حسین عونی پاشا
معرف
سرعسکر و صدراعظم دوران سلطان عبدالعزیز عثمانى
متن
حسین عونی‌پاشا، سرعسکر و صدراعظم دوران سلطان عبدالعزیز عثمانى. وى در 1236 در روستاى گِلِندوست در اسپارته، در خانواده‌اى فقیر، به‌ دنیا آمد (دانشمند، ج 4، ص 245؛ میدان لاروس، ذیل مادّه). پدرش، احمدافندى اوطه، از خانواده اوطه‌باشی‌زاده‌ها بود. حسین عونى در 1242 براى تحصیل به استانبول رفت (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). در 1243 وارد مدرسه حربیه (جنگ) شد (میدان لاروس، همانجا) و با درجه «قول آغاسى» (سروان ستاد) در 1264 دیپلم گرفت. در 1268 به درجه سرگردى ترفیع یافت (د.ا.د.ترک، همانجا). مدتى نیز در مدرسه حربیه، معلم «فنون و قوانین حربیه» بود تا اینکه پس از شرکت در سرکوب قیامهاى شبه‌جزیره بالکان و جنگ کریمه، ارتقاى درجه یافت و در 1270، به دستور سردار اکرم عمرپاشا، به ریاست ستاد ارتش گمارده شد (اوزون چارشیلى، ص 5؛ کارال، ج 7، ص 187).پس از شورش کرت، وى چندى والى کرت شد و در 1285، به‌جاى نامق‌پاشا، براى نخستین بار سرعسکر گردید (همانجاها). سلطان عبدالعزیز از هوش و توانایى و قابلیتهاى وى آگاه بود، اما از دیرباز از او نفرت داشت. عونی‌پاشا نیز از سلطان عبدالعزیز متنفر بود و درصدد انتقام گرفتن از او بود (اوزون چارشیلى، ص 24).سلطان عبدالعزیز در زمان صدارت علی‌پاشا، تصمیم به تبعید عونی‌پاشا داشت اما صدراعظم، براساس مقررات تنظیمات که اجازه هیچ مجازاتى را تا پیش از محاکمه نمی‌داد، با این کار موافقت نکرد. در دوران صدارت محمود ندیم‌پاشا*، حسین عونی‌پاشا در 1288 از سرعسکرى برکنار و به اسپارته تبعید شد. چند روز پیش از عزل محمود ندیم‌پاشا، حسین عونی‌پاشا عفو و نخست به والیگرى ازمیر منصوب شد و سپس، با سمت وزیر بحریه، به استانبول رفت (همان، ص 9؛ دانشمند، ج 4، ص 244ـ245). وى اندکى بعد، در زمان صدارت اسعدپاشا، براى بار دوم سرعسکر شد (اوزون چارشیلى، همانجا).در 1290، حسین عونی‌پاشا، به شرط حفظ مقام سرعسکرى، صدارت را هم در دست گرفت (دانشمند، ج 4، ص 245؛ جودت‌پاشا، ص 218). اما در 1292 از هر دو مقام عزل شد (اعتمادالسلطنه، ج 3، ص 1962؛ اوزون چارشیلى، ص 10؛ دانشمند، همانجا) و بار دیگر والى ازمیر گردید (اوزون چارشیلى، همانجا).وى پس از چندى، به بهانه درمان، به اروپا رفت و در لندن موافقت برخى دولتمردان انگلستان را براى خلع سلطان عبدالعزیز جلب کرد (دانشمند، ج 4، ص 248؛ اوزون چارشیلى، ص10، 43). در رجب 1292، در زمانی‌که محمود ندیم‌پاشا به ریاست شوراى دولت رسید، حسین عونی‌پاشا سرعسکر شد، اما پس از مدت کوتاهى از مقامش برکنار گردید و والى بروسه شد (اوزون چارشیلى، ص 10ـ11).در پى شورش طلاب مدارس فاتح و سلیمانیه و بایزید در 1293، محمود ندیم‌پاشا عزل شد. ظاهراً عونی‌پاشا و برخى دولتمردان، براى اهداف سیاسى خاصى، در ایجاد این شورش نقش اساسى داشتند (رجوع کنید به عبدالحمید دوم، ص 24). سپس وى براى چهارمین بار به مقام سرعسکرى رسید (اوزون چارشیلى، ص 15). بدین‌ترتیب، او هم در میان آزادی‌خواهان و هم در میان طلاب، قهرمان شناخته شد (شاو، ج 2، ص 163ـ164). سپس وى و برخى دولتمردان، عبدالعزیز را از سلطنت خلع کردند و مراد را، با عنوان سلطان مراد پنجم، بر تخت نشاندند (اوزون چارشیلى، ص20ـ27، 49؛ کارال، ج 7، ص 109).عبدالعزیز پس از خلع از سلطنت، در 1293 خودکشى کرد (اوزون چارشیلى، ص 83ـ84؛ شاو، ج 2، ص 164)، اما شایع شد که سلطان عبدالعزیز به دستور حسین عونی‌پاشا به ‌قتل رسیده است (عبدالحمید دوم، ص 26).پس از آن چَرکَسْ حسن‌پاشا، یکى از افسران سپاه عثمانى که از نزدیکان سلطان عبدالعزیز بود، به خون‌خواهى و شاید هم به‌سبب گرایشهاى خاص خود (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ج 3، ص 177)، حسین عونی‌پاشا و وزیر امورخارجه را در اقامتگاه مدحت‌پاشا* به قتل رساند (کارال، ج 7، ص360؛ اوزون چارشیلى، ص 112ـ113). حکومت سبب قتل عونی‌پاشا را خصومت شخصى وانمود کرد (کارال، ج 7، ص 361).حسین عونی‌پاشا شخصى خودساخته و منضبط بود و از همین‌رو از عهده وظایفى که در جنگها به او واگذار می‌شد به‌خوبى برمی‌آمد. وى در سازماندهى، نوسازى و اصلاحات سپاه عثمانى خدمات بزرگى کرد (همان، ج 7، ص 134؛ زورخر، ص160). از اقدامات او به کارگیرى جنگ‌افزارهاى جدید در سپاه عثمانى بود که از امریکا و انگلستان خریدارى گردید (د.ا.د. ترک، همانجا). عونی‌پاشا در پوشش سپاهیان نیز تغییراتى داد و ظاهر آنان را به ظاهر اروپاییها نزدیک ساخت (همانجا). نوسازى نیروى دریایى به کوشش وى انجام گرفت. تبدیل زبان آموزش از فرانسه به ترکى در مدرسه طب نظامى نیز از دیگر اقدامات او بود (شاو، ج 2، ص 86).حسین عونی‌پاشا با اینکه از طرفداران اصلاحات بود، با مشروطیت مخالف بود (کارال، ج 7، ص 353ـ354). او نظامی‌اى خشن و مخالف مجلس محورى (پارلمانتاریسم) بود (رئیس‌نیا، همانجا) و با امضاى پیش‌نویس قانون اساسى ــ که مدحت‌پاشا آن را تهیه کرده بودــ مخالفت نمود (رجوع کنید به شاو، ج 2، ص 164). وى بسیار ثروتمند بود و ازاین‌رو، احتمال داده‌اند که رشوه‌خوارى می‌کرده است (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا). جودت‌پاشا (ص 219، 221) صریحآ به این موضوع اشاره کرده است.از حسین عونی‌پاشا دو ترجمه به زبان ترکى برجاى مانده است: مجموعه مانِورا (مانُورْ)، و فنّ حرب: تعبیةالجیش (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا).منابع : محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعیل رضوانى، تهران 1363ـ1367ش؛ رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374ش؛ عبدالحمید دوم، سلطان عثمانى، خاطرات سیاسى من، در افول اقتدار عثمانیان، ترجمه اصغر دلبری‌پور، تهران: مؤسسه فرهنگى هنرى ضریح، 1377ش؛Ahmed Cevdet Pasa, Maruzat, ed. Yusuf Halacoglu, Istanbul 1980; Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.7, Ankara 2003; Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, 1990-1991; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TDVI(A, s.v. "Huseyin Avni Pasa" (by Ali Ihsan Gencer); Ismail Hakki Uzuncarsili, Midhat Pasa ve Yildz mahkemesi, Ankara 2000; Erik Jan Zurcher, Savas , devrim ve uluslasma Turkiye tarihinde gecis donemi: 1908-1928, tr. Ergun Aydinoglu, Istanbul 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود عرفانیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده