حسنعلی بیگ
معرف
از رجال و امراى اواخر دوره صفوى و نادرشاه افشار
متن
حسنعلی بیگ، از رجال و امراى اواخر دوره صفوى و نادرشاه افشار. وى در منابع، حسنعلی خان معیّرباشى (معیارباشى)، حسنعلى بیگ معیرباشى، حسنعلى بیگ معیرالممالک، حسنعلی خان معیرالممالک، و حسینعلی خان معیرالممالک نامیده شده است (رجوع کنید به مروى، ج 2، ص 447؛ استرآبادى، ص 52، 55؛ قدوسى، ص 78). از تاریخ تولد و آغاز زندگى وى اطلاعى در دست نیست. نخستین‌بار در زمان شاه طهماسب دوم صفوى (حک : 1135ـ1145) از او در منابع یاد شده است. در آن هنگام، شاه طهماسب در مازندران به سرمی بُرد و در پى گردآورى حامیان مسلح بود. از طرف دیگر، نادرقلى (بعدها نادرشاه) از 1138 تا 1139 در دره‌گز، قوچان و ابیورد با ملک محمود سیستانى، حاکم خراسان، درگیر بود. شاه طهماسب، براى تسخیر مشهد، به نادرقلى متوسل شد و حسنعلى بیگ را به خدمت او فرستاد. تدابیر حسنعلى بیگ کارساز شد و توان و استعداد نظامى نادر را در خدمت شاه طهماسب قرارداد (استرآبادى، ص 52ـ53، 55، 57). از 1139 تا 1142، حسنعلی بیگ در رکاب شاه طهماسب بود و پس از به قدرت رسیدن مجدد او، در 1142 هنگامى که نادر جشن نوروز را در فارس برگزار کرد، حسنعلی بیگ با هدایایى از جانب شاه طهماسب، به دیدار او رفت. نادر به حسنعلى بیگ یادآور شد که طهماسب در ایام اقامت در خراسان، به رضاقلى، فرزند نادر، وعده داده بود که یکى از شاهزادگان را به عقد وى درآورد و اینک باید به وعده خود عمل کند. بدین‌ترتیب، یکى از دختران شاه سلطان‌حسین، به نام فاطمه بیگم، نامزد رضاقلى شد. سپس، حسنعلی بیگ در بروجرد به اردوى نادر پیوست و فرمان حکومت خراسان و مشرق ایران و همچنین مازندران و یزد و کرمان و سیستان را به نادر داد (رجوع کنید به همان، ص 116، 118).از این به بعد تا 1144، اطلاع مهمى از حسنعلی بیگ در دست نیست. ظاهراً او در دربار شاه طهماسب بود و در حمله نافرجام وى به شمال ارس شرکت داشت. پس از شکست شاه طهماسب و مصالحه با عثمانى، حسنعلی بیگ متن صلح‌نامه را در شعبان 1144 به هرات فرستاد تا چگونگى واقعه را به اطلاع نادر برساند (رجوع کنید به همان، ص 174).در 1148، در شوراى بزرگى که براى تغییر سلطنت در دشت مغان برگزار شد، حسنعلی بیگ پیشنهاد کرد که نمایندگانى براى نظرخواهى از مردم به مناطق گوناگون کشور فرستاده شوند و سندهایى مُهر شده مبنى بر رضایت، از آنان گرفته شود و بعد از آن نادر جلوس کند (مروى، ج 2، ص 447). وى هنگام عزیمت نادر به هند، همراه او بود و پس از تسخیر دهلى، نادر به وى دستور داد که خیمه‌اى مرصّع آماده کند. حسنعلی بیگ هم استادان این فن را از دهلى و ایران به کار گرفت. پس از یک سال و دو ماه، خیمه آماده شد و به نظر نادر رسید. سپس نادرشاه، که قصد تسخیر ترکستان و ماوراءالنهر را داشت، حسنعلی بیگ را مأمور کرد تا همه جواهرات و تخت طاووس را به مشهد منتقل کند (رجوع کنید به کشمیرى، ص60ـ62). از واگذارى این مأموریت، مشخص می شود که نادر کاملاً به او اعتماد داشته است (رجوع کنید به قدوسى، ص 515). حسنعلی بیگ در زمان عادلشاه، برادرزاده و جانشین نادر، همچنان بر مسند خویش ماند و به تعبیر استرآبادى (ص 428)، «نظامْ بخش کارخانه سلطنت» شد.حسنعلی بیگ که سهراب‌خان (غلام گرجى که در قتل شاهزادگان نادرى دست داشت و در اداره امور مملکت با حسنعلی بیگ همراه بود) را مخلّ کار خود می دید، او را به اصفهان نزد برادر عادلشاه (ابراهیم‌خان، حاکم اصفهان) فرستاد تا برکارهاى حاکم اصفهان نظارت کند (همان، ص 429). ابراهیم‌خان، احتمالاً به اشاره پنهانى حسنعلى بیگ، سهراب‌خان را از پاى درآورد و بر برادر خود طغیان کرد و پس از مدت کوتاهى، در 1161 او را نیز به قتل رساند (رجوع کنید به همانجا). ظاهراً پس از آن حسنعلی بیگ به خدمت ابوالفتح‌خان، که از زمان نادر حاکم اصفهان بود، درآمد. این موافقت بین حسنعلی بیگ و ابوالفتح‌خان سبب استقرار صلح و آرامش در اصفهان شد (رجوع کنید به بازن، ص 66). از این به بعد، در منابع نامى از حسنعلی بیگ به میان نیامده است.تاریخ درگذشت حسنعلی بیگ نیز دقیقاً معلوم نیست. وى حداقل تا زمان فتح اصفهان به ‌دست علیمردان‌خان در 1163، زنده بوده است (رجوع کنید به همان، ص 69).حسنعلی بیگ از جمله داناترین و پیچیده‌ترین شخصیتهاى سده دوازدهم به شمار می رود. ثَبات موقعیت مناسب او در خلال آن سالهاى بحرانى، این تصور را ایجاد کرده که حسنعلی بیگ در هر مرحله با شورشیان همراه بوده است و با خیانت، در زمان سه پادشاه مقام خود را حفظ کرده است (همان، ص 47).منابع : محمدمهدی بن محمدنصیر استرآبادى، جهانگشاى نادرى، چاپ عبداللّه انوار، تهران 1341ش؛ رنه بازن، نامه‌هاى طبیب نادرشاه، ترجمه علی اصغر حریرى، چاپ حبیب یغمائى، تهران 1340ش؛ محمدحسین قدوسى، نادرنامه، مشهد 1339ش؛ عبدالکریم‌بن عاقبت محمود کشمیرى، بیان واقع: سرگذشت احوال نادرشاه، چاپ ک. ب. نسیم، لاهور 1970؛ محمدکاظم مروى، عالم‌آراى نادرى، چاپ محمدامین ریاحى، تهران 1364ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رضا شعبانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده