأدویة. این لغتنامه پزشکى در دو بخش، به ترتیب، عربى به ترکى و ترکى به عربى، تنظیم شده و حاوى اصطلاحات پزشکى است. در این کتاب، علاوه بر تعریف مختصر انواع بیماریها و مزاجها و طبایع، از داروهاى توصیه شده پزشکان معروف عرب و عجم و روم سخن به میان آمده است. نسخه‌اى از این اثر در کتابخانه سلیمانیه موجود است (]بخش[ شهیدعلی‌پاشا، ش 1/2086). در برخى منابع (براى نمونه رجوع کنید به بروسه‌لى، همانجا)، کتاب فهرس‌الأَروام لغتنامه دیگرى از هزارفن دانسته شده است که در واقع، همان لسان‌الاطباء است (آدی‌وار، ص 157). نسخه‌اى از این کتاب نیز در کتابخانه سلیمانیه ]استانبول[ موجود است (]بخش[ حمیدیه، ش 14/1041).10) ترجمه لغات هندى. لغتنامه ]سه زبانه[ هندى به فارسى و ترکى است که مؤلف، آن را با کمک فیض‌اللّه افندى، سفیر ازبکها، تألیف کرده است (بروسه‌لى، ج 3، ص 245).11) تلخیص‌البیان فى تخلیص البُلدان. از تألیفات اواخر زندگى مؤلف است که در 32 فصل درباره حکومتهاى اسلامى و حکمرانان معروف تنظیم شده است. در این اثر تأکید شده که براى فهم عموم، این اثر از سجع و عبارات عربى و فارسى عارى است. نسخه‌اى از آن در کتابخانه آتاتورک شهردارى استانبول موجود است (ش K. 581).از کتاب ترجمه مفردات ابن‌بیطار ]نام کامل آن : الجامع‌لمفردات الادویة و الاغذیة*[ حسین‌افندى نیز سخن به میان آمده (رجوع کنید به آدی‌وار، ص 17) و ظاهراً وى بر تقویم التواریخ* کاتب چلبى نیز ذیلى نوشته بوده است. نسخه‌اى از کتاب اخیر در کتابخانه کوپْریلى به ‌ثبت رسیده است (ش 1064). اثرى که در عثمانلى مؤلفلرى (بروسه‌لى، ج 3، ص 244) از آن با عنوان مختصر تاریخ عمومى تاریخ دولت رومیه یاد شده و تنها نسخه آن در کتابخانه دانشگاه استانبول (]بخش[ نسخه‌هاى خطى ترکى، ش 2641) موجود است، درواقع و با اندکى تغییر، شامل بخشهایى از تنقیح‌التواریخ است و ازاین‌رو، برخى تاریخ‌دانان آن را اثر مستقلى نمی‌شمارند (رجوع کنید به آنهگر، ص 365).منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ 1342؛ ابراهیم رفعت حلمی‌زاده، «حسین شهیر بهزارفن»، معلومات (استانبول)، ش 82 (1312)، ص 705؛[A. Adnan Adivar, Osmanli Turklerinde ilim, Istanbul 2000]; Robert Anhegger, "Hezarfen Huseyin Efendi'nin Osmanli devlet teskilatina dair mulahazalari", TM, X (1953); Franz Babinger, Osmanli tarih yazarlari ve eserleri, tr. Coskun Ucok, Ankara 1982; Antoine Galland, Istanbul'a ait gunluk hatiralar: 1672-1673, tr. Nahid Sirri Orik, Ankara 1987; Istanbul kutuphaneleri tarih-cografya yazmalari kataloglari I:Turkce tarih yazmalari, vol.1, fasc.1-10, Istanbul 1943-1951; Fehmi Edhem Karatay, Topkapi Sarayi Muzesi Kutuphanesi Turkce yazmalar katalogu, vol.1, Istanbul 1961; Huseyin G. Yurdaydin, Islam tarihi dersleri, Ankara 1971, 134-139;برای صورت کامل منابع رجوع کنید بهTDVIA, s.v. "Hseyin Efendi, Hezarfen".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مجتبی ایلگورل، با اندکی تلخیص از د.ا.د.ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده