حسین زاده علی بیگ
معرف
پزشک، روزنامه‌نگار، از مؤسسان جمعیت اتحاد و ترقى و از نظریه‌پردازان پان‌ترکیسم*
متن
حسین ‌زاده، علی‌بیگ، پزشک، روزنامه‌نگار، از مؤسسان جمعیت اتحاد و ترقى و از نظریه‌پردازان پان‌ترکیسم*. وى در رمضان 1280 در روستاى سالیان ولایت باکو به دنیا آمد. پدرش، ملاحسین حسین‌زاده، معلمِ مدرسه مسلمان بود که زیرنظر شیخ‌الاسلام تفلیس اداره می‌شد و پدربزرگ مادریش، شیخ‌احمد سالیانى، شیخ‌الاسلام تفلیس بود (آق‌چوره اوغلى، ص 415؛ بیات، ص 9، 46). حسین‌زاده دوره ابتدایى را در مدرسه مسلمان، با خواندن قرآن کریم و کتابهایى چون تاریخ‌نادر و گلستان سعدى به پایان برد و بعدها در دبیرستان تفلیس ــکه زبانهاى روسى، فرانسه، یونانى و لاتینى نیز جزو برنامه درسی‌اش بودــ تحصیل کرد (بیات، ص 46ـ47). در همین دوره تحت کفالت پدربزرگ مادریش، که از روحانیان نواندیش بود، با روشنفکرانى چون میرزا فتحعلى آخوندزاده* و یوسف مستشارالدوله* هم‌نشینى داشت و به نظر برخى نویسندگان ترک، او در این سالها به ترک‌گرایى علاقه یافت (آق‌چوره اوغلى، همانجا؛ اولکن، ص 262).حسین‌زاده پس از به پایان رساندن دبیرستان، در 1302/ 1885 براى ادامه تحصیل به سن‌پترزبورگ رفت. او در آنجا، ضمن تحصیل در رشته علوم طبیعى و ریاضى، از درسهاى دانشکده زبانها و ادبیات شرق چون فارسى و عربى هم به طور آزاد استفاده می‌کرد و به مطالعات خود در زمینه ادبیات و فلسفه غرب نیز ادامه می‌داد. پس از فارغ‌التحصیل شدن از رشته علوم طبیعى و ریاضى، براى ادامه تحصیل در طب، در 1306 به عثمانى رفت و تابعیت آن دولت را پذیرفت و در 1307 در «مکتب طبیه عسکریه» (مدرسه طب نظامى) نام‌نویسى کرد (بیات، ص 11، 47). حسین‌زاده به‌دلیل آشنایى با زبانها و ادبیات و افکار غربى و روسى و وقوف به ادبیات شرق (از منظر مستشرقان) و کارآزمودگى در نقاشى و کمانچه‌نوازى، تأثیر فراوانى در ترویج ادبیات و فرهنگ و افکار غربى در میان دانشجویان هم‌دوره‌اى خود داشت، که غالباً از ولایات دور دست و عقب‌مانده آناطولى و روم‌ایلى آمده بودند (آق‌چوره‌اوغلى، همانجا). در 1306 گروه کوچکى از دانشجویان طبیه تشکیلاتى سیاسى و زیرزمینى به نام جمعیت اتحاد عثمانى (اتحاد عثمانى جمعیتى) ایجاد کردند که بعدها حزب «اتحاد و ترقى»* نام گرفت. به نظر بیشتر پژوهندگان تاریخ حزب مذکور، حسین‌زاده نیز از مؤسسان جمعیت بوده است (رامسائور، ص 15؛ تونایا، ج 1، ص 19)؛ اما به نظر برخى، وى اندکى بعد از تأسیس جمعیت، به آن پیوست (بیات، ص 12) و سازماندهى آن و ایجاد ارتباط با دیگر محافل سیاسى را برعهده گرفت (هانى اوغلو، ج 1، ص 113، 176). وى در جریان یورش پلیس به طبیه، به اتهام مطالعه کتابهاى ضاله، دستگیر و دو هفته زندانى شد و در این زمان شعر معروف «توران» خود را، که پیام‌آور پان‌تورانیسم بود، سرود (بیات، همانجا).حسین‌زاده در 1313 با درجه سروان طبیب از طبیه فارغ‌التحصیل شد و در بیمارستان نظامى حیدر پاشاى استانبول به کار پرداخت. سپس در طبیه عسکریه به تدریس پرداخت اما مدتى بعد، به علت ارتباط با اتحاد و ترقى، تحت تعقیب قرار گرفت و در 1321/1903 به باکو گریخت (آق‌چوره اوغلى، ص 416؛ بیات، ص 12ـ13).حسین‌زاده در باکو با روزنامه روسی‌زبان کاسپى به همکارى پرداخت. این روزنامه به حاجى زین‌العابدین تقی‌یف، ثروتمند معروف باکویى، تعلق داشت و سردبیر آن علی‌مردان بیگ طوپچی‌باشی‌یف دوست و هم‌دانشکده‌اى حسین‌زاده در هنگام تحصیل در سن‌پترزبورگ، بود (ایمانوف، ص 24، 27ـ 28). با نضج انقلاب 1905 روسیه، حسین‌زاده بیش از پیش در ترویج اتحاد مسلمانان و ترکان روسیه فعالیت کرد. وى در اولین همایش مسلمانان روسیه در جمادى الآخره 1323/ اوت 1905، شرکت جست و در هیئت نمایندگان مسلمانان قفقاز جنوبى اعزامى به سن‌پترزبورگ، براى درخواست مشروطیت از حکومت تزارى، در همان سال نیز مشارکت کرد (بیات، ص 14). از ربیع‌الاول 1323 روزنامه ترکی‌زبان حیات، به صاحب امتیازى طوپچی‌باشی‌یف و سردبیرى مشترک آقایف و حسین‌زاده و با کمک مالى تقی‌یف، منتشر شد (ایمانوف، ص 33). چند ماه بعد، با کناره‌گیرى آقایف، حسین‌زاده سردبیرى روزنامه را به تنهایى برعهده گرفت و با درج مقالاتى درباره ترکها، بیش از پیش به ترویج دیدگاههاى پان‌ترکیستى و پان‌تورانیستى خود پرداخت. او در این مقالات شعارهاى سه‌گانه لزوم «تُرک‌گرا شدن، اسلام‌گرا شدن، اروپایى شدن» را براى ترکان مسلمان، پیشنهاد کرد (لانداو، ص 13)؛ شعارهایى که بعدها ــ البته با تغییر شعار سوم به «عصرى شدن»ــ محور مباحثات پان‌ترکیستى ضیاء گوک‌آلپ* شد (آق‌چوره اوغلى، ص 416ـ417؛ اولکن، ص 262ـ263؛ گوکالپ، ص 9ـ16).حسین‌زاده در مجله فیوضات هم ــکه اندکى پس از توقیف حیات در رمضان 1324، با کمک مادّى تقی‌یف منتشر می‌شدــ به ترویج افکار خود ادامه داد. او در این مرحله افزون بر ترک‌گرایى، تمایلات عثمانی‌گرایى نیز داشت و از نظر سیاسى، دولت عثمانى را هسته ترک‌گرایى می‌دانست. بنابراین حسین‌زاده، از نظریه یک زبان ادبى براى همه اقوام ترک‌زبان، یعنى زبان ترکى عثمانى، دفاع می‌کرد و خود و هم‌قَلَمانش در مجله مطالب خویش را به ترکى عثمانى می‌نوشتند (آق‌چوره اوغلى، ص 417؛ اشوینتوخوفسکى، ص 60) و استقلال زبان و ادبیات ترکى آذرى را انکار می‌کردند. اما این شیوه فیوضات ــ و به طور کلى جریان ادبى و فلسفى فیوضاتیها (فیوضاتچیها)، که حسین‌زاده نظریه‌پرداز اصلى آن بود (رجوع کنید به د. آ.، ج 10، ص 282)ــ رو در روى جریان آذری‌گرایان (آذریچیها)، که نویسندگان مجله ملانصرالدین* در صف مقدّم آن بودند، قرارداشت. آذری‌گرایان از زبان ادبى برآمده از زبان گفتارى مردم جانب‌دارى می‌کردند و از زبان ادبى و شیوه وارداتى و تحمیلى فیوضاتیها انتقاد می‌کردند (اشوینتوخوفسکى و کولینس، ص 23). عمر فائق نعمان‌زاده، یکى از وابستگان جریان اخیر، در روزنامه ترقى نوشت ما نیازى نداریم که پنج شش نفر نوشته‌هاى ما را در استانبول بخوانند، بلکه آنچه احتیاج داریم سه چهار میلیون خواننده در قفقاز است (اشوینتوخوفسکى، ص 61ـ62). فریدون بیک کؤچرلى (متوفى 1338)، تاریخ ادبیات‌نویس معروف آذربایجان، از تأثیر منفى حضور حسین‌زاده در قفقاز و ایجاد خلل در زبان مردم با ترویج زبان وارداتى انتقاد کرده و کار او را مشابه اقدامات ایلمینسکى (از مروّجان روسی‌گردانى تاتارها)، به منظور روسی‌کردن تاتارهاى قازان (رجوع کنید به جدیدها*، نهضت)، دانسته است (رجوع کنید به اشوینتوخوفسکى، ص 62ـ63).حسین‌زاده با توقیف فیوضات پس از انتشار شماره 32 آن، مدتى در مدرسه سعادت ــکه آنجا را جمعیت اسلامى سعادت (سعادت جمعیت اسلامیه سى) دایر کرده‌بودــ تدریس کرد. مدیر مدرسه میرزاعلی‌اکبرخان بهمن ایرانى بود، اما او را به ایران فرا خواندند و حسین‌زاده به مدیریت آنجا منصوب شد (سلیمانوف، ص 169). وى در این دوره، ضمن تدریس و مدیریت، مقالاتى نیز در ارشاد، ترقى، و حقیقت به چاپ می‌رساند (بیات، ص 16).حسین‌زاده بر اثر تشدید استبداد تزارى، پس از سرکوبى انقلاب 1323ـ1325/1905ـ 1907، و در نتیجه فرصت مناسبى که با غلبه مشروطیت دوم و به قدرت رسیدن حزب اتحاد و ترقى، در اوایل 1329/1290ش در عثمانى پدید آمده بود، به استانبول بازگشت. اندکى پس از ورود به استانبول، به عضویت کمیته مرکزى حزب پذیرفته شد و این عضویت را تا از هم پاشیده شدن آن حفظ کرد. وى هم‌زمان در دانشکده طب نیز تدریس می‌کرد و در 1305ش به مقام استادى ارتقا یافت و در 1312ش بازنشسته شد (بیات، ص17ـ19، 24)، اما وجهه سیاسى او بر وجهه فرهنگی‌اش غلبه داشت (اولکن، ص 264). حسین‌زاده در دوره جمهوریت، در جریان سوءقصد نافرجام به جان آتاتورک در تابستان 1305ش و سرکوبى بقایاى اتحاد و ترقى، بازداشت شد، اما باتوجه به رفتار محتاطانه و ابراز وفاداری‌اش به شخص آتاتورک و نظام، تبرئه گردید (بیات، ص 24).حسین‌زاده با نامهاى مستعار در مطبوعات، مطلب می‌نوشت، نامهایى چون حیاتى، سالیانى، ع. تورانى، على حسین‌زاده، و حسین‌زاده علی‌توران. کتابهایى نیز تألیف کرد که منتشر شده‌اند. على حیدربیات فهرست عناوین نوشته‌هاى او را در روزنامه حیات و مجله فیوضات تهیه کرده است (رجوع کنید به ص 36ـ40). تاریخ درگذشت او بر سنگ گورش 1941 ذکر شده، که برابر است با 1320ش (همان، ص 25؛ نیز رجوع کنید به اشوینتوخوفسکى، ص 33؛ ایشیق، ذیل "Huseyinzade Ali").منابع : یوسف آق‌چوره اوغلى، تورک‌ییلى ( 1928)، استانبول 1928؛Azarbayjan Savet Ensiklopediyasi, Baku 1979-1987; Ali Haydar Bayat, Huseyinzade Alibey, Ankara 1998; Ziya Gokalp, Turk culugun esaslari, ed. Mahmet Kaplan, Istanbul 1970; M. Sukru Hanioglu, Bir siyasal orgut olarak Osmanli Ittihad ve Terakki Cemiyeti ve Jon Turkluk, vol.1, Istanbul 1989; Vugar Imanov, Ali Merden Topcubasi (1865-1934): lider bir aydin ve bagimsiz Azerbaycan cumhuriyeti'nin temsili, Istanbul 2003; Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara 2004; Jacob M.Landau, Pan-Turkism: from irredentism to cooperation, London 1995; Ernest Edmondson Ramsaur, The Young Turks: prelude to the revolution of 1908, Beirut 1965; Manaf Suleymanov, Eshitdiklarim, okhuduqlarim gorduklarim, Baku 1989; Tadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905-1920: the shaping of national identity in a Muslim community, Cambridge 1985; Tadeusz Swietochowski and Brian C. Collins, Historical dictionary of Azerbaijan, London 1999; Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, Istanbul, vol.1, 1988; Hilmi Ziya Ulken, Turkiye'de cagdas dusunce tarihi, Istanbul 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده