حسنی ابوالعباس احمدبن ابراهیم بن حسن
معرف
محدّث، مورخ و فقیه زیدى در قرن سوم و چهارم
متن
حسنى، ابوالعباس‌احمدبن‌ابراهیم‌بن‌حسن، محدّث، مورخ و فقیه زیدى در قرن سوم و چهارم. در کتابهاى تراجم، خاصه تراجم زیدیه، درباره وى اطلاعات اندکى وجود دارد. وى احتمالا در فاصله سالهاى 280 تا 290 متولد شده‌است و نسب او با هفت واسطه به حسن مثنّى* فرزند امام حسن‌مجتبى علیه‌السلام می رسد (رجوع کنید به حسنى، مقدمه حوثى، ص 43ـ 48). جد اعلاى او، محمدبن سلیمان، در 199 هم‌زمان با قیام ابوالسرایا* سرّی بن منصور شیبانى در عراق، در مدینه بر ضد حکومت عباسى شورید، ولى سرکوب شد. پدربزرگ حسنى، حسن‌بن ابراهیم، در حدود 270ـ275، همراه با الهادی الی الحق یحیی بن حسین رَسّى، به آمل مهاجرت کرد (د. ایرانیکا، ذیل مادّه). توفیق‌ نیافتن الهادى الی الحق در تشکیل حکومتى زیدى در نواحى جبال و دعوت گروهى از یمنیان از وى، او را به مهاجرت به یمن ترغیب کرد. احتمالاً حسن‌بن ابراهیم نیز در این سفر همراه او بوده است؛ ازاین‌رو، شاید پدر حسنى و خود وى در یمن به‌دنیا آمده باشند. نکته دیگرى که بر احتمال تولد حسنى در یمن می افزاید، این است که وى کتاب الاحکام فى الحلال و الحرام و کتاب المنتخب، هر دو از الهادی الی الحق، را از عالمان و محدّثان یمنى روایت کرده است (رجوع کنید به حسنى مؤیدى، ص 189؛ نیز رجوع کنید به ناطق بالحق، 1395، ص 131، 138ـ 140). در عین حال، احتمال داده شده است که وى در آمل به دنیا آمده باشد (حسنى، همانجا).حسنى در طلب علم به شهرهاى گوناگون سفر کرد (رجوع کنید به همان مقدمه، ص 59ـ60). در عراق و حجاز از عالمان بنامى چون ابواحمد عبداللّه ‌بن ابی قتیبه غَنَوى، و در کوفه از احمدبن سعیدبن عثمان ثقفى و ابن‌عقده* و دیگران سماع حدیث نمود (براى فهرست شیوخ حدیثى حسنى رجوع کنید به همان مقدمه، ص 48ـ 59). مهم‌ترین شیخ او در حدیث، عالم زیدى ابوزید عیسی بن محمدبن زید علوى بود. در منابع تصریح شده است که حسنى در 322 براى دیدار وى و نیز سماع حدیث از عبدالرحمان‌بن ابی حاتم‌رازى، به‌رى سفر کرد (برای نمونه رجوع کنید به ناطق‌بالحق، 1417، ص132؛ مُحَلِّى، ج2، ص15؛ نیز رجوع کنید به ناطق‌بالحق، 1395، ص41، 115، 119). حسنى احتمالاً در بغداد از عالم زیدى عبدالعزیزبن اسحاق مشهور به ابن‌بقال و ابوالفرج علی بن حسین اصفهانى نیز سماع حدیث کرده است. در مکه نیز از ابومحمد عبداللّه‌بن محمدبن اسحاق‌بن العباس فاکهى، مؤلف کتاب اخبار مکه، اخذ حدیث کرد. وى در دانش کلام نیز تبحر داشت و کلام معتزلى را به روش معتزله بغداد تدریس می کرد (رجوع کنید به محلِّى، ج 2، ص 65). مادلونگ (رجوع کنید به د. ایرانیکا، همانجا) احتمال داده است که حسنى کلام معتزلى را از ابوبکر محمدبن ابراهیم مقانعى، از شاگردان ابوالقاسم بلخى/ کعبى*، فرا گرفته باشد (نیز رجوع کنید به ناطق بالحق، 1417، ص 115). از مهم‌ترین شاگردان حسنى، دو برادر به نامهاى ابوطالب یحیی بن حسین هارونى (ناطق بالحق) و ابوالحسین احمدبن حسین هارونى (رجوع کنید به هارونى*)، ابوعبداللّه محمدبن حسن داعى (جِشُمى، ص 375) و ابوالحسن (ابوالحسین) زیدبن اسماعیل‌بن محمد حسنى (رجوع کنید به منتجب‌الدین رازى، ص 28، 82) بودند. حسنى در فقه زیدى از آراى الهادی الی الحق، که پیروان وى در سنّت زیدیه به هادَویّه شهرت دارند، پیروى می کرد.تاریخ وفات حسنى در بیشتر منابع 353 ذکر شده است (رجوع کنید به حسنی مؤیدى، ص190؛ وجیه، ص 78؛ قس ایمن فؤاد سیّد، ص 84)، ولى باتوجه به روایت حسنى (ص 558) از علی بن حسین‌ بن ‌شقیر کوفى در 356، به ‌نظر نمی رسد که این تاریخ درست باشد. مادلونگ (رجوع کنید به د.ایرانیکا، همانجا) نیز، به فرض صحت تولد ابوطالب هارونى در 340 و قبول اینکه وى نزد حسنى شاگردى کرده، تاریخ 353 را درست ندانسته است. قبر حسنى ظاهراً تا قرن هفتم یا بیشتر، در آمل موجود بوده است (رجوع کنید به «دو مشیخه زیدى»، ص185). یحیی بن ‌حسین (متوفى1100) از احتمال دفن حسنى در جرجان سخن گفته (رجوع کنید به وجیه، همانجا)، که نادرست است. ابن‌اسفندیار (ج 1، ص 105) از وجود مدفن شخصى به نام السید شمس آل‌رسول در محله عوامه‌کوى که احتمالاً تصحیف حازمه‌کوى باشد، سخن گفته است. اکنون در شهر آمل، مکانى به همان نامِ گنبد شمس آل‌رسول وجود دارد که به دلایلى از جمله شهرت حسنى به شمس آل‌رسول، میتواند مدفن ابوالعباس حسنى باشد (رجوع کنید به ستوده، ج 4، بخش 1، ص 48ـ51).آثار حسنى عبارت‌اند از: 1) شرحُ الْـاَحکام فى الحَلال و الْحَرام (جشمى، ص 376؛ حسنی مؤیدى، همانجا)، در شرح الاحکامِ الهادی الی الحق در فقه هادویّه، در شش جلد که تا قرن یازدهم در یمن موجود بوده است (د. ایرانیکا، همانجا؛ نیز رجوع کنید به وجیه، همانجا)؛ 2) شرحُ المُنْتَخَب (جشمى؛ حسنی مؤیدى، همانجاها؛ وجیه، ص 79)، در شرح کتاب المنتخب الهادى الى الحق؛ 3)النُصوص (جشمى؛ حسنی مؤیدى، همانجاها؛ وجیه، ص 78) که در منابع فقهى زیدیه از آن یاد شده است (د. ایرانیکا، همانجا)؛ 4) شرح النُصُوص، که شرحى است بر کتاب پیشین؛ 5)مسائل ُالخِلاف، در بیان اختلاف فقهى الهادى الى الحق و قاسم‌بن ابراهیم رَسّى با ابوحنیفه و شافعى؛ 6)الردُّ على النّاحِل للخلاف بین الهادى و الناصر للحق علیهماالسلام (همانجا)، که احتمالاً در این کتاب از عدم اختلاف فقهى حسن اُطْرُوش* با الهادی الی الحق سخن گفته است؛ 7)کتاب ما تَفَرَّد به القاسم و الهادى صلواتُ اللّه علیهما دونَ الفریقین من مسائل الحلال و الحرام و غَیرِهما من الاحکام، که یک نسخه‌خطى از آن باقى است و احتمالاً همان کتاب مسائل‌الخلاف یا الرد علی الناحل است (رجوع کنید به وجیه، ص 79)؛ 8)المصابیحُ من أخبار المصطفى و المرتضى و الأئمة من وُلدِهما الطّاهرین (ایمن فؤاد سید، همانجا)، در شرح احوال پیامبر اکرم و امامان و قیام‌کنندگان زیدى.کتاب المصابیح از آثار مهم در سنّت تاریخ‌نگارى زیدیه است. حسنى در این کتاب، درباره سیره پیامبر و خلفاى نخستین گزارش مفصّلى آورده است. وى پاره‌اى از مطالب را از طریق روایت از مشایخ خود یا کسانى که از آنها اجازه نقل داشته آورده و پاره‌اى دیگر را بدون سند از قول ابن‌اسحاق (متوفى 151)، ابن‌حبیب، واقدى و نصربن مزاحم مِنْقَرى نقل کرده است (حسنى، مقدمه حوثى، ص 69). وى در این کتاب از 58 شخصیت مطلب نقل کرده که حوثى اسامى آنها را استخراج و فهرست نموده است (رجوع کنید به همان مقدمه، ص70ـ72). از مصادر حسنى در این بخش، کتاب سیره ابن‌اسحاق به روایتهاى مختلف آن است. با مرگ حسنى، شاگرد وى، علی بن بلال آملى، با بهره‌گیرى از روایات حسنى و آثار دیگر، این کتاب را تکمیل کرد و آن را تا شرح ‌حال حسن اُطروش ادامه داد (رازى، مقدمه ماهر جرّار، ص 112). از جمله منابع آملى در تکمیل المصابیح، این کتابها بوده است: أخبار محمدبن ابراهیم و أبى السرایا (نجاشى، ص 428)، تألیف عالم امامى نصربن مُزاحِم مِنقَرى (رجوع کنید به حسنى، تتمیم آملى، ص 514ـ529)، سیرة الهادى الى الحق یحیی بن حسین رَسِّى، تألیف علی بن محمدبن عبیداللّه عباسى (رجوع کنید به همان تتمیم، ص 576ـ589، 590ـ597) و احتمالاً سیره حسن اطروش (رجوع کنید به همان، ص 605).کتاب المصابیح و تتمه آن مورد توجه عالمان زیدى بوده است. ناطق بالحق، علاوه بر نقل روایات فراوانى از ابوالعباس حسنى در امالى خود (تَـیْسیرُ المَطالب؛ براى نمونه رجوع کنید به ص 122، 126، 174، 178، 182، 229)، در کتاب الافادة فى تاریخ ائمة الزّیدیّة (براى نمونه رجوع کنید به ص 39)، مطالبى را از کتاب المصابیح (ص 328) نقل کرده است. حُمیدبن احمد مُحِلِّى (متوفى 652) در الحدائق الوردیة (ج 1، ص 37، 39) از کتاب المصابیح سود برده و عالم امامى، رضی الدین ابن‌طاووس (متوفى 664؛ ج 3، ص 87، 89)، نیز مطالبى از کتاب المصابیح نقل کرده است (نیز رجوع کنید به کولبرگ، ص 257). بخشى از این کتاب را مادلونگ در ضمن کتاب اخبارُ أئمَّةِ الزَیدیة فى طبرستان و دیلمان و جیلان (بیروت 1987، ص 55ـ75) به ‌چاپ رسانده است. ماهر جرّار نیز بخشى از تتمه المصابیح را به ضمیمه کتاب أخبارُ فَخّ تألیف احمدبن سهل رازى (بیروت 1995، ص 279ـ 328) منتشر کرده است. متن کامل المصابیح و تتمه آن به کوشش عبداللّه حوثى (صنعا 1423) منتشر شده است.منابع : ابن‌اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران [? 1320ش[؛ ابن ‌طاووس، اقبال‌الاعمال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1414ـ1416؛ ایمن فؤاد سید، مصادر تاریخ الیمن فى العصر الاسلامى، قاهره 1974؛ محسن‌بن محمد جِشُمى، «الطبقتان الحادیة عشرة و الثانیة عشرة من کتاب شرح‌العیون»، در قاضى عبدالجباربن احمد، فضل‌الاعتزال و طبقات ‌المعتزلة، چاپ فؤاد سید، تونس ]بی تا.[؛ احمدبن ابراهیم حسنى، المصابیح، چاپ عبداللّه حوثى، صنعا 1423/2002؛ مجدالدین حسنى مؤیدى، التُّحَفُ شرح الزُّلَف، صنعا 1417/1997؛ «دو مشیخه زیدى»، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، در نامه مینوى، زیرنظر حبیبى یغمائى و ایرج افشار، تهران: جاویدان، 1350ش؛ احمدبن سهل رازى، اخبارُ فَخّ و خبر یحیی بن عبداللّه و أخیه ادریس ‌بن عبداللّه: انتشار الحرکة الزیدیة فى الیمن و المغرب و الدیلم، چاپ ماهر جرّار، بیروت 1995؛ منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران 1349ش ـ ؛ حُمیدبن مُحَلِّى، کتاب الحدائق الوردیة فى مناقب ائمّة الزیدیة، چاپ سنگى ]بی جا[ 1356ـ1357، چاپ افست دمشق 1405/ 1985؛ علی بن عبیداللّه منتجب‌الدین رازى، الأربعون حدیثاً عن أربعین شیخاً من أربعین صحابیّاً فى فضائل الامام امیرالمؤمنین علی بن أبیطالب علیه‌السلام، قم 1408؛ یحیی بن حسین ناطق بالحق، الافادة فى تاریخ ائمة الزّیدیّة، چاپ محمد یحیى سالم عزان، صنعا 1417/1996؛ همو، تیسیر المطالب فى امالى الامام ابیطالب، چاپ یحیى عبدالکریم فضیل، بیروت 1395/1975؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛ عبدالسلام وجیه، اعلام المؤلفین الزیدیّة، عمان 1420/1999؛E. Ir., s.v. "Hasani, Abu'l-Abbas Ahmad b. Ebrahim" (by Wilferd Madelung); Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم رحمتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده