حسیمه
معرف
حُسیمه،# اقلیم (از تقسیمات کشور مراکش، تقریباً معادل منطقه) و نیز شهرى در کشور مراکش.
متن
حُسیمه، اقلیم (از تقسیمات کشور مراکش، تقریباً معادل منطقه) و نیز شهرى در کشور مراکش.1) اقلیم حسیمه، به وسعت 555، 3 کیلومتر مربع، در شمال مراکش، در ایالت ریف* قرار دارد. از شمال به دریاى مدیترانه، از مشرق به اقلیم ناضور/ناظور، از جنوب به اقلیمهاى تازا و تاونات و از مغرب به اقلیم شَفشاوَن محدود است (معلمةالمغرب، ج 10، ص 3442).بخشى از سلسله کوههاى ریف، در شمال مراکش از جبل طارق در مغرب، تا رود ملویه در مشرق، به شکل قوسى بزرگ به موازات ساحل دریاى مدیترانه امتداد دارد؛ بلندترین قله ریف ( 465،2 متر) نیز در اقلیم حسیمه واقع است (الموسوعة العربیة العالمیة، ج 23، ص 513). رود ملویه، تنها رود این اقلیم، از کوههاى اطلس سرچشمه می‌گیرد و با جهتِ عمومىِ جنوب به شمال، از میان شهرهاى مِلیلیه و ناضور (در مغرب ملیلیه) می‌گذرد و وارد دریاى مدیترانه می‌شود (خوند، ذیل «الریف المغربى»؛ >اطلس جهان تایمز<، نقشه 88).اقلیم حسیمه طبق مصوبه تقسیمات کشورى مراکش در 15 آذر 1338/6 دسامبر 1959، تأسیس گردید که متشکل از دو جماعت شهرى و نوزده جماعت روستایى بود. در 1361ش/ 1982، جمعیت آن 298،311 تن بود. بر اثر افزایش جمعیت، در 1366ش/ 1987 اقلیم را تقسیم کردند (معلمة المغرب، همانجا). در سرشمارى 1375ش/1996، جمعیت آن 972،382 بود (الموسوعة العربیة العالمیة، ج 23، ص 507). طوایفى از قبایل زواغه، مطماطه، صدینه، غساسه، مسطاسه، صنهاجه، تمید، بنى وَرْتَدى و غیره در منطقه‌اى بین شهرهاى ملیله و حسیمه ساکن‌اند (حسین مؤنس، ج 1، جزء1، ص 426).با وجود نواحى مرتفع (غیر مفید براى کشاورزى) و کمبود آب و نامنظم بودن بارندگى، کشاورزى فعالیت اقتصادى عمده این اقلیم به شمار می‌رود و طبق آمار 1377ش/1998، حدود 200، 123هکتار از زمینهاى آن به کشت جو و گندم و ذرت اختصاص داشته است. دامدارى نیز در آنجا متداول است. بسیارى از اهالى حسیمه به صنایع دریایى، که رکن اصلى اقتصاد مراکش است، اشتغال دارند (معلمةالمغرب، همانجا).2) شهر حسیمه. در منابع عربى، از گذشته‌هاى دور به آن مَزمَّه گفته شد و اسپانیاییها آن را حسیمه و فرانسویها بوزم نامیده‌اند. این شهر در ساحل دریاى مدیترانه و در مغرب خلیج حسیمه، در ناحیه ریف میانى، واقع است (تازى، ج 9، ص 67، پانویس 1؛ >اطلس جهان تایمز<، همانجا). حسیمه از مغرب 278 کیلومتر با شهر تطوان (رجوع کنید به تطّاوین*) و از مشرق 188 کیلومتر با شهر ملیله فاصله دارد (ابن‌عربى، ص 124) و به‌سبب واقع شدن در ساحل دریاى مدیترانه، در تمام ماههاى سال آب و هواى تقریبآ معتدل مدیترانه‌اى دارد و میزان بارش سالیانه آن سیصد تا چهارصد میلیمتر است (معلمةالمغرب، ج 10، ص 3441). جمعیت حسیمه در 1377ش/1998 بیش از 000، 65تن بوده است (همانجا).پیشینه. در اواخر قرن پنجم میلادى، پس از انحلال دولت بزرگ مغرب، اسپانیاییها به شمال مغرب حمله کردند و چند شهر، از جمله مزمّه (حسیمه کنونى)، را گرفتند (زبیب، ج 4، ص 345). در دوران فتوحات اسلامى (رجوع کنید به حِمْیرى، ص 134؛ حسین مؤنس، ج 1، جزء1، ص 219)، حکومت ناحیه نکور* ــکه حسیمه جزئى از آن بودــ به صالح بن منصورالحمیرى رسید. در سال 91، نیز ولید بن عبدالملک همین ناحیه را به او بخشید (ابن‌خلدون، ج 6، ص 283).در سال 318، حاکم مزمّه از خراج دادن به خلیفه فاطمى قیروان خوددارى کرد؛ ازاین‌رو، به دستور خلیفه، شهر را غارت کردند و به آتش کشیدند و سر حاکم مزمّه را بر نیزه به قیروان فرستادند. این شهر پانزده سال دچار رکود اقتصادى شد و حاکم اندلسى قرطبه، با گسیل ناوگانى، آنجا را اشغال و ویران کرد (لئوى آفریقایى، ج 1، ص 328ـ329). در قرن چهارم، ابن‌حوقل (ص 78) مزمّه را بندر نکور خوانده و در قرن پنجم، بکرى (ج 2، ص 763) مزمّه را یکى از بندرهاى ناحیه نکور و در پنج مایلى (5ر7 کیلومترى) شهر نکور ذکر کرده است. در 601، ناصر از حکام موحدون به مرمت حصار مزمّه پرداخت (ابن‌ابی‌زرع، ص 39). در قرن هشتم، ابوالفداء (ص 125) مزمّه را بندرى مشهور در 160 کیلومترى مشرق بادس* و 320 کیلومترى سَبْتَه* (سئوتا) معرفى کرده است. لئوى آفریقایى (ج 1، ص 329) آخرین ویرانى شهر را در 872 ذکر کرده و گفته است شهر در 920 ویران، ولى حصار آن سالم بود.در اواسط قرن یازدهم، اعراس، شیخِ مزمّه، بر شمال مغرب تسلط داشت و به امور بازرگانى اهتمام می‌ورزید، اما انگلیسیها و فرانسویان پیوسته بر سر مزمّه رقابت داشتند. اعراس در همین زمان، به چند بازرگان انگلیسى اجازه ایجاد پایگاه تجارى در مزمّه داد. در 1072، فرانسویان نیز با شیخ اعراس پیمانى بستند و شرکت‌الحسیمه را دایر نمودند، ولى قبل از مبادلات بازرگانى، در 1077 مولاى الرشید بر شیخ اعراس غلبه کرد و خود تصمیم گرفت در مزمّه مرکز بازرگانى تأسیس کند. در 1084، اسپانیا مزمّه را تصرف کرد (معزوزى و بنعجیبه، ص 187؛ حسین مؤنس، ج2، جزء3، ص234ـ235). هم‌زمان با ورود اسپانیاییها، شهر جدید در محل قدیمى شهر مزمّه بنیان گذاشته شد. این شهر در 1305ش/ 1926 و پس از پایان یافتن جنبش مقاومت ریفیها، که محمدبن عبدالکریم خطابى فرمانده آن بود، توسعه یافت (معلمةالمغرب، همانجا). در اجراى طرح شهر جدید، کاخها، دادگسترى، زندانها، بیمارستانها، مساجد، بازارها، هتلها، حمامها و مدارس اسپانیایى در مرکز شهر قرار گرفتند. این شهر تا پایان دهه 1320ش/1940 هیچ مهاجرى از روستاها یا قبایل مجاور خود نداشت و کارگران یا تاجران ساکن این روستاها که با اسپانیاییها کار می‌کردند، شبها به محل سکونتشان بازمی‌گشتند. شمار اسپانیاییهایى که از اندلس به این شهر می‌آمدند، به‌تدریج زیاد شد و مراکز بازرگانى و صنعتى متعددى در شهر تأسیس گردید. در 21 آذر 1328/ 12 دسامبر 1949، طوفان شدیدى موجب ویرانى بسیارى از خانه‌هاى شهر و غرق شدن بسیارى از کشتیها شد (همانجا).در حدود سالهاى 1338 تا 1340ش/ 1959ـ1961، یعنى هم‌زمان با استقلال مراکش، نام این شهر حسیمه شد. با اینکه یهودیان آن به اسپانیا و پرتغال رفتند، جمعیت آن براثر مهاجرت روستاییان به‌این شهر، به‌سرعت افزایش یافت تا جایى که از 686، 18تن در 1350ش/ 1971، به 662، 41تن در 1361ش/ 1982 و بیش از 000، 65تن در 1377ش/ 1998 رسید و همین امر موجب رونق صنایع ساخت و ساز ساختمانى از دهه 1350ش/ 1970 به بعد شد (همانجا). امروزه حسیمه یکى از شهرهاى تفریحى مراکش در کنار دریاى مدیترانه محسوب می‌شود، فرودگاه دارد و از طریق خطوط هوایى با شهرهاى بزرگ در ارتباط است (الموسوعةالعربیة العالمیة، ج 23، ص 520؛ معلمة المغرب، ج10، ص 3442ـ3443).منابع : ابن‌ابی‌زرع، الذخیرة السنیة فى تاریخ الدولة المرینیة، رباط 1972؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌عربى (صدیق)، کتاب المغرب، بیروت 1404/ 1984؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس 1840؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، کتاب المسالک و الممالک، چاپ ادریان فان لیوفن و اندری‌فرى، تونس 1992؛ عبدالهادى تازى، التاریخ الدبلوماسى للمغرب من اقدم العصور الى الیوم، مغرب 1406ـ1414/ 1986ـ1994؛ حسین مؤنس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت 1412/1992؛ محمدبن عبداللّه حِمْیرى، الرّوض المعطار فى خبر الأقطار، چاپ احسان عباس، بیروت 1984؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت 1415/ 1995؛ لئوى آفریقایى، وصف افریقیا، ترجمه عن‌الفرنسیة محمد حجى و محمد اخضر، بیروت 1983؛ محمد معزوزى و جعفر بنعجیبه، سَبتة و ملیلیة... حتى لاننسى، رباط 1986؛ معلمة المغرب، سلا: مطابع سلا، 1410/ 1989ـ ، ذیل «الحسیمة» (از عبدالرحمان طیبى)؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، 1419/ 1999؛The Times atlas of the world, London: Times Books, 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده