حسن پاشا صوقْللی زاده (صقوللیزاده)
معرف
دولتمرد عثمانى و فرزند محمدپاشا صوقللى، صدراعظم عثمانى
متن
حسن‌پاشا صوقْلِلی زاده (صقوللیزاده)، دولتمرد عثمانى و فرزند محمدپاشا صوقللى، صدراعظم عثمانى. از سال تولد او اطلاعى در دست نیست. او، به مناسبت شهرت و لقب پدرش، به وزیرزاده (د.ا.ترک، ذیل مادّه) و طویل‌زاده (دانشمند، ج 3، ص130) معروف شد. نخستین مقامش، بیگىِ (امارتِ) بوسنه در 969 بود (رجوع کنید به پچوى، ج 2، ص 306؛ اوزون چارشیلى، ج 2، ص 552). مدتى بعد به آناطولى انتقال یافت.ظاهراً از 980 بیگلربیگى دیاربکر بود (د.ا.ترک، همانجا). وى در 984 مأمور سرکوب یاغیان شام شد و بیگلربیگى ارزروم گردید. حسن‌پاشا در 985، به منظور فرونشاندن قیام دروزیان* و محافظت از روستاهاى «خواص همایون»، که غارت شده بودند، و نیز نظارت بر دخل و خرج املاک و اوقاف وسیع پدرش در شام، به امیرالامرایى آنجا گمارده شد (همانجا). در 986 به‌همراه لالامصطفی پاشا*، سردار سپاه عثمانى، عازم جنگ با ایران شد (دانشمند، ج 3، ص 34). سال بعد، ضمن شرکت در ساخت دژ قارْص، مأمور تهیه ارزاق و رساندن مهمات به نیروهاى عثمانى در قلعه تفلیس گردید، که در محاصره نیروهاى ایرانى بودند (پچوى، ج 2، ص 304؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 77). وى در فتح بعضى شهرهاى قفقاز جنوبى شرکت کرد و به ‌ویژه در لشکرکشى به گورى غنایم فراوانى به دست آورد (رجوع کنید به پچوى، ج 2، ص 320) و احتمالاً در لشکرکشى به تبریز در 997 نیز شرکت داشته است (رجوع کنید به د.ا.ترک، همانجا).سرانجام، پس از انعقاد قرارداد صلح در استانبول بین ایران و عثمانى در جمادی الاولى 998 در اوایل سلطنت شاه‌عباس اول (فلسفى، ج 5، ص 1685ـ1686؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 181ـ182)، حسن‌پاشا نیز مانند بیشتر امراى عثمانى، به ایالات غربى امپراتورى انتقال یافت (رجوع کنید به د.ا.ترک، همانجا). وى در جمادی الاولى 999 بیگلربیگى آناطولى بود (رجوع کنید به دانشمند، ج 3، ص 115، 119).حسن‌پاشا در 999 بیگلربیگى تمشوار*، واقع در جنوب مجارستان، بود و در 1001 در آستانه جنگ اتریش و عثمانى، ضمن ارتقا به رتبه وزارت، به امیرالامرایى بُدین* نیز منصوب گردید (د.ا.ترک، همانجا). در 1002 سردارْسنان‌پاشا، مقام بیگلربیگى روم‌ایلى را از پسرش گرفت و به حسن‌پاشا داد (صولاق‌زاده‌محمد همدمى، ص633ـ634). حسن‌پاشا با استفاده از توپهاى بزرگ، دشمن را وادار به بستن دروازه دژى کرد که پایگاه حمله به نیروهاى عثمانى بود (پچوى، ج 2، ص 351ـ 352). وى تا 1006 در جنگهاى گوناگون با اتریش شرکت داشت و در بیشتر آنها پیروز بود (همان، ج2، ص29؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 221؛ درباره شرکت وى در بعضى جنگهاى جبهه غربى رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 125، 131، 147ـ151، 157ـ168).حسن‌پاشا در رمضان 1006 به حکومت بغداد گمارده شد (ثریا، ذیل مادّه). در این زمان، فردى به ‌نام سیدمبارک در حوالى بصره قیام کرد و آبادیهاى اطراف را غارت نمود. چون به درخواست اهالى، حدود سه هزار قزلباش نیز از جانب دربار صفوى مأمور سرکوبى سیدمبارک شده بودند (نعیما، ج 1، ص 192ـ193)، حسن‌پاشا طورى رفتار می کرد که در آن خصوص با ایران اختلافى پیش نیاید (د.ا.ترک، همانجا).حسن‌پاشا، پس از معزول‌شدن از حکومت بغداد، مأمور سرکوب عبدالحلیم قره‌یازیجى* جلالى شد. قره‌یازیجى با شکست دادن چند سردار عثمانى، خطرى جدّى براى دولت عثمانى شده بود (رجوع کنید به جلالى*، قیامها). حسن‌پاشا با گردآوردن نیرویى عظیم از اقوام عرب و کرد و ترک، قره‌یازیجى را که سى هزار نیرو تحت فرمان داشت، در محلى به نام سیدلو، در نزدیکى اِلبِستان، در صفر 1010 شکست سختى داد و قره‌یازیجى کشته شد (پچوى، ج 2، ص 404؛ نعیما، ج 1، ص293؛ صولاق‌زاده‌محمد همدمى، ص663؛ گریزولد، ص29ـ 30). سپس حسن‌پاشا تا توقات* پیش رفت. وى قصد داشت زمستان را در آنجا بگذراند. از طرفى، هواداران قره‌یازیجى در اطراف برادر او، دَلی حسن (دَلوُحسن)، گرد آمدند و با چند سرکرده جلالى که به دلی حسن پیوسته بودند، خود را به توقات رساندند. حسن‌پاشا که در خود یاراى مقاومت ندید، در قلعه شهر پناه گرفت. در آن میان، شخصى که از قلعه فرار کرده بود، محلى را که پاشا غالباً در آنجا می نشست، به محاصره‌کنندگان نشان داد و سرانجام حسن‌پاشا در شوال یا ذیحجه 1010 به قتل رسید و اموالش، پیش از رسیدن به توقات، به تصرف دلی حسن درآمد (رجوع کنید به پچوى، همانجا؛ نعیما، ج 1، ص 295؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، همانجا؛ هامرـ پورگشتال، ج 4، ص320ـ321).حسن‌پاشا خدمات بسیارى به دولت عثمانى کرد. وى در بیشتر نبردها پیروز بود و در صورت شکست، به آسانى میدان نبرد را خالى نمی کرد. پچوى، که حسن‌پاشا را از نزدیک می شناخت، به علاقه وى به اشیاى زیبا و قیمتى اشاره کرده است. به دستور حسن‌پاشا، در بغداد تخت سیمینى به نام کاخ بهشت برایش ساخته بودند که با نقش و نگار درختان و شکوفه‌ها تزیین شده بود و حدود پنجاه قروش ارزش داشت (رجوع کنید به ج 2، ص 290).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه‌عباس اول، تهران 1364ش؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ 1281 ـ 1283؛Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; William J. Griswold, Anadolu'da buyuk isyan: 1591-1611, tr. Ulkun Tansel, Istanbul 2002; Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; IA, s.v. "Hasan Pasa" (by M. Tayyib Gokbilcin); Ibrahim Pecevi, Pecev tarihi, ed. Murat Uraz, Istanbul 1968-1969; Ismail Hakki Uzancarsili, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده