حسین بن مطیربن مـکمل
معرف
شاعر عرب در قرن دوم
متن
حسین ‌بن مُطَیربن مُـکَمِّل، شاعر عرب در قرن دوم. جدّش، مکمّل، از بردگان آزاد شده قبیله بنی‌اسد و خود حسین از موالى این قبیله بود (ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص 17؛ ابن‌عساکر، ج 14، ص 330). تاریخ ولادت او معلوم نیست، احتمالاً در پایان قرن اول یا آغاز قرن دوم به دنیا آمده است (حسین‌بن مطیر، مقدمه عطوان، ص 123).ابن‌مطیر در ثَعلبیه نزدیک زُباله، هر دو قریه در راه کوفه به مکه، سکونت داشت و در هیئت عرب بدوى لباس می‌پوشید (ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص 17، 23). وفات او حدود سال 170 ذکر شده است (صفدى، ج 13، ص 64).او را از آن جهت که حکومت امویان و عباسیان را درک کرده و اشعارى در مدح آنان سروده است مخضرم نامیده‌اند. زمانى در دربار ولیدبن یزید* اموى، مداح خلیفه بود و با شعرایى چون حماد راویه* و مروان‌بن ابی‌حفصه* آشنایى داشت. مدتى نیز در مدینه به سر برد و با سرودن یکى از زیباترین اشعار در وصف باران، به خوبى از عهده آزمایشِ شعرىِ والى شهر برآمد. در دوره عباسى با سرودن اشعارى، به دربار والى یمن، مَعن‌بن زائده*، راه یافت. سپس به زباله بازگشت و در آنجا با مدح مهدى عباسى، خلیفه را به خود علاقه‌مند ساخت و بعدها در شمار مدیحه‌سرایان او درآمد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص17ـ20، 22ـ23، 25ـ26؛ ابن‌عساکر، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 3، ص 1159ـ1160).ابن‌مطیر از شاعران بزرگ مُحْدَث (براى اطلاع از محدثون رجوع کنید به مولَّد*) در دوران خود است (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 3، ص 1157). او اشعار فراوانى سروده که نمونه‌هایى از آن در کتابهاى قدیمى ذکر شده است (رجوع کنید به ابن‌معتز، 1939، ص 47ـ49؛ مرزبانى، ص 293). برخى از اشعارش به عنوان شواهد شعرى در لغتنامه‌ها (رجوع کنید به ابن‌منظور، ذیل «طبى»، «مشق»، و جاهاى دیگر؛ زبیدى، ج 5، ص 505،520 و جاهاى دیگر) و کتابهاى ادبى (رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص 171، ج 3، ص 237ـ238، ج 4، ص 84)، بلاغى (رجوع کنید به ابن‌معتز، 1399، ص 38ـ39؛ عسکرى، ج 1، ص 41ـ42، ج 2، ص 175ـ176) و صرف و نحوى (رجوع کنید به رضی‌الدین استرآبادى، ج 3، ص 13؛ بغدادى، ج 5، ص470ـ471) آمده است.ابن‌مطیر در اسلوب شعرى از بدویان عرب پیروى می‌کرد. او از بهترین نمایندگان مکتب بدوى است، چرا که اشعار او با وجود کثرت صنایع لفظى، تشبیه و استعاره، شباهت فراوانى به قصاید جاهلى دارد (ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص 17؛ عطوان، ص 431، 445ـ446). عبارات محکم و مضامین نو و لطیف شعر او را ستوده‌اند (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ج 1، ص 35ـ36؛ حصرى، ج 4، ص 1051؛ ذهبى، ج 7، ص 81).گرچه ابن‌مطیر از شاعران مَوالى بود، تعصبهاى قومى را در اشعارش ظاهر نساخته است (شایب، ص 281). گاهى در اشعار مدحى وى اغراق و مبالغه دیده می‌شود (از جمله رجوع کنید به حسین‌بن مطیر، ص 141) که شاید براى کسب منافع مادّى بوده است (رجوع کنید به حسین‌بن مطیر، همان مقدمه، ص 125).نام وى، به سبب کثرت غزلیاتش، در بین غزل‌سرایان معروف ذکر شده است (رجوع کنید به وشّاء، ص 84). اشعار وصفى او را نیز ستوده‌اند (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ج 1، ص 34ـ36؛ ابن‌معتز، 1939، ص 49؛ ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص 25). ابوالفرج اصفهانى (ج 16، ص 17) وى را در قصیده و رجز پیشتاز دانسته است.شعر معروف او در رثاى مَعْن‌بن زائده، از برترین مرثیه‌هاى ادب عربى است و بسیارى، از جمله عبداللّه‌بن طاهر (متوفى 230) و مهدى عباسى، آن را ستوده‌اند (ابوالفرج اصفهانى، ج 16، ص 23ـ24؛ عسکرى، ج 2، ص 176؛ خطیب بغدادى، ج 15، ص 321ـ322؛ ابن‌خلّکان، ج 5، ص 254). این مرثیه در دیوان ابوتمّام (ص 265ـ266) ذکر شده است.دیوان حسین‌بن مطیر در 1348ش/1969 به کوشش حسین عطوان در جلد پانزدهم مجلة معهد المخطوطات العربیة (ص 133ـ221) در قاهره به چاپ رسید. محسن غیاض نیز اشعار او را در 1350ش/1971 در بغداد و بیروت چاپ کرد (سزگین، ج 2، ص 448، ج 9، ص 287).منابع : ابن‌خلّکان؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ 1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌قتیبه، الشعر و الشعراء، بیروت 1964؛ ابن‌معتز، کتاب البدیع، چاپ کراتشکوفسکى، لندن 1935، چاپ افست بغداد 1399/1979؛ همو، کتاب طبقات الشعراء فى مدح الخلفاء و الوزراء، چاپ عباس اقبال آشتیانى، لندن 1939؛ ابن‌منظور؛ ابوالفرج اصفهانى؛ حبیب‌بن اوس ابوتمّام، دیوان الحماسة، به روایت موهوب‌بن احمد جوالیقى، چاپ عبدالمنعم احمد صالح، بغداد 1980؛ عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانة الادب و لب‌لباب‌لسان العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ج 5، قاهره 1979؛ عمروبن بحر جاحظ، البیان و التبیین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت [? 1367/ 1948[؛ حسین‌بن مطیر، شعر الحسین‌بن مطیر الاسدى، چاپ حسین عطوان، در مجلة معهد المخطوطات العربیة، ج 15، ش 1 (ربیع‌الاول 1389)؛ ابراهیم‌بن على حصرى، زهرالآداب و ثمر الالباب، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت: دارالجیل ]بی‌تا.[؛ خطیب بغدادى؛ ذهبى؛ محمدبن حسن رضی‌الدین استرآبادى، شرح الرضى على الکافیة، چاپ یوسف حسن عمر، ]بی‌جا[: جامعة قاریونس، 1398/1978؛ محمدبن محمد زبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ج 5، چاپ مصطفى حجازى، کویت 1389/ 1969، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ احمد شایب، تاریخ الشعر السیاسى الى مُنتَصَفِ القرن الثانى، بیروت [? 1976[؛ صفدى؛ حسن‌بن عبداللّه عسکرى، دیوان المعانى، ]بیروت[ : عالم‌الکتب، ]بی‌تا.[؛ حسین عطوان، شعراء الدولتین الامویة و العباسیة، بیروت 1981؛ محمدبن عمران مرزبانى، المُوَشَّح: مآخذ العلماء على الشعراء فى عدة انواع من صناعة الشعر، چاپ على محمد بجاوى، مصر 1965؛ محمدبن احمد وشّاء، الموشَّى، او، الظرف و الظرفاء، بیروت 1385/ 1965؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993؛Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده