حسین بن علی امام (۲)

معرف

خانواده

متن


حسین بن علی، امام (۲)



زنان و فرزندان. در منابع تاریخی و رجالیِ معتبر، برای حسین‌بن علی، پنج همسر و شش فرزند نام برده شده است.الف) همسران :۱) رَباب دختر امرئ القیس. ابن‌سعد (ج ۸، ص ۴۷۵) نسب کامل او را آورده است. پدرش، امرئالقیس، نصرانی بود که در زمان خلافت عمر اسلام آورد و حضرت علی علیه‌السلام از دختر او برای امام حسین علیه‌السلام خواستگاری کرد (بلاذری، ج ۲، ص ۱۳۹؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۳۹ـ ۱۴۱؛ ابن‌حزم، ص ۴۵۷). حاصل این ازدواج پسری به نام عبداللّه و دختری به نام سُکَینه بود (مُصْعَب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۵، ص ۵۹؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵).رباب از جمله زنان برگزیده و ممتاز بود (ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۴۱) و نزد امام حسین علیه‌السلام قدر و منزلت بسیاری داشت (ذهنی، ج ۱، ص ۱۴۱ـ۱۴۲) تا جایی که بنابر برخی منابع، آن حضرت در شعری علاقه عمیق خود را به او و دخترش سُکینه ابراز کرد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ ابن‌قتیبه، ص ۲۱۳؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۳۹).رَباب در کربلا حضور داشته است، زیرا فرزندش عبداللّه، که در کربلا شهید شد، کودکی شیرخوار بود (رجوع کنید به ادامه مقاله). به‌علاوه، طبق یک گزارش، امام حسین علیه‌السلام قبل از رفتن به میدان جنگ، تک‌تک اعضای خانواده‌اش را به نام صدا زد و با عبارت یا رَباب از وی نیز یاد کرد (ابن طاووس، ص۵۰).ابوالفرج اصفهانی (۱۳۸۳، ج ۱۶، ص ۱۴۲) شعری از او در رثای امام حسین علیه‌السلام آورده است. بعد از شهادت امام، عده‌ای از بزرگان و اشراف از او خواستگاری کردند، اما او نپذیرفت (رجوع کنید به ابن‌حبیب، همانجا؛ ابن‌عساکر، ج ۶۹، ص ۱۲۰). وی در سال ۶۲ درگذشت (سبط ابن‌جوزی، ص ۲۳۸؛ ابن‌کثیر، ج ۸، ص ۲۲۹).۲) شهربانو. نام او در منابع سِنْدیه، غزاله، سُلافه و شاه زنان نیز آمده‌است (رجوع کنید به شهربانو*). امام‌سجاد علیه‌السلام فرزند اوست.۳) لَیلی دختر ابی‌مُرَّةبن عروةبن مسعود ثَقَفی. در بیشتر منابع نام او به همین‌گونه آمده است (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۷؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۶ـ۲۴۷؛ طبری، ج ۵، ص ۴۴۶، ۴۶۸؛ قس ابن‌قتیبه، همانجا: لیلی بنت مُرَّة، قاضی نعمان، ج ۳، جزء۱۲، ص :۱۵۲ أمّ لیلی بنت مُرَّة). مصعب‌بن عبداللّه (همانجا) نسب کامل او و مادرش را آورده است. جد لیلی، عروةبن مسعود ثقفی، صحابی رسول خدا و مادرش، میمونة، دختر ابوسفیان بود (همان، ص ۵۷ و پانویس ۲). از تاریخِ ازدواج امام حسین علیه‌السلام با او اطلاعی در دست نیست. فقط می‌دانیم که علی بن حسین، فرزند او بود.۴) امّ اسحاق دختر طلحة. پدرش، طلحةبن عبیداللّه، از اصحاب مشهور رسول خدا و مادرش جَرباء دختر قسامةبن حنظلة بود (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۱۴؛ مصعب‌بن عبداللّه، ص ۲۸۲). امّاسحاق نخست با امام حسن مجتبی علیه‌السلام ازدواج کرد (ابن‌سعد؛ مصعب‌بن عبداللّه، همانجاها؛ ابن‌قتیبه، ص ۲۳۳). امام حسن پیش از شهادت، به برادرش حسین سفارش کرده بود که با این بانو ازدواج کند (ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۳، ج ۲۱، ص ۱۱۴؛ نیز رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۶۶). حاصل این ازدواج دختری به‌نام فاطمه بود (ابن‌سعد؛ ابن‌قتیبه؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۳، همانجاها). ام‌اسحاق پس از شهادت امام حسین با عبداللّه‌بن عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر ازدواج کرد (ابن‌حبیب، همانجا).۵) برخی منابع زنی از قبیله قُضاعه را نیز در شمار همسران امام نام برده‌اند که برای امام پسری به‌نام جعفر به‌دنیا آورد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵؛ بیهقی، ج ۱، ص ۳۴۹؛ ابن‌شهر آشوب، ج ۴، ص ۷۷، ۱۱۳). سِبط ابن‌جوزی (ص ۲۴۹) نام او را سُلافه و بیهقی (همانجا) مَلومه ذکر کرده‌اند. از جزئیات زندگی وی اطلاعی در دست نیست.ب) فرزندان :منابع متقدم (برای نمونه رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۷ـ ۵۹؛ بخاری، ص۳۰؛ مفید، همانجا) فرزندان امام را چهار پسر و دو دختر و منابع متأخر (برای نمونه رجوع کنید به دلائل‌الامامة، ص ۷۴؛ ابن‌شهر آشوب، ج ۴، ص ۷۷؛ ابن‌طلحه شافعی، ج ۲، ص ۶۹) شش پسر و سه دختر نوشته‌اند :۱) علی‌اکبر، پسر بزرگ امام حسین، فرزند لیلی (رجوع کنید به علی‌بن حسین*).۲) علی‌اصغر، امام چهارم شیعیان، معروف به زین‌العابدین و سجاد، فرزند شهربانو (رجوع کنید به السجاد*، امام).۳) عبداللّه، فرزند خردسال امام. مادرش رَباب بود. تاریخ تولد وی مشخص نیست، ولی بیشتر منابع او را به هنگام شهادت، صغیر و شیرخوار دانسته‌اند (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، ص ۵۹؛ بلاذری، ج ۲، ص ۴۹۸؛ طبری، ج ۵، ص ۴۴۸، ۴۶۸؛ بخاری، همانجا). در منابع متقدم سنّی و شیعه نام او عبداللّه یاد شده، ولی در منابع متأخر شیعی به علی‌اصغر شهرت یافته است. مقتل‌الحسین اَخطَب خوارزم (ج ۲، ص ۳۷) و مناقب آل ابی‌طالب ابن‌شهر آشوب (ج ۴، ص ۱۰۹)، قدیم‌ترین منابعی هستند که هنگام ذکر کیفیت شهادت فرزند خردسال امام، از او با نام علی یاد کرده‌اند. منابع بعدی نیز، به تبع ایشان، نام طفل شهید را علی‌اصغر ــو غالبآ لقب امام سجاد علیه‌السلام را علی اوسط ــ آورده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به بهاءالدین‌اربلی، ج۲، ص۲۵۰؛ ابن‌طَقْطَقی، ص ۱۴۳؛ ابن‌صباغ، ص ۱۹۶؛ شَبْراوی شافعی، ص۱۳۰). این در حالی است که در این منابع در ضمن ذکر فرزندان امام حسین علیه‌السلام، نام عبداللّه را نیز برشمرده‌اند ولی به کیفیت شهادت او اشاره‌ای نکرده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب؛ ابن‌طلحه شافعی؛ بهاءالدین اِربلی؛ ابن‌صباغ، همانجاها). این موضوع از اختلاف منابع متقدم و متأخر در شمارش فرزندان امام حسین علیه‌السلام که علی نام داشته‌اند، نشئت گرفته است (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه؛ بخاری؛ مفید، همانجاها؛ قس دلائل الامامة؛ ابن‌شهر آشوب؛ ابن‌طلحه شافعی؛ بهاءالدین اربلی، همانجاها). به روایت کلینی (ج ۶، ص ۱۹) امام حسین در واکنش به اعتراض مروان که چرا حسین‌بن علی دو تن از فرزندانش را علی نامیده است، اظهار کرد که حتی اگر صد پسر نیز داشته باشد دوست می‌دارد همه آنها را علی بنامد.امام حسین علیه‌السلام در آخرین لحظات، پیش از آنکه به میدان جنگ برود، عبداللّه را در آغوش گرفت که فردی از قبیله بنی‌اسد به عبداللّه تیر زد و او را به شهادت رساند (طبری، ج ۵، ص ۴۴۸؛ مفید، ج ۲، ص ۱۰۸؛ اخطب خوارزم، همانجا). نام پرتاب‌کننده تیر حرملةبن کاهل ذکر شده است (بلاذری؛ مفید؛ اخطب خوارزم، همانجاها؛ قس طبری، ج ۵، ص :۴۶۸ هانی‌بن ثُبیت حَضرمی). امام گودالی با شمشیر خود حفر کرد و کودک را به خاک سپرد (اخطب خوارزم، همانجا).۴) جعفر. مادرش زنی از قبیله قضاعه بود. وی در زمان حیات امام از دنیا رفت و نسلی از او باقی نماند (مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ مفید، ج ۲، ص ۱۳۵؛ ابن‌شهرآشوب، همانجا).۵) فاطمه، دختر بزرگ امام (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۱۴؛ مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حبیب، ص ۴۰۴). مادرش امّاسحاق بود. تاریخ دقیق تولد فاطمه مشخص نیست، ولی چون مادرش بعد از شهادت امام حسن (۴۹ یا ۵۰) به همسری امام حسین درآمد، تولد وی بعد از این سال بوده است.وی بانویی پرهیزکار و سخنور بود و گفته‌اند سیمایش به جده‌اش، فاطمه، دختر رسول خدا، شبیه بوده است (رجوع کنید به بخاری، ص ۶؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۵، ص ۱۲۲؛ مفید، ج ۲، ص ۲۵). بنابر حدیثی از امام باقر علیه‌السلام، امام حسین علیه‌السلام قبل از شهادت، ودایع امامت و وصایای مکتوب خود را به فاطمه سپرد و او بعدآ آنها را به امام سجاد تحویل داد (صفّار قمی، ص ۱۸۲ـ۱۸۳؛ کلینی، ج ۱، ص ۳۰۳).فاطمه از زنان تابعی و از راویان حدیث بوده و از پدرش و عبداللّه‌بن عباس و اسماء بنت عُمَیس، روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج ۷۰، ص ۱۰؛ مزّی، ج ۳۵، ص ۲۵۴ـ۲۵۵).فاطمه نخست با حسن مُثّنی (ابی‌طالب) ازدواج کرد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۸، ص ۴۷۳؛ بخاری، همانجا). او در کربلا حضور داشت و به همراه دیگر اعضای خاندان امام حسین، به اسارت به شام برده شد (رجوع کنید به مفید، ج ۲، ص ۱۲۱). میان او و یزید در دربار سخنانی رد و بدل گردید (رجوع کنید به طبری، ج ۵، ص ۴۶۴؛ قاضی نعمان، ج ۳، جزء۱۳، ص ۲۶۸). احمدبن علی طبرسی (ج ۲، ص ۲۷ـ۲۹) احتجاج او با اهل کوفه را آورده است.فاطمه پس از درگذشت شوهرش، حسن مثنی، با عبداللّه‌بن عمروبن عثمان‌بن عفان ازدواج کرد (ابن‌سعد؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۵، همانجاها). پس از مرگ عبداللّه، والی مدینه عبدالرحمان‌بن ضحاک از او خواستگاری کرد که نپذیرفت (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۸، ص ۴۷۴). ابن‌حِبّان (ج ۵، ص ۳۰۱)، بدون اشاره به تاریخ دقیق، از وفات او در حدود نودسالگی سخن گفته است. ابن‌عساکر (ج ۷۰، ص ۱۷) نیز خبری از درگذشت وی در زمان خلافت هشام‌بن عبدالملک را آورده است.۶) سُکَینه، دختر کوچک امام حسین، فرزند رَباب (رجوع کنید به سکینه بنت حسین*).به جز این شش فرزند، نام دو پسر و یک دختر دیگر در منابع متأخر دیده می‌شود که عبارت‌اند از: علی‌اصغر، محمد و زینب (رجوع کنید به دلائل‌الامامة، ص ۷۴؛ ابن‌شهر آشوب، همانجا). ابن‌طلحه شافعی (ج ۲، ص ۶۹) نیز تعداد فرزندان امام را ده تن شمرده ولی فقط از نُه تن نام‌برده است. در کتابهای تاریخی از جزئیات زندگی ایشان گزارشی در دست نیست. همچنین در برخی کتابهای تذکره و مراثیِ متأخر، از دختر چهار ساله امام حسین به نام رقیه سخن به میان آمده است (رجوع کنید به کاشفی، ص ۳۸۹ـ۳۹۰؛ امین، ج ۷، ص ۳۴؛ نیز رجوع کنید به رقیه بنت حسین*).



منابع : ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ـ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حبیب، کتاب لمُحَبَّر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دکن ۱۳۶۱/۱۹۴۲، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ] ۱۹۸۲[؛ ابن‌سعد؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ]بی‌تا.[؛ ابن‌صباغ، الفصول المهمة فی معرفة احوال الائمة علیهم‌السلام، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ ابن‌طاووس ، مقتل الحسین علیه‌السلام، المسمی باللهوف فی قتلی الطفوف، قم ] ۱۴۱۷[؛ ابن‌طقطقی، الاصیلی فی انساب الطّالبیین، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۳۷۶ش؛ ابن‌طلحه شافعی، مطالب السؤول فی مناقب ال الرسول، چاپ ماجدبن احمد عطیه، بیروت ۱۴۰۲؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ ابوالفرج اصفهانی، کتاب‌الاغانی، قاهره ۱۳۸۳، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، مقاتل الطالبیین، چاپ کاظم مظفر، نجف ۱۳۸۵/۱۹۶۵، چاپ افست قم ۱۴۰۵؛ موفق‌بن احمد اخطب خوارزم، مقتل الحسین علیه ‌السلام للخوارزمی، چاپ محمد سماوی، ]قم[ ۱۳۸۱ش؛ امین؛ ابونصر سهل‌بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلة العلویة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/۱۹۶۲؛ احمدبن یحیی بلاذری، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق ۱۹۹۶ـ۲۰۰۰؛ علی‌بن عیسی بهاءالدین اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، چاپ هاشم رسولی محلاتی، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱؛ علی‌بن زید بیهقی، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰؛ دلائل الامامة، ]منسوب به[ محمدبن جریر طبری آملی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ محمد ذهنی، خیرات حسان، ترجمه محمدحسن اعتمادالسلطنه، چاپ سنگی ]تهران[ ۱۳۰۴ـ۱۳۰۷؛ سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبداللّه‌بن محمد شَبراوی شافعی، کتاب الاتحاف بحب الاشراف، مصر ] ۱۳۱۶[، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش؛ محمدبن حسن صفّار قمی، بصائرالدرجات الکبری فی فضائل آل‌محمد (ع)، چاپ محسن کوچه باغی‌تبریزی، تهران ۱۳۶۲ ش؛ احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ نعمان‌بن محمد قاضی نعمان، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، چاپ محمد حسینی جلالی، قم ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲؛ حسین‌بن علی کاشفی، روضة الشهداء، چاپ محمد رمضانی، ]تهران[ ۱۳۴۱ش؛ کلینی؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ مصعب‌بن عبداللّه، کتاب نسب قریش، چاپ لوی پرووانسال، قاهره ۱۹۵۳؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج‌اللّه علی‌العباد، قم ۱۴۱۳؛ یعقوبی، تاریخ.


نظر شما
مولفان
محمدعلی میر ,
گروه
رده موضوعی
جلد13
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده