حسین بن علی امام (۲)
معرف

خانواده

متن


حسین بن علی، امام (۲)



زنان و فرزندان. در منابع تاریخى و رجالىِ معتبر، براى حسین‌بن على، پنج همسر و شش فرزند نام برده شده است.الف) همسران :۱) رَباب دختر امرئ القیس. ابن‌سعد (ج ۸، ص ۴۷۵) نسب کامل او را آورده است. پدرش، امرئالقیس، نصرانى بود که در زمان خلافت عمر اسلام آورد و حضرت على علیه‌السلام از دختر او براى امام حسین علیه‌السلام خواستگارى کرد (بلاذرى، ج ۲، ص ۱۳۹؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۳۹ـ ۱۴۱؛ ابن‌حزم، ص ۴۵۷). حاصل این ازدواج پسرى به نام عبداللّه و دخترى به نام سُکَینه بود (مُصْعَب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۴۰۵، ص ۵۹؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵).رباب از جمله زنان برگزیده و ممتاز بود (ابوالفرج اصفهانى، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۴۱) و نزد امام حسین علیه‌السلام قدر و منزلت بسیارى داشت (ذهنى، ج ۱، ص ۱۴۱ـ۱۴۲) تا جایى که بنابر برخى منابع، آن حضرت در شعرى علاقه عمیق خود را به او و دخترش سُکینه ابراز کرد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ ابن‌قتیبه، ص ۲۱۳؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۳۹).رَباب در کربلا حضور داشته است، زیرا فرزندش عبداللّه، که در کربلا شهید شد، کودکى شیرخوار بود (رجوع کنید به ادامه مقاله). به‌علاوه، طبق یک گزارش، امام حسین علیه‌السلام قبل از رفتن به میدان جنگ، تک‌تک اعضاى خانواده‌اش را به نام صدا زد و با عبارت یا رَباب از وى نیز یاد کرد (ابن طاووس، ص۵۰).ابوالفرج اصفهانى (۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۴۲) شعرى از او در رثاى امام حسین علیه‌السلام آورده است. بعد از شهادت امام، عده‌اى از بزرگان و اشراف از او خواستگارى کردند، اما او نپذیرفت (رجوع کنید به ابن‌حبیب، همانجا؛ ابن‌عساکر، ج ۶۹، ص ۱۲۰). وى در سال ۶۲ درگذشت (سبط ابن‌جوزى، ص ۲۳۸؛ ابن‌کثیر، ج ۸، ص ۲۲۹).۲) شهربانو. نام او در منابع سِنْدیه، غزاله، سُلافه و شاه زنان نیز آمده‌است (رجوع کنید به شهربانو*). امام‌سجاد علیه‌السلام فرزند اوست.۳) لَیلى دختر ابی‌مُرَّةبن عروةبن مسعود ثَقَفى. در بیشتر منابع نام او به همین‌گونه آمده است (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۷؛ یعقوبى، ج ۲، ص ۲۴۶ـ۲۴۷؛ طبرى، ج ۵، ص ۴۴۶، ۴۶۸؛ قس ابن‌قتیبه، همانجا: لیلى بنت مُرَّة، قاضى نعمان، ج ۳، جزء۱۲، ص :۱۵۲ أمّ لیلى بنت مُرَّة). مصعب‌بن عبداللّه (همانجا) نسب کامل او و مادرش را آورده است. جد لیلى، عروةبن مسعود ثقفى، صحابى رسول خدا و مادرش، میمونة، دختر ابوسفیان بود (همان، ص ۵۷ و پانویس ۲). از تاریخِ ازدواج امام حسین علیه‌السلام با او اطلاعى در دست نیست. فقط می‌دانیم که على بن حسین، فرزند او بود.۴) امّ اسحاق دختر طلحة. پدرش، طلحةبن عبیداللّه، از اصحاب مشهور رسول خدا و مادرش جَرباء دختر قسامةبن حنظلة بود (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۱۴؛ مصعب‌بن عبداللّه، ص ۲۸۲). امّاسحاق نخست با امام حسن مجتبى علیه‌السلام ازدواج کرد (ابن‌سعد؛ مصعب‌بن عبداللّه، همانجاها؛ ابن‌قتیبه، ص ۲۳۳). امام حسن پیش از شهادت، به برادرش حسین سفارش کرده بود که با این بانو ازدواج کند (ابوالفرج اصفهانى، ۱۳۸۳، ج ۲۱، ص ۱۱۴؛ نیز رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۶۶). حاصل این ازدواج دخترى به‌نام فاطمه بود (ابن‌سعد؛ ابن‌قتیبه؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۳۸۳، همانجاها). ام‌اسحاق پس از شهادت امام حسین با عبداللّه‌بن عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر ازدواج کرد (ابن‌حبیب، همانجا).۵) برخى منابع زنى از قبیله قُضاعه را نیز در شمار همسران امام نام برده‌اند که براى امام پسرى به‌نام جعفر به‌دنیا آورد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵؛ بیهقى، ج ۱، ص ۳۴۹؛ ابن‌شهر آشوب، ج ۴، ص ۷۷، ۱۱۳). سِبط ابن‌جوزى (ص ۲۴۹) نام او را سُلافه و بیهقى (همانجا) مَلومه ذکر کرده‌اند. از جزئیات زندگى وى اطلاعى در دست نیست.ب) فرزندان :منابع متقدم (براى نمونه رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۷ـ ۵۹؛ بخارى، ص۳۰؛ مفید، همانجا) فرزندان امام را چهار پسر و دو دختر و منابع متأخر (براى نمونه رجوع کنید به دلائل‌الامامة، ص ۷۴؛ ابن‌شهر آشوب، ج ۴، ص ۷۷؛ ابن‌طلحه شافعى، ج ۲، ص ۶۹) شش پسر و سه دختر نوشته‌اند :۱) علی‌اکبر، پسر بزرگ امام حسین، فرزند لیلى (رجوع کنید به علی‌بن حسین*).۲) علی‌اصغر، امام چهارم شیعیان، معروف به زین‌العابدین و سجاد، فرزند شهربانو (رجوع کنید به السجاد*، امام).۳) عبداللّه، فرزند خردسال امام. مادرش رَباب بود. تاریخ تولد وى مشخص نیست، ولى بیشتر منابع او را به هنگام شهادت، صغیر و شیرخوار دانسته‌اند (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ بلاذرى، ج ۲، ص ۴۹۸؛ طبرى، ج ۵، ص ۴۴۸، ۴۶۸؛ بخارى، همانجا). در منابع متقدم سنّى و شیعه نام او عبداللّه یاد شده، ولى در منابع متأخر شیعى به علی‌اصغر شهرت یافته است. مقتل‌الحسین اَخطَب خوارزم (ج ۲، ص ۳۷) و مناقب آل ابی‌طالب ابن‌شهر آشوب (ج ۴، ص ۱۰۹)، قدیم‌ترین منابعى هستند که هنگام ذکر کیفیت شهادت فرزند خردسال امام، از او با نام على یاد کرده‌اند. منابع بعدى نیز، به تبع ایشان، نام طفل شهید را علی‌اصغر ــو غالبآ لقب امام سجاد علیه‌السلام را على اوسط ــ آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به بهاءالدین‌اربلى، ج۲، ص۲۵۰؛ ابن‌طَقْطَقى، ص ۱۴۳؛ ابن‌صباغ، ص ۱۹۶؛ شَبْراوى شافعى، ص۱۳۰). این در حالى است که در این منابع در ضمن ذکر فرزندان امام حسین علیه‌السلام، نام عبداللّه را نیز برشمرده‌اند ولى به کیفیت شهادت او اشاره‌اى نکرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب؛ ابن‌طلحه شافعى؛ بهاءالدین اِربلى؛ ابن‌صباغ، همانجاها). این موضوع از اختلاف منابع متقدم و متأخر در شمارش فرزندان امام حسین علیه‌السلام که على نام داشته‌اند، نشئت گرفته است (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه؛ بخارى؛ مفید، همانجاها؛ قس دلائل الامامة؛ ابن‌شهر آشوب؛ ابن‌طلحه شافعى؛ بهاءالدین اربلى، همانجاها). به روایت کلینى (ج ۶، ص ۱۹) امام حسین در واکنش به اعتراض مروان که چرا حسین‌بن على دو تن از فرزندانش را على نامیده است، اظهار کرد که حتى اگر صد پسر نیز داشته باشد دوست می‌دارد همه آنها را على بنامد.امام حسین علیه‌السلام در آخرین لحظات، پیش از آنکه به میدان جنگ برود، عبداللّه را در آغوش گرفت که فردى از قبیله بنی‌اسد به عبداللّه تیر زد و او را به شهادت رساند (طبرى، ج ۵، ص ۴۴۸؛ مفید، ج ۲، ص ۱۰۸؛ اخطب خوارزم، همانجا). نام پرتاب‌کننده تیر حرملةبن کاهل ذکر شده است (بلاذرى؛ مفید؛ اخطب خوارزم، همانجاها؛ قس طبرى، ج ۵، ص :۴۶۸ هانی‌بن ثُبیت حَضرمى). امام گودالى با شمشیر خود حفر کرد و کودک را به خاک سپرد (اخطب خوارزم، همانجا).۴) جعفر. مادرش زنى از قبیله قضاعه بود. وى در زمان حیات امام از دنیا رفت و نسلى از او باقى نماند (مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵؛ ابن‌شهرآشوب، همانجا).۵) فاطمه، دختر بزرگ امام (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۱۴؛ مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۴۰۴). مادرش امّاسحاق بود. تاریخ دقیق تولد فاطمه مشخص نیست، ولى چون مادرش بعد از شهادت امام حسن (۴۹ یا ۵۰) به همسرى امام حسین درآمد، تولد وى بعد از این سال بوده است.وى بانویى پرهیزکار و سخنور بود و گفته‌اند سیمایش به جده‌اش، فاطمه، دختر رسول خدا، شبیه بوده است (رجوع کنید به بخارى، ص ۶؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۴۰۵، ص ۱۲۲؛ مفید، ج ۲، ص ۲۵). بنابر حدیثى از امام باقر علیه‌السلام، امام حسین علیه‌السلام قبل از شهادت، ودایع امامت و وصایاى مکتوب خود را به فاطمه سپرد و او بعدآ آنها را به امام سجاد تحویل داد (صفّار قمى، ص ۱۸۲ـ۱۸۳؛ کلینى، ج ۱، ص ۳۰۳).فاطمه از زنان تابعى و از راویان حدیث بوده و از پدرش و عبداللّه‌بن عباس و اسماء بنت عُمَیس، روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج ۷۰، ص ۱۰؛ مزّى، ج ۳۵، ص ۲۵۴ـ۲۵۵).فاطمه نخست با حسن مُثّنى (ابی‌طالب) ازدواج کرد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۸، ص ۴۷۳؛ بخارى، همانجا). او در کربلا حضور داشت و به همراه دیگر اعضاى خاندان امام حسین، به اسارت به شام برده شد (رجوع کنید به مفید، ج ۲، ص ۱۲۱). میان او و یزید در دربار سخنانى رد و بدل گردید (رجوع کنید به طبرى، ج ۵، ص ۴۶۴؛ قاضى نعمان، ج ۳، جزء۱۳، ص ۲۶۸). احمدبن على طبرسى (ج ۲، ص ۲۷ـ۲۹) احتجاج او با اهل کوفه را آورده است.فاطمه پس از درگذشت شوهرش، حسن مثنى، با عبداللّه‌بن عمروبن عثمان‌بن عفان ازدواج کرد (ابن‌سعد؛ ابوالفرج اصفهانى، ۱۴۰۵، همانجاها). پس از مرگ عبداللّه، والى مدینه عبدالرحمان‌بن ضحاک از او خواستگارى کرد که نپذیرفت (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۸، ص ۴۷۴). ابن‌حِبّان (ج ۵، ص ۳۰۱)، بدون اشاره به تاریخ دقیق، از وفات او در حدود نودسالگى سخن گفته است. ابن‌عساکر (ج ۷۰، ص ۱۷) نیز خبرى از درگذشت وى در زمان خلافت هشام‌بن عبدالملک را آورده است.۶) سُکَینه، دختر کوچک امام حسین، فرزند رَباب (رجوع کنید به سکینه بنت حسین*).به جز این شش فرزند، نام دو پسر و یک دختر دیگر در منابع متأخر دیده می‌شود که عبارت‌اند از: علی‌اصغر، محمد و زینب (رجوع کنید به دلائل‌الامامة، ص ۷۴؛ ابن‌شهر آشوب، همانجا). ابن‌طلحه شافعى (ج ۲، ص ۶۹) نیز تعداد فرزندان امام را ده تن شمرده ولى فقط از نُه تن نام‌برده است. در کتابهاى تاریخى از جزئیات زندگى ایشان گزارشى در دست نیست. همچنین در برخى کتابهاى تذکره و مراثىِ متأخر، از دختر چهار ساله امام حسین به نام رقیه سخن به میان آمده است (رجوع کنید به کاشفى، ص ۳۸۹ـ۳۹۰؛ امین، ج ۷، ص ۳۴؛ نیز رجوع کنید به رقیه بنت حسین*).



منابع : ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ـ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حبیب، کتاب لمُحَبَّر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دکن ۱۳۶۱/۱۹۴۲، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ] ۱۹۸۲[؛ ابن‌سعد؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ هاشم رسولى محلاتى، قم ]بی‌تا.[؛ ابن‌صباغ، الفصول المهمة فى معرفة احوال الائمة علیهم‌السلام، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ ابن‌طاووس ، مقتل الحسین علیه‌السلام، المسمى باللهوف فى قتلى الطفوف، قم ] ۱۴۱۷[؛ ابن‌طقطقى، الاصیلى فى انساب الطّالبیین، چاپ مهدى رجائى، قم ۱۳۷۶ش؛ ابن‌طلحه شافعى، مطالب السؤول فى مناقب ال الرسول، چاپ ماجدبن احمد عطیه، بیروت ۱۴۰۲؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، چاپ على شیرى، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ ابوالفرج اصفهانى، کتاب‌الاغانى، قاهره ۱۳۸۳، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، مقاتل الطالبیین، چاپ کاظم مظفر، نجف ۱۳۸۵/۱۹۶۵، چاپ افست قم ۱۴۰۵؛ موفق‌بن احمد اخطب خوارزم، مقتل الحسین علیه ‌السلام للخوارزمى، چاپ محمد سماوى، ]قم[ ۱۳۸۱ش؛ امین؛ ابونصر سهل‌بن عبداللّه بخارى، سرّالسلسلة العلویة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/۱۹۶۲؛ احمدبن یحیى بلاذرى، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق ۱۹۹۶ـ۲۰۰۰؛ علی‌بن عیسى بهاءالدین اربلى، کشف الغمة فى معرفة الائمة، چاپ هاشم رسولى محلاتى، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱؛ علی‌بن زید بیهقى، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، چاپ مهدى رجائى، قم ۱۴۱۰؛ دلائل الامامة، ]منسوب به[ محمدبن جریر طبرى آملى، بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ محمد ذهنى، خیرات حسان، ترجمه محمدحسن اعتمادالسلطنه، چاپ سنگى ]تهران[ ۱۳۰۴ـ۱۳۰۷؛ سبط ابن‌جوزى، تذکرة الخواص، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبداللّه‌بن محمد شَبراوى شافعى، کتاب الاتحاف بحب الاشراف، مصر ] ۱۳۱۶[، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش؛ محمدبن حسن صفّار قمى، بصائرالدرجات الکبرى فى فضائل آل‌محمد (ع)، چاپ محسن کوچه باغی‌تبریزى، تهران ۱۳۶۲ ش؛ احمدبن على طبرسى، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوى خرسان، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ نعمان‌بن محمد قاضى نعمان، شرح الاخبار فى فضائل الائمة الاطهار، چاپ محمد حسینى جلالى، قم ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲؛ حسین‌بن على کاشفى، روضة الشهداء، چاپ محمد رمضانى، ]تهران[ ۱۳۴۱ش؛ کلینى؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مزّى، تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ مصعب‌بن عبداللّه، کتاب نسب قریش، چاپ لوى پرووانسال، قاهره ۱۹۵۳؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد فى معرفة حجج‌اللّه علی‌العباد، قم ۱۴۱۳؛ یعقوبى، تاریخ.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدعلی میر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده