حسنلو تپه
معرف
محوطه‌اى باستانى در شمال‌غربى ایران متعلق به شش هزار سال پیش از میلاد
متن
حسنلو، تپه، محوطه‌اى باستانى در شمال‌غربى ایران متعلق به شش هزار سال پیش از میلاد. تپه حسنلو در جنوب‌غربى دریاچه ارومیه و شمال‌شرقى شهرستان نَقَده، در دره سُلدوز واقع شده و به‌سبب نزدیکى به آبادى حسنلو به این نام معروف است (دایسون، 1989ب، ص 6؛ معصومى، ص 33). برخى، براساس کتیبه‌هاى آشورى و اورارتویى، این تپه را با شهر مِشْتا در هزاره اول پیش از میلاد یکى دانسته‌اند (رجوع کنید به پکورلّا و سالوینى، ص 19ـ21).در تپه حسنلو بارها کاوش شده است: در 1313ش به سرپرستى محمود راد (کارشناس اداره کل باستان‌شناسى ایران)، در 1315ش توسط آرل استین، باستان‌شناس انگلیسى، در 1326 ش و 1328ش تحت نظارت محمود راد و على حاکمى، از 1336ش تا 1356ش توسط رابرت دایسون و در 1379ش و 1380ش به سرپرستى حمید خطیب‌شهیدى. این کاوشها و بررسیها نشان داد که تپه حسنلو، با صدها متر وسعت، تا سواحل دریاچه شورگول، در جنوب دریاچه ارومیه امتداد دارد. حفارى این تپه و تپه‌هاى اطراف آن، مانند دالما، حاجی فیروز و پیزدِلى، نیز به روشن شدن گاه‌نگارى حوزه‌هاى فرهنگى منطقه از حدود شش هزار سال پیش از میلاد، به‌ویژه عصر آهن، کمک کرد و هویت برخى اقوام، از جمله حوریهاى ساکن در محوطه‌هاى اطراف، مانند یانیک‌تپه، را اثبات نمود (ملک شهمیرزادى، ص 282ـ284؛ برنى، ص 134). به نظر دایسون ( 1989ب، ص 8ـ9)، با اینکه تپه حسنلو را اورارتوها در شمال، آشوریان و سوریها در مغرب و مانناییان در جنوب‌غربى احاطه کرده بودند، مدارک اندکى مبنى بر اقامت این اقوام در حسنلو وجود دارد، اما حضور صنعت‌کارانى از این اقوام در حسنلو پذیرفتنى است.براساس حفاریهاى باستان‌شناسان، ده دوره فرهنگى ـ تاریخى در حسنلو مشخص شده است: حسنلوى یکم، متعلق به قرن هشتم هجرى با آثار پراکنده در سطح تپه (وویت، ص XXVII)؛ حسنلوى دوم، متعلق به قرن سوم پیش از میلاد و هم‌زمان با حکومت سلوکیان؛ حسنلوى سوم، از سال 600 تا 300 پیش از میلاد، با سفالهاى متعلق به دوره هخامنشیان و قلعه مدور نظامى متعلق به اورارتوها، که بهترین آثار آن از عقرب‌تپه، نزدیک حسنلو به دست آمده است (دایسون، 1999، ص 101ـ110؛ همو، 1989ب، ص 6)؛ حسنلوى چهارم، از 1250 تا 750 پیش از میلاد یا عصر دوم آهن که مربوط به دوره استقرار اصلى ساکنان حسنلو بوده و ارگ اولیه آن اهمیت دارد؛ حسنلوى پنجم، متعلق به سالهاى 1450 تا 1250 پیش از میلاد، مقارن عصر اول آهن و داراى بناهاى خشتى قابل مقایسه با حسنلوى چهارم (دایسون، 1989ب، ص 5؛ همو، 1989الف، ص 109)؛ حسنلوى ششم و هفتم، شامل آثارِ عصر مفرغ از اواخر هزاره چهارم تا 1450 پیش از میلاد (رجوع کنید به هملین، 1974، ص 125ـ132)؛ حسنلوى هشتم و نهم، از هزاره‌هاى چهارم تا ششم پیش از میلاد، با آثارى از دوره مس و سنگ (کلکولتیک؛ رجوع کنید به دایسون و یانگ، ص 19ـ28؛ هملین، 1975، ص 111)؛ و حسنلوى دهم، از شش هزار تا پنج هزار سال پیش از میلاد که با تپه حاجی فیروز در دو کیلومترى جنوب شرقى حسنلو ارتباط بیشترى دارد (وویت، ص XXVII، 7، نیز رجوع کنید به ص 280ـ281).حسنلوى چهارم، به سبب دارا بودن بقایاى بناهاى حکومتى و اشیاى فلزى و سنگى و عاجى، اهمیت بیشترى دارد. ارگ حسنلوى چهارم با یک دیوار سراسرى دفاعى، در بلندترین بخش محوطه قراردارد و در آن بقایاى یازده بناهست که براثر حمله دشمن سوخته و ویران شده‌اند. سه جاده سنگ‌فرش در مغرب تپه به ارگ راه داشته است. در انتهاى این مسیرها، فضاى نسبتاً بزرگى دیده میشود که احتمالا محل استقرار نگهبان بوده است. هر ساختمان در تپه، تالار مرکزى ستون‌دارى به ارتفاع هفت متر دارد که از سه طرف با اتاقهاى مربع و مستطیل شکل در دو طبقه احاطه شده است. در بعضى بناها نیز راه‌پله‌هایى برای راهیابى به طبقه دوم و پشت‌بام تعبیه شده است (دایسون، 1989ب، ص 110ـ111، 113ـ119، تصویر 4). با توجه به کشف کرسیهایى به ارتفاع حدود یک متر در بناها و به دست آمدن اشیاى تزیینى و زرین روى سکوى نذر در وسطِ تالارِ بعضى بناها، احتمالاً قسمتهایى از مجموعه بناهاى ارگ، معبد بوده یا کاربرى دینى داشته است (رجوع کنید به دایسون و وویت، ص 219ـ224). از محوطه باستانى حسنلو، علاوه بر اجساد، اشیاى فلزى و سنگى و شیشه‌اى و ظروفى از جنس عاج، زیورآلات، سلاح و غیره یافته شده که اغلب آنها در محل ساخته شده‌اند، تعدادى از آنها کتیبه‌اى به خط میخى دارند و روى بعضى از آنها نام پادشاهان بابل و عیلام دیده می شود (رجوع کنید به پیگوت، ص 77؛ دایسون، 1989الف، ص 123).مهم‌ترین شىء به دست آمده از حسنلو، جام طلاست که با جامهاى طلاى کلاردشت، زیویه و مارلیک قابل مقایسه و از نظر شناخت آثار زرگرى در هزاره اول پیش از میلاد، درخور بررسى است (رجوع کنید به جام*). جام طلاى حسنلو، بیست سانتیمتر بلندى، و نقوش تزیینى برجسته‌اى در دو ردیف دارد. در ردیف بالا، تصویر سه خداى ارابه‌سوار (احتمالاً خدایان طوفان، خورشید و ماه) دیده میشود که از چپ به راست در حرکت‌اند و سه مرد در مقابل آنها ایستاده‌اند. در ردیف پایین، مبارزه مردى دستکش‌پوش با موجودى اساطیرى تصویر شده است. نقوش دیگر شامل شخصى سوار بر عقاب، دو مرد که مرد دیگرى را قربانى میکنند، زنى گرز به دست و سوار بر شیر، سه شمشیر و غیره است (رجوع کنید به دیبا، ص 221ـ232؛ وینتر، ص 92ـ98). در نزدیکى جام طلا، جامى نقره‌اى با نقوش برجسته از آلیاژ طلا و نقره به ارتفاع هفده سانتیمتر کشف شده است (دیبا، ص 218ـ219).منابع : پوران دیبا، «جام زرین‌حسنلو»، ترجمه انوشیروان وکیلى، مجله بررسیهاى تاریخى، سال 13، ش 4 (مهر و آبان 1357)؛ غلامرضا معصومى، «معرفى دهکده باستانى ’حسنلو‘ و کاوش در تپه باستانى حسنلو‘»، هنر و مردم، ش 163 (اردیبهشت 1355)؛ صادق ملک شهمیرزادى، ایران در پیش از تاریخ: باستان‌شناسى ایران از آغاز تا سپیده دم شهرنشینى، تهران 1378ش؛C. A. Burney, "The excavations at Yanik Tepe, Azerbaijan, 1961: second preliminary report", Iraq, XXIV, pt.2 (Autumn 1962); Robert H. Dyson, "The Achaemenid painted pottery of Hasanlu IIIA", Anatolian studies, vol.49 (1999); idem, "The Iron age architecture at Hasanlu: an essay", Expedition, vol.31, nos.2-3 (summer- winter 1989 a); idem, "Rediscovering Hasanlu", ibid (Summer-Winter 1989 b); Robert H. Dyson and Mary M. Voigt, "A temple at Hasanlu", in Yeki bud, Yeki nabud: essays on the archaeology of Iran in honor of William M.Sumner, ed. Naomi F. Miller and kamyar Abdi, Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology, University of California, 2003; Robert H.Dyson and T. Cuyler Young, "The Solduz valley, Iran: Pisdeli Tepe", Antiquity, vol.34, no.133 (March 1960); Carol Hamlin, "Dalma Tepe", Iran, XIII (1975); idem, "The early second millennium ceramic assemblage of Dinkha Tepe", ibid, XII (1974); Paolo Emilio Pecorella and Mirjo Salvini, Tralo Zagros el'Urmia: ricerche storiche ed archeologiche nell 'Azerbaigian Iraniano, Rome 1984; Vincent C. Pigott, "The emergence of iron use at Hasanlu", Expedition, ibid; Mary M. Voigt, Hajji Firuz Tepe, Iran: the neolittic settlement, Philadelphia 1983; Irene J. Winter, "The `Hasanlu gold bowl': thirty years later", Expedition, ibid.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حمید خطیب شهیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده