حسین عونی پاشا

حسین عونی پاشا

معرف

سرعسکر و صدراعظم دوران سلطان عبدالعزیز عثمانی
متن
حسین عونی‌پاشا، سرعسکر و صدراعظم دوران سلطان عبدالعزیز عثمانی. وی در 1236 در روستای گِلِندوست در اسپارته، در خانواده‌ای فقیر، به‌ دنیا آمد (دانشمند، ج 4، ص 245؛ میدان لاروس، ذیل مادّه). پدرش، احمدافندی اوطه، از خانواده اوطه‌باشی‌زاده‌ها بود. حسین عونی در 1242 برای تحصیل به استانبول رفت (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). در 1243 وارد مدرسه حربیه (جنگ) شد (میدان لاروس، همانجا) و با درجه «قول آغاسی» (سروان ستاد) در 1264 دیپلم گرفت. در 1268 به درجه سرگردی ترفیع یافت (د.ا.د.ترک، همانجا). مدتی نیز در مدرسه حربیه، معلم «فنون و قوانین حربیه» بود تا اینکه پس از شرکت در سرکوب قیامهای شبه‌جزیره بالکان و جنگ کریمه، ارتقای درجه یافت و در 1270، به دستور سردار اکرم عمرپاشا، به ریاست ستاد ارتش گمارده شد (اوزون چارشیلی، ص 5؛ کارال، ج 7، ص 187).پس از شورش کرت، وی چندی والی کرت شد و در 1285، به‌جای نامق‌پاشا، برای نخستین بار سرعسکر گردید (همانجاها). سلطان عبدالعزیز از هوش و توانایی و قابلیتهای وی آگاه بود، اما از دیرباز از او نفرت داشت. عونی‌پاشا نیز از سلطان عبدالعزیز متنفر بود و درصدد انتقام گرفتن از او بود (اوزون چارشیلی، ص 24).سلطان عبدالعزیز در زمان صدارت علی‌پاشا، تصمیم به تبعید عونی‌پاشا داشت اما صدراعظم، براساس مقررات تنظیمات که اجازه هیچ مجازاتی را تا پیش از محاکمه نمی‌داد، با این کار موافقت نکرد. در دوران صدارت محمود ندیم‌پاشا*، حسین عونی‌پاشا در 1288 از سرعسکری برکنار و به اسپارته تبعید شد. چند روز پیش از عزل محمود ندیم‌پاشا، حسین عونی‌پاشا عفو و نخست به والیگری ازمیر منصوب شد و سپس، با سمت وزیر بحریه، به استانبول رفت (همان، ص 9؛ دانشمند، ج 4، ص 244ـ245). وی اندکی بعد، در زمان صدارت اسعدپاشا، برای بار دوم سرعسکر شد (اوزون چارشیلی، همانجا).در 1290، حسین عونی‌پاشا، به شرط حفظ مقام سرعسکری، صدارت را هم در دست گرفت (دانشمند، ج 4، ص 245؛ جودت‌پاشا، ص 218). اما در 1292 از هر دو مقام عزل شد (اعتمادالسلطنه، ج 3، ص 1962؛ اوزون چارشیلی، ص 10؛ دانشمند، همانجا) و بار دیگر والی ازمیر گردید (اوزون چارشیلی، همانجا).وی پس از چندی، به بهانه درمان، به اروپا رفت و در لندن موافقت برخی دولتمردان انگلستان را برای خلع سلطان عبدالعزیز جلب کرد (دانشمند، ج 4، ص 248؛ اوزون چارشیلی، ص10، 43). در رجب 1292، در زمانی‌که محمود ندیم‌پاشا به ریاست شورای دولت رسید، حسین عونی‌پاشا سرعسکر شد، اما پس از مدت کوتاهی از مقامش برکنار گردید و والی بروسه شد (اوزون چارشیلی، ص 10ـ11).در پی شورش طلاب مدارس فاتح و سلیمانیه و بایزید در 1293، محمود ندیم‌پاشا عزل شد. ظاهراً عونی‌پاشا و برخی دولتمردان، برای اهداف سیاسی خاصی، در ایجاد این شورش نقش اساسی داشتند (رجوع کنید به عبدالحمید دوم، ص 24). سپس وی برای چهارمین بار به مقام سرعسکری رسید (اوزون چارشیلی، ص 15). بدین‌ترتیب، او هم در میان آزادی‌خواهان و هم در میان طلاب، قهرمان شناخته شد (شاو، ج 2، ص 163ـ164). سپس وی و برخی دولتمردان، عبدالعزیز را از سلطنت خلع کردند و مراد را، با عنوان سلطان مراد پنجم، بر تخت نشاندند (اوزون چارشیلی، ص20ـ27، 49؛ کارال، ج 7، ص 109).عبدالعزیز پس از خلع از سلطنت، در 1293 خودکشی کرد (اوزون چارشیلی، ص 83ـ84؛ شاو، ج 2، ص 164)، اما شایع شد که سلطان عبدالعزیز به دستور حسین عونی‌پاشا به ‌قتل رسیده است (عبدالحمید دوم، ص 26).پس از آن چَرکَسْ حسن‌پاشا، یکی از افسران سپاه عثمانی که از نزدیکان سلطان عبدالعزیز بود، به خون‌خواهی و شاید هم به‌سبب گرایشهای خاص خود (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ج 3، ص 177)، حسین عونی‌پاشا و وزیر امورخارجه را در اقامتگاه مدحت‌پاشا* به قتل رساند (کارال، ج 7، ص360؛ اوزون چارشیلی، ص 112ـ113). حکومت سبب قتل عونی‌پاشا را خصومت شخصی وانمود کرد (کارال، ج 7، ص 361).حسین عونی‌پاشا شخصی خودساخته و منضبط بود و از همین‌رو از عهده وظایفی که در جنگها به او واگذار می‌شد به‌خوبی برمی‌آمد. وی در سازماندهی، نوسازی و اصلاحات سپاه عثمانی خدمات بزرگی کرد (همان، ج 7، ص 134؛ زورخر، ص160). از اقدامات او به کارگیری جنگ‌افزارهای جدید در سپاه عثمانی بود که از امریکا و انگلستان خریداری گردید (د.ا.د. ترک، همانجا). عونی‌پاشا در پوشش سپاهیان نیز تغییراتی داد و ظاهر آنان را به ظاهر اروپاییها نزدیک ساخت (همانجا). نوسازی نیروی دریایی به کوشش وی انجام گرفت. تبدیل زبان آموزش از فرانسه به ترکی در مدرسه طب نظامی نیز از دیگر اقدامات او بود (شاو، ج 2، ص 86).حسین عونی‌پاشا با اینکه از طرفداران اصلاحات بود، با مشروطیت مخالف بود (کارال، ج 7، ص 353ـ354). او نظامی‌ای خشن و مخالف مجلس محوری (پارلمانتاریسم) بود (رئیس‌نیا، همانجا) و با امضای پیش‌نویس قانون اساسی ــ که مدحت‌پاشا آن را تهیه کرده بودــ مخالفت نمود (رجوع کنید به شاو، ج 2، ص 164). وی بسیار ثروتمند بود و ازاین‌رو، احتمال داده‌اند که رشوه‌خواری می‌کرده است (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا). جودت‌پاشا (ص 219، 221) صریحآ به این موضوع اشاره کرده است.از حسین عونی‌پاشا دو ترجمه به زبان ترکی برجای مانده است: مجموعه مانِورا (مانُورْ)، و فنّ حرب: تعبیةالجیش (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا).منابع : محمدحسن‌بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران 1363ـ1367ش؛ رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374ش؛ عبدالحمید دوم، سلطان عثمانی، خاطرات سیاسی من، در افول اقتدار عثمانیان، ترجمه اصغر دلبری‌پور، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری ضریح، 1377ش؛Ahmed Cevdet Pasa, Maruzat, ed. Yusuf Halacoglu, Istanbul 1980; Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.7, Ankara 2003; Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, 1990-1991; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TDVI(A, s.v. "Huseyin Avni Pasa" (by Ali Ihsan Gencer); Ismail Hakki Uzuncarsili, Midhat Pasa ve Yildz mahkemesi, Ankara 2000; Erik Jan Zurcher, Savas , devrim ve uluslasma Turkiye tarihinde gecis donemi: 1908-1928, tr. Ergun Aydinoglu, Istanbul 2005.
نظر شما
مولفان
مسعود عرفانیان ,
گروه
رده موضوعی
جلد13
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده