حسنی واعظ ابوالمکارم محمودبن محمد قوام الدین
معرف
مفسر و متکلم شیعى در نیمه دوم قرن هفتم
متن
حسنى واعظ، ابوالمکارم محمودبن محمد قوام‌الدین، مفسر و متکلم شیعى در نیمه دوم قرن هفتم. از زندگى وى آگاهى چندانى در دست نیست، اما به مناسبت معرفى نسخه‌هاى خطى آثارش، درباره او مطالبى نوشته شده است (رجوع کنید به مجلسى، ج 107، ص 177؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 3، ص140؛ دانش‌پژوه، ص 106ـ107؛ حسینى، ج 2، ص 811). وى اهل بیهق و ساکنِ فارس بوده است (رجوع کنید به حسنی واعظ، 1376ش، ج 1، مقدمه صفاخواه، ص 8، ج 3، ص 393 و پانویس 2). در تفسیر البَلابُل و القَلاقُل (ج 1، همان مقدمه، ص 21؛ درباره نام کتاب رجوع کنید به ادامه مقاله) از ابوالمکارم با عناوین «سید» و «ملک‌المفسرین» یاد شده است. از تاریخ وفات وى اطلاعى در دست نیست، فقط می دانیم که تا 659ـ660، که مجموعه‌اى از رسائل کلامى را استنساخ کرده، زنده بوده است (رجوع کنید به همو، 1381ش، پیشگفتار جهانبخش، ص سیویک؛ دانش‌پژوه، ص 107).از ابوالمکارم دو کتاب تفسیر به زبان فارسى باقى مانده است: البَلابل و القَلاقل، و دقائق التأویل و حقائق التنزیل. وى البلابل و القلاقل را به خواهش دوستى آغاز کرده است و در آن فقط به تفسیر آیاتى که با «قُل» آغاز می شوند یا لفظ «قُل» در آنها به کار رفته، به ترتیب از ابتدا تا انتهاى قرآن، پرداخته است. در موردى نیز به تفسیر آیه‌اى دیگر پرداخته (رجوع کنید به حسنی واعظ، 1376ش، ج 3، ص 66) یا براساس قرائتى، کلماتى را قل خوانده و تفسیر کرده است (رجوع کنید به ج 2، ص 389). ابوالمکارم در تفسیر آیات به اقوال صحابه و تابعین نیز توجه داشته (براى نمونه رجوع کنید به ج 3، ص 73، 201) و گاه از مصادر خود نیز یاد کرده است که عبارت‌اند از: حلیة الاولیاء ابونعیم اصفهانى (متوفى 430؛ رجوع کنید به ج 1، ص 291، 304ـ305، ج 2، ص 81، 196، 288)، مصابیح الُسنة بَغَوى (ج 1، ص 309، ج 2، ص 105، 478)، الانوار فى اسرار الائمة الاطهار (ج 3، ص 108)، و الاربعین خوارزمى (ج 2، ص 331). وى از آثار دیگرى نیز بهره برده، اما فقط به نام مؤلفان اشاره کرده، از آن جمله نقل عبارتهایى از احمدبن ابراهیم ثعلبى (متوفى 427؛ رجوع کنید به ج 2، ص 194) و محمدبن هیصم (واعظ مشهور کَرّامى، متوفى بعد از 409؛ ج 2، ص 319). با اینکه این تفسیر روایى است، بحثهاى کلامى نیز در آن دیده می شود (براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص 128، 290ـ291، 375) و به شأن نزول آیات (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 251، 257، 273)، نکات نحوى و صرفى (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 246، 249، 333) و فتواها و احکام فقهى اهل سنّت (رجوع کنید به ج 1، ص 276) نیز پرداخته شده است. از این تفسیر فقط یک نسخه خطى موجود است که آن را فرزند مؤلف، ابوالمفاخر قوام‌الدین، در 9 شوال 720 در فاروق اصطخر کتابت کرده است (رجوع کنید به دانش‌پژوه، همانجا). ابوالمکارم از قریحه شاعرى نیز بهره داشته و در تفسیر البلابل و القلاقل (ج 1، ص 345، ج 2، ص 22ـ23) برخى اشعار خود را نقل کرده است. البلابل و القلاقل به ابوالمکارم ابن‌زهره حلبى (متوفى 585) نیز نسبت داده شده (نجفى، ج 29، ص 105؛ آقابزرگ طهرانى، 1373ش، ج 1، ص 451)، که نادرست است. اگر چه این تفسیر با عنوان البلابل و القلاقل به چاپ رسیده، اما مؤلف همه جا با نام بلابل القلاقل از آن یاده کرده است (از جمله رجوع کنید به حسنى واعظ، 1376ش، ج 1، ص 87؛ همو، 1381ش، ص 1).دیگر تفسیر فارسى ابوالمکارم، دقائق التأویل و حقائق التنزیل است که بعد از البلابل و القلاقل نگاشته شده است. وى در مقدمه کوتاه خود بر این تفسیر، نوشته که کتاب را به خواهش علی بن ابیطالب ]بن[ صادق تألیف کرده و همو از ابوالمکارم حسنى خواسته است که تفسیر البلابل و القلاقل را نیز بنویسد. وى از حسنى خواسته بود در تفسیرى به بیان معانى آیاتى بپردازد که با عباراتى نظیر «یا ایها الذین آمنوا» و «انّ الذین آمنوا» آغاز شده‌اند و نیز آیاتى که خطاب به پیامبر اکرم‌اند (حسنی واعظ، 1381ش، ص 1). حسنى همچنین سوره یوسف را به طور کامل تفسیر کرده است. نسخه ناقصى از تفسیر دقائق‌التأویل و حقائق‌التنزیل، تا پایان آیه 60 سوره بنی اسرائیل، باقى مانده که مؤلف در آخر آن (ص 379ـ391)، روایت معراج پیامبر را آورده است. حسنى در این تفسیر نیز به شأن نزول آیات توجه فراوانى کرده (براى نمونه رجوع کنید به ص 162، 214ـ215) و از بحثهاى کلامى هم غافل نبوده است (براى نمونه رجوع کنید به ص 6ـ7، 71ـ81، 97ـ98).وى در دقائق التأویل از آثارى چون الحجة فى القراآت ابوعلى حسن‌بن على فارسى (متوفى 377؛ رجوع کنید به ص 77، 237)، حلیةالاولیاء ابونعیم اصفهانى (متوفى 430؛ ص 122ـ124، 201)، و الکشاف زمخشرى (متوفى 538؛ ص 63) بهره برده و از مفسران نامدارى چون ابومسلم محمدبن بحر اصفهانى (متوفى 324؛ رجوع کنید به ص 149)، واحدى (متوفى 468؛ ص 55)، طبرى (متوفى 310؛ ص 115) و ثعلبى (ص 231) نیز اقوالى نقل کرده است. مصحح کتاب در مقدمه خود (ص چهل‌ودو ـ پنجاه‌وهفت) به تفصیل، ویژگیهاى زبانى و ادبى این تفسیر را بررسى کرده است.ابوالمکارم رساله‌اى کلامى با عنوان هدایةالعوام در مباحث اعتقادى نیز داشته که موجود نیست، فقط می دانیم که آن را قبل از دقائق التأویل نوشته بوده است (حسنی واعظ، 1376ش، ج 1، همان مقدمه، ص 8). مجموعه‌اى از رسائل کلامى، که برخى از آنها را در سالهاى 659ـ665 کتابت کرده و در کتابخانه ملک موجود است (رجوع کنید به افشار و دانش‌پژوه، ج 7، ص 121ـ122).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، مصنفات شیعه: ترجمه و تلخیص‌الذریعة الى تصانیف الشیعة، ج1، به ‌اهتمام محمد آصف ‌فکرت، مشهد 1373ش؛ ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه ملى ملک، ج7، تهران 1369ش؛ محمودبن محمد حسنی واعظ، تفسیر شریف‌البَلابُل ‌و القَلاقُل، چاپ محمدحسین صفاخواه، تهران 1376ش؛ همو، دقائق‌التأویل و حقائق التنزیل، چاپ جویا جهانبخش، تهران 1381ش؛ احمد حسینی اشکورى، تراجم الرجال، قم 1414؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرستواره فقه هزار و چهارصد ساله اسلامى در زبان فارسى، تهران 1367ش؛ مجلسى؛ محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهرالکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج 29، چاپ محمود قوچانى، بیروت 1981.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن قاسمپور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده