حسین جاهد (یالچین)
معرف
نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار و سیاستمدار ترک در قرن چهاردهم
متن
حسین‌ جاهد (یالچین)، نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار و سیاستمدار ترک در قرن چهاردهم. او در 1291 (قدرت، ج 1، ص 242؛ آق‌یوز، ص 120) یا 1292 (ارجیلاسون، ج 1، ص 314؛ ایشیق، ذیل "Yalcin, Huseyin Cahit") در خانواده‌اى استانبولى در بالیکَسیر به دنیا آمد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «حسین جاهد»). حسین‌سُعاد یالچین، شاعر و نمایشنامه‌نویس ترک، برادر بزرگش بود (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل"Yalcin, Huseyin Suat"). حسین‌جاهد تحصیلات ابتدایى را در سرز/ سیروز و تحصیلات متوسطه و عالى را در استانبول گذراند. در 1314 از «مُلکیه مکتبى» (مدرسه عالى مخصوص تربیت کارمند دولت) فارغ‌التحصیل و در وزارت معارف استخدام شد و تا 1326 به عنوان معلم و معاون مدیر و مدیر مدارس اِعدادى (متوسطه) به کار پرداخت (همان، ذیل "Yalcin, Huseyin Cahit"؛ بانارلى، ج 2، ص 1056).حسین‌جاهد نویسندگى را از زمان تحصیل در مدرسه متوسطه آغاز کرد. وى مطالبى را از مجلات فنى ترجمه و در مجلات هفتگى چاپ می‌کرد و با دوستش، احمد شُعَیب، که از منتقدان ادبى وابسته به جنبش ادبى ثروتِ فنون* بود، رمان جنایى ترجمه می‌کرد. این دو اداره مجله مکتب را نیز برعهده داشتند. نویسندگان و شاعرانى چون حسین‌سعاد یالچین، جناب شهاب‌الدین* و محمد رئوف*، که بعدآ به گروه ثروتِ فنون پیوستند، با این مجله همکارى داشتند (قدرت، همانجا). پیوستن حسین‌جاهد به جمع نویسندگان مجله ثروت فنون نقطه عطفى در زندگى ادبى وى به شمار می‌رود. نخستین اثر حسین جاهد در ثروت فنون، چاپ داستان کوتاهى در شعبان 1314 بود (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، همانجا). خیال ایچینده (در وادى خیال)، دومین و آخرین رمانش، نیز به صورت پاورقى در این مجله منتشر شد. وى در آن مجله، بیشتر به عنوان مترجم آثار پارناسیها و سمبولیستهاى فرانسه و منتقد ادبى و هنرى، و به‌ویژه مدافع پرشور جریان ادبى ثروت فنون و ادبیات جدید، فعالیت می‌کرد (ارجیلاسون، ج 1، ص 316؛ اولکن، ص 136؛ آق‌یوز، ص 125؛ قراعلی‌اوغلو، ج 2، ص 549ـ550).حسین‌جاهد مدتى پس از پیوستن به گروه ثروت فنون، فعال‌ترین عضو آن شد و پس از کناره‌گیرى توفیق فکرت*، سردبیرى مجله را برعهده گرفت، اما چند ماه بعد، به سبب چاپ مقاله «ادبیات و حقوق» ــکه در آن از اعدام پادشاه فرانسه، درپى انقلاب فرانسه، سخن رفته و خود وى آن را از زبان فرانسه ترجمه کرده بودــ مجله توقیف و گروه ثروت فنون پراکنده شد (ارجیلاسون، ج 1، ص 314؛ آق‌یوز، ص 92، 120؛ قدرت، همانجا؛ موتلوآى، 1988،ص195ـ196).حسین‌جاهد در همین دوره، افزون بر فعالیت همه جانبه در ثروت فنون، با روزنامه‌هاى دیگرى چون طریق و صباح نیز همکارى می‌کرد و در آنها مقالاتى در دفاع از ادبیات جدیدِ ترکى به چاپ می‌رساند (قدرت، همانجا). او نیز مانند دیگر اعضاى گروهِ از هم پاشیده ثروت فنون، پس از کودتاى 1319 اثرى منتشر نکرد و براى آغاز دوره دوم نویسندگی‌اش، ناگزیر تا اعلام حُریت و استقرار دوباره مشروطیت صبر نمود (آق‌یوز، ص 120؛ ایشیق، همانجا).با آغاز دوره مشروطیت دوم (1326) ــ برخلاف گذشته که حکومت استبدادى هیچ‌گونه فعالیت سیاسى را جایز نمی‌دانست و ضمنآ ادبیات ثروت فنونى نیز ادبیاتى سیاست‌گریز بودــ حسین جاهد به عرصه سیاست پاى نهاد و روزنامه طنین را، با همکارى توفیق فکرت و حسین‌کاظم قدرى*، یک هفته پس از اعلام حریت (23 جمادی‌الآخره 1326) منتشر کرد (رئیس‌نیا، ج 3، ص 251؛ آقشین، ص 77).در آغاز، توفیق فکرت مدیرمسئول بود، حسین‌کاظم مدیر و حسین‌جاهد سردبیر. اداره روزنامه عمدتاً برعهده حسین‌جاهد بود و او پس از کنار رفتن توفیق فکرت و حسین کاظم نیز روزنامه را، با همکارى یک سردبیر و چند نویسنده، انتشار می‌داد. طنین یکى از پر فروش‌ترین روزنامه‌هاى آن دوره و مروّج افکار جمعیت اتحاد و ترقى عثمانى بود و حسین‌جاهد در سرمقاله‌هاى آن، با تشریح سیاستهاى جمعیت، به دفاع از آن می‌پرداخت (تونایا، ج 1، ص 33؛ شاپولیو، ص 242؛ قانسو، ص 165ـ166). او با مقالات سیاسى خود در طنین، خلاق‌ترین و اثرگذارترین روزنامه‌نگار ترکیه شناخته شد که در روان‌نویسى نیز درصدر قرار داشت. این مقالات سیاسى، گاه موقعیتهاى درخشانى براى او فراهم می‌آورد و گاه زندگی‌اش را دستخوش تشنج و حتى خطر می‌کرد (بانارلى، ج 2، ص 1057).حسین‌جاهد هم‌زمان با انتشار طنین، به جمعیت اتحاد و ترقى پیوست و به نمایندگى جمعیت مذکور، در سه دوره نخست مجلس مبعوثان انتخاب شد. وى به معاونت ریاست مجلس (1332ـ1334) و ریاست مجلس (1334ـ1336) نیز رسید. در زمان جنگ جهانى اول، رئیس کمیسیون منع احتکار، و در اداره «دیون عمومیه» (سازمانى براى حفظ حقوق دولتهاى وام‌دهنده به دولت عثمانى) نماینده عثمانى بود (احمد، ص 167؛ قراعلى اوغلو، ج 2، ص 754؛ تونایا، ج 3، ص 452؛ قدرت، ج 1، ص 243). همچنین از اعضاى تُرک دَرْنَگى (انجمن ترک) و از بنیان‌گذاران «جمعیت مطبوعات عثمانیه» بود (رجوع کنید به تونایا، ج 1، ص 415، 482ـ489؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل "Turk Dernegi").مخالفان حاکمیت اتحاد و ترقى از هر فرصتى براى صدمه‌زدن به حسین‌جاهد و حتى از بین بردن او استفاده می‌کردند، چنان‌که در واقعه 31 مارت 1325/ 13 آوریل 1909/ 22 ربیع‌الاول 1327 (رجوع کنید به آقشین، ص 125 به بعد)، شورشیان چاپخانه طنین را ویران کردند و فردى را، به گمان اینکه حسین‌جاهد است، در مقابل مجلس مبعوثان به قتل رساندند (شاپولیو، ص 224؛ کارال، ج 9، ص 90ـ91).در دوره سقوط موقت اتحاد و ترقى در 1330 و به هنگام برگزارى کنگره پنجم آن حزب، تحت فشار فزاینده دولت احمد مختار پاشا، شمارى از فعالان حزب، از جمله طلعت پاشا، محمد جاوید* و حسین‌جاهد، زندانى شدند و در همان دوره، طنین و روزنامه‌هاى جانشین آن، مانند جنین، سنین و حق، یکى پس از دیگرى توقیف گردیدند (تونایا، ج 3، ص 232ـ234؛ احمد، ص 111). با تشدید فشار و دستگیریها و تبعیدها در دوره دولت کامل پاشا (ذیقعده 1330 ـ صفر 1331)، حسین‌جاهد نیز، مانند برخى از سران اتحاد و ترقى، از کشور گریخت (رجوع کنید به آقشین، ص 220).پس از شکست عثمانى در جنگ جهانى اول و در دوره آتش‌بس، حسین‌جاهد هم از جمله اتحادیونى بود که دولت انگلیس آنها را در 1337/ 1919 به جزیره مالت تبعید کرد (رجوع کنید به تونایا، ج 2، ص 46ـ51). وى در این مدت ــ که حدود دو سال و نیم طول کشیدــ زبانهاى ایتالیایى و انگلیسى را فراگرفت و بسیارى از آثار علمى را به ترکى ترجمه کرد (آق‌یوز، ص 120؛ ارجیلاسون، ج 1، ص 315؛ اولکن، ص 137). او پس از پایاندوره تبعید، از آبان 1301/ اکتبر 1922 انتشار طنین را از سرگرفت (آق‌یوز؛ ارجیلاسون، همانجاها). طنین که در دوره اعلام جمهورى منتشر می‌شد، مانند بیشتر مطبوعات استانبول به حکومت جدید، که آنکارا را به پایتختى برگزیده بود، موضع انتقادى داشت (تونایا، ج 3، ص 591). مدتى بعد، در جریان قیام شیخ سعید*، بار دیگر فشار بر مطبوعات شدت یافت. حسین‌جاهد نیز ــ به سبب استفاده از واژه باسقین (حمله) در گزارش بازرسى دفتر مرکزى حزب جمهورى ترقی‌پرور ــ به چورُم* تبعید شد و طنین هم توقیف گردید، اما پس از حدود یک سال و نیم، تبرئه شد و به استانبول بازگشت (اراوغلو، ص 198؛ ایشیق، همانجا). وى در آنجا از سیاست کناره گرفت و در بانک صنایع و معادن به کار مشغول شد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 2، ص 316).مدتى بعد، حسین جاهد به علت اظهارنظرى مغایر با سیاست رسمى دولت در مورد تغییر زبان و الفباى ترکى ــ که سیاست مبتنى بود بر تصفیه سریع زبان ترکى از لغات و عبارات و دستور زبان عربى و فارسى و جایگزین کردن آنها با واژه‌هاى ترکی‌الاصل (رجوع کنید به اراوغلو، ص 194ـ196؛ زورخر، ص 197ـ 199) ــ و جانب‌دارى از جریان تحول تدریجى زبان، در 1311ش/ 1932 (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى <، ذیل "Dil. dil kurultayi") مغضوب شد و از بانک اخراج گردید (موتلوآى، 1973، ص 335؛ قراعلى اوغلو، ج 2، ص 755؛ ایشیق، همانجا). وى از دهمین سالگرد بنیان‌گذارى جمهورى در ترکیه شروع به انتشار مجله هفتگى فکر حرکتلرى (جنبشهاى فکرى) کرد. اگرچه نویسندگان دیگرى نیز با این مجله همکارى می‌کردند، بخش اعظم مطالب آن، از مقاله و معرفى و نقد کتاب و ترجمه، به قلم حسین‌جاهد بود (توپراق، ص 38ـ41؛ قراعلى اوغلو، ج 2، ص 756). هم‌زمان با انتشار این مجله، وى با مجله یدی‌گون (هفت روز) هم همکارى می‌کرد و مصاحبه‌ها و خاطرات و سفرنامه‌هایش در آن منتشر می‌شد (قدرت، ج 1، ص 243).حسین‌جاهد پس از درگذشت آتاتورک در 1317ش/1938، بار دیگر فعالانه به صحنه سیاست برگشت و در نتیجه تطبیق سیاست آشتی‌جویانه عصمت اینونو (دومین رئیس‌جمهورى ترکیه) با مخالفان، در انتخابات میان‌دوره‌اى دى 1317/ دسامبر 1938 به نمایندگى مجلس برگزیده شد و تا 1333ش/ 1954 نماینده بود (د. اسلام، همانجا؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 1، ص 322، ج 2، ص 316). همچنین در این دوره، بار دیگر طنین را از 1322 تا 1326ش/ 1943ـ1947 انتشار داد. در فاصله سالهاى 1327 تا 1336ش/ 1948ـ1954 نیز سردبیرى روزنامه اولوس، ترجمان حزب جمهوری‌خواه خلق*، را برعهده داشت و از موضع حزب مذکور، از سیاستهاى حزب دموکرات* انتقاد می‌کرد (قدرت، همانجا). حملات حسین جاهد به حزب حاکم، سبب توقیف روزنامه او شد و هم‌زمان در 1331ش/1952، مصونیت سیاسى وى لغو گردید و سرانجام، با آنکه وى در آستانه هشتاد سالگى بود، در پاییز 1333ش/ 1954 به 26 ماه زندان محکوم شد که اعتراضات شدیدى را به دنبال داشت و جلال بایار، رئیس‌جمهورى وقت، او را پس از آنکه فقط سه و نیم ماه از محکومیت خود را گذرانده بود، عفو کرد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 2، ص 253، 316). پس از آزادى از زندان، حسین‌جاهد همچنان تا زمان مرگش در 27 شهریور 1336/ 17 سپتامبر 1957، به مبارزه با حزب دموکرات ادامه داد (آق‌یوز، ص 120؛ قدرت، همانجا).حسین‌جاهد از ساده‌نویسان نسل خود بود (رئیس‌نیا، ج 3، ص 285). وى در اوایل نویسندگی‌اش دو رمان منتشر کرد. او مجموعه‌اى از قصه‌ها و اشعار منثور و تمثیلات‌ادبى کوتاه خود را، که ابتدا در ثروت فنون چاپ کرده‌بود، با نام حیات مخیل در 1317 به‌صورت کتاب انتشار داد. حیات مخیل انعکاس احساسات و آرزوهاى شمارى از روشنفکران ثروت فنونى، از جمله حسین جاهد و توفیق‌فکرت،است‌که تحت‌تأثیرگروهی‌از سوسیالیستهاى تخیلى غربى آرزوى مهاجرت به زلاندنو و پی‌افکندن نوعى زندگى اشتراکى آرمانى را در سر می‌پروراندند (رجوع کنید به قدرت، ج 1، ص 250ـ254؛ بانارلى، ج 2، ص 1057؛ شاپولیو، ص 225؛ براى معرفى مجموعه رجوع کنید به موتلوآى، 1988، ص 196ـ 197).منابع : رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374ش؛Feroz Ahmad, The Young Turks, Oxford 1969; Sina Aksin, Jon Turkler ve Ittihat ve Terakki, Istanbul 1987; Kenan Akyuz, Modern Turk edebiyatinin ana cizgileri, Ankara 1995; Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul 1971-1979; Cumhuriyet ansiklopedisi: 1923-2000, ed. Hasan Ersel etal., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, 2003; EI2, s.v. "Husayn Djahid" (by Fahir Iz); Bilge Ercilasun, Yeni Turk edebiyati uzerine incelemeler, Ankara 1997; Hamze Eroglu, Turk devrim tarihi, Ankara 1977; Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara 2004; Aykut Kansu, 1908 devrimi: The revolution of 1908 in Turkey, tr. Ayda Erbal, Istanbul 2002; Seyit Kemal Karaalioglu, Turk edebiyati tarihi, vol.2, Istanbul 1982; Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.9, Ankara 1999; Cevdet Kudret, Edebiyatimizda hikaye ve roman: tanzimattan mesrutiyete kadar, vol.1, Istanbul 1977; Rauf Mutluay, Tanzimat ve Servetifunun edebiyati, Istanbul 1988; idem, 100 soruda cagdas Turk edebiyati, Istanbul 1973; Enver Behnan Sapolyo, Turk gazeteciligi tarihi: her yonile basin, Ankara 1976; Zafer Toprak, "Fikir dergiciliginin yuz yili", in Turkiye'de dergiler - ansiklopediler: 1849-1984, Istanbul 1984; Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, Istanbul, vol. 1, 1988, vol.2, 2003, vol.3, 1989; Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah yayinlari, 1976-1998, s.vv. "Dil. dil kurultayi" (by Rekin Ertem), "Yalcin, Huseyin Cahit" (by Omer Faruk Huyuguzel), "Yalcin, Huseyin Suat" (by Celal Sahir), "Turk Dernegi"; Hilmi Ziya Ulken, Turkiye'de cagdas dusunce tarihi, Istanbul 1966; Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history, London 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده