حسن پاشا (۱)
معرف
از حاکمان ترک الجزایر در سده دهم
متن
حسن پاشا (1)، از حاکمان ترک الجزایر در سده دهم. او پسر خیرالدین بارباروس* بود و در یکى از سالهاى 921 تا 925 در الجزیره (پایتخت الجزایر امروزى) به دنیا آمد (رجوع کنید به مدنى، ص 321، 385؛ شنهو، ص 209). نامش را، به اشتباه، حسان (رجوع کنید به مدنى، ص 321) و حسین (یفرنى، ص 50؛ مزارى، ج 1، ص 226) نیز ذکر کرده‌اند. وى پس از تحصیل، شغل سپاهیگرى را برگزید و در دریا و خشکى به فعالیت پرداخت و دریانوردى ماهر شد (مدنى، همانجا؛ شنهو، ص 207). مادرش الجزایرى و ازاین‌رو حسن جزو قولوغلیها (دو رگه‌ها) بود که معمولاً به آنان مقامهاى مهمى واگذار نمی شد. اما سلطان سلیمان قانونى، به پاس خدمات ارزنده بارباروس و خاندانش به امپراتورى عثمانى، با درخواست واگذارى حکومت الجزایر به حسن موافقت کرد (مدنى، همانجا؛ محمد خیر فارس، ص 38).حسن‌پاشا سه دوره بر الجزایر فرمان راند. او در 29 ربیع‌الاول 951 نایب پدرش در الجزایر شد و در نخستین اقدام، به اوضاع سپاهیان سامان داد و سپس شورش قبایل جنوب مِلْیانه و مغرب الجزیره را سرکوب و استحکامات الجزیره را تقویت کرد (ایلتر، ص 173؛ محمد خیر فارس، ص 38ـ39).در اواسط شعبان 952، حسن‌پاشا به کمک عبدالعزیزبن احمد مَقَّرانى، حاکم قلعه بنی عباس، به تلمسان* یورش برد و حاکم آنجا ابوزَیّان احمدبن عبداللّه (احمد دوم) و وزیرش منصوربن ابی غانم، را که به اسپانیاییها گرایش داشتند، بیرون کرد و حکومت تلمسان را به حسن زیّانى سپرد (ناصرى، ج 4، ص 381، ج 5، ص 32؛ جیلالى، ج 3، ص 84ـ85؛ قس مدنى، همانجا؛ فیلالى، ج 1، ص 79).در تابستان 953/ 1546 کنت د الکودت، حاکم اسپانیایى شهر وَهران، به قصد تصرف تلمسان حرکت کرد و حسن‌پاشا با لشکریانش در قصبه عَربال، در 25 کیلومترى وهران، به مصاف وى رفت، اما چون از مرگ پدرش مطّلع شد، به‌سرعت به الجزیره بازگشت تا جلوى هرگونه فتنه‌اى را بگیرد (مدنى، ص 322؛ محمدخیر فارس، ص 39؛ قس شنهو، ص 208). حسن‌پاشا، پس از تسلط بر اوضاع، سپاهیانش را از تلمسان راهى شهر مُسْتَغانِم* کرد و آنجا را از محاصره لشکریان اسپانیایى نجات داد (مدنى، ص 322ـ324؛ محمد خیر فارس، همانجا).پس از وفات بارباروس، حکم مستقل بیگلربیگی گرى به حسن‌پاشا ابلاغ گردید (محمد خیر فارس، ص 38). حسن‌پاشا براى بیرون راندن اسپانیاییها از مغرب و الجزایر، در 957 با شریف ابوعبداللّه محمدمهدى، مؤسس دولت نوپاى شرفاى سعدى (رجوع کنید به سعدیان*) در مغرب، عهدنامه صلح و دوستى بست (جیلالى، ج 3، ص 85؛ محمد خیر فارس، ص 39). حاکم سعدى مغرب از عهدنامه صلح سوءاستفاده کرد و به جاى همکارى با پاشاى الجزایر، سپاهى فرستاد و تلمسان را پس از نه ماه محاصره، در 23 جمادیالاولى 957/ 9 ژوئن 1550 تصرف کرد و بر شهر مستغانم و حومه‌اش نیز چیره شد (یفرنى، ص 29، 36؛ ناصرى، ج 5، ص 32). حسن‌پاشا در رأس سپاهى عازم این دو شهر شد و آنها را آزاد ساخت و سعدى را تا رود مُلویه، که مرز مشترک دو کشور بود، تعقیب کرد (یفرنى، ص 36؛ ناصرى، همانجا؛ محمد خیر فارس، ص 40).حسن‌پاشا کشور الجزایر را به چهار ولایت (بایلیک) تقسیم کرد و براى هر یک حاکمى باعنوان باى گماشت (مدنى، ص 331ـ332؛ شنهو، ص 215). او همچنین براى ایجاد امنیت، بهبود اوضاع اجتماعى، تأمین خدمات بهداشتى و ساخت مراکز نظامى و عامه‌المنفعه تلاش کرد و براى جلوگیرى از هرگونه حمله دشمن به الجزیره، قلعه مستحکمى بر روى تپه مرتفع صابون در جنوب شهر ساخت که به برج مولاى حسن (قلعه سلطان، برج طاووس یا برج بولیله) معروف شد. وى شهر ساحلى القَلیعه را در مغرب الجزیره بنا نهاد (مدنى، ص 332ـ333؛ جیلالى، همانجا).به سبب خوددارى حسن‌پاشا از همکارى نظامى با دولت فرانسه، که مناسبات خوبى با سلطان عثمانى داشت، و با سعایت مسیو دارمون (سفیر فرانسه در دربار عثمانى) و اصرار وى بر عزل حسن‌پاشا از حکومت الجزایر، سلطان سلیمان قانونى فرمان عزل وى را صادر کرد و حسن‌پاشا در 21 رمضان 958 راهى استانبول شد (مدنى، ص 333ـ334؛ جیلالى، ج 3، ص 86؛ ایلتر، ص 181ـ183؛ قس شنهو، ص 208).بر اثر بحرانى شدن اوضاع الجزایر و بروز اختلافات میان افراد ینی چرى، سلطان عثمانى به‌رغم مخالفت سفیر فرانسه، حسن‌پاشا را در 964 براى دومین‌بار بیگلربیگى الجزایر کرد که با استقبال مردم الجزایر مواجه گردید (مدنى، ص 371؛ جیلالى، ج 3، ص 90). او پس از رسیدن به الجزایر و سامان دادن به اوضاع مردم و سپاهیان ینی چرى*، به فرمان سلطان عثمانى گروهى را به مراکش فرستاد و آنان شریف ابوعبداللّه محمد، سلطان سعدیان مغرب، را که مخالف دولت عثمانى بود، در آخر ذیحجه 964 به قتل رساندند. سپس حسن‌پاشا در رأس سپاهى به تلمسان رفت و ینی چریهاى در محاصره را نجات داد. آنگاه تا حومه شهر فاس به تعقیب لشکریان شرفاى سعدى پرداخت و در وادى لُبْنه/ لَبَن (از توابع فاس) با سپاه شریف عبداللّه الغالب‌باللّه، حاکم مغرب، روبه‌رو شد (ابن‌مریم تلمسانى، ص 135؛ یفرنى، ص 50؛ مزارى، ج 1، ص 226ـ227)؛ اما از بیم اینکه اسپانیاییها راه بازگشتش را ببندند، از ادامه نبرد خوددارى کرد و سریعاً به الجزایر بازگشت (یفرنى، همانجا؛ ناصرى، ج 5، ص 46، پانویس 75؛ مدنى، ص 372). در 12 ذیقعده 965/ 26 اوت 1558، حسن‌پاشا در نبرد مشهور شهرهاى مستغانم و مازْغَران پیروزى بزرگى در مقابل سپاه انبوه اسپانیا، به فرماندهى کنت د الکودت، به دست آورد (مدنى، ص 372ـ376؛ محمد خیر فارس، ص 44ـ45).حسن‌پاشا که به ینی چریها اطمینان چندانى نداشت، سپاهى از افراد قبایل محلى، به‌ویژه قبیله زَواوه، تشکیل داد تا از آن در مقابل ینی چریها استفاده کند (مدنى، ص 378؛ محمد خیر فارس، ص 45ـ46). وى با دختر سلطان کوکو احمد یا حسین‌بن قاضى، رئیس قبیله محلى زواوه، ازدواج کرد (مدنى، همانجا؛ محمد خیر فارس، ص 45). حسن‌پاشا دو سال با عبدالعزیزبن عباس (رهبر گروهى از قبایل مشرق الجزایر که در بِجایه* اعلام استقلال کرده بود) و پس از کشته شدن وى، با برادرش احمد مقّرانى جنگید و چون به نتیجه نرسید، مصالحه در پیش گرفت (جیلالى، ج 3، ص 92ـ93؛ محمد خیر فارس، همانجا).ینی چریها که از اقدامات حسن‌پاشا نگران شده بودند، وى را در 968 دستگیر و به همراه برخى سران خود روانه استانبول کردند (جیلالى، ج 3، ص 93؛ ایلتر، ص 211؛ محمد خیر فارس، ص 46). شَنهو (ص 208) عزل حسن‌پاشا را به سبب خوددارى وى از بخشیدن گرمابه‌اى از میراث بارباروس در استانبول به صدراعظم رَسطان‌پاشا و نیز سعایت سفیر فرانسه دانسته است.حسن‌پاشا پس از رد اتهامات ینی چریها و بخشیدن گرمابه مورد نظر صدراعظم به وى، در 969 براى سومین‌بار بیگلربیگى الجزایر شد (جیلالى؛ محمدخیرفارس، همانجاها؛ایلتر، ص211ـ 212). او با گردآوردن سپاهى سیهزار نفره از ینی چریها و افراد قبایل زواوه و بنیعباس، در 11 جمادی الآخره 970 براى سرکوبى و اخراج اسپانیاییها از شهر وهران حرکت کرد و در نزدیکى وهران و مَرسی الکبیر اردو زد، ولى مقاومت اسپانیاییها مانع موقعیت او شد و به الجزیره بازگشت (مدنى، ص 379ـ 383؛ جیلالى، ج 3، ص 93ـ94؛ محمد خیر فارس، ص46). در 972، حسن‌پاشا به فرمان سلطان سلیمان قانونى، در لشکرکشى دولت عثمانى براى فتح جزیره مالت شرکت کرد و شجاعت بسیارى از خود نشان داد، اما ناوگان عثمانى بر اثر رسیدن نیروهاى دریایى اروپاییان به مالت، با تحمل تلفات سنگین عقب‌نشینى کرد (مدنى، ص383ـ384؛ محمدخیر فارس، همانجا).در 974/ 1567، در نتیجه اعمال فشار پیتر مول، سفیر فرانسه در دربار عثمانى، حسن‌پاشا از حکومت الجزایر عزل و به استانبول احضار شد و مقام قپودان‌پاشا* یا دریاسالارى نیروهاى دریایى امپراتورى عثمانى به او واگذار گردید (جیلالى، ج 3، ص 94؛ ایلتر، ص 219؛ محمد خیر فارس، همانجا). وى در نبرد دریایى لپانتو در 979/ 1571 شرکت کرد و پسر بزرگش نیز در این نبرد فرمانده یکى از کشتیهاى جنگى بود (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).براساس برخى منابع رسمى، گرچه حسن‌پاشا در 8 جمادی الآخره 979، براى چهارمین ‌بار، به حکومت الجزایر تعیین گردید، اما پیش از عزیمت به آنجا بیمار شد و در 23 شوال 979 وفات یافت. وى را کنار قبر پدرش، در مسجد بِشِکطاش/ بِشیکتاش شهر استانبول دفن کردند (ایلتر، ص 231ـ232؛ محمد خیر فارس، ص 47؛ د. اسلام، همانجا؛ قس مدنى، ص 385؛ جیلالى، همانجا؛ شنهو، ص 209، که تاریخ فوت او را 977 ذکر کرده‌اند).حسن‌پاشا چند زبان خارجى، به‌ ویژه اسپانیایى، را به خوبى می دانست (شنهو، ص 209). نام‌الجزایر، که ابتدا مِزغَنّه بود، در دوره او بر کشور فعلى الجزایر اطلاق شد (همان، ص 212).منابع : ابن‌مریم تلمسانى، البستان فى ذکر الاولیاء و العلماء بتلمسان، چاپ محمد ابن ‌ابی شنب، الجزایر 1326/1908؛ عزیز سامح ایلتر، الأتراک العثمانیون فى افریقیا الشمالیّة، ترجمه محمود علی عامر، بیروت 1409/1989؛ عبدالرحمان جیلالى، تاریخ الجزائر العام، بیروت 1403/1983؛ عبدالحمید شنهو، دخول الاتراک العثمانیین الى الجزائر، ]الجزایر ?1392/ 1972[؛ عبدالعزیز فیلالى، تلمسان فى العهد الزیانى: دراسة سیاسیة، عمرانیة، اجتماعیة، ثقافیة، الجزایر 2002؛ محمد خیر فارس، تاریخ الجزائر الحدیث من الفتح العثمانى الى الاحتلال الفرنسى، ]دمشق[ 1969؛ احمد توفیق مدنى، حرب الثلاثمائة سنة بین الجزائر و اسبانیا: 1792-1492، الجزایر: الشرکة الوطنیة للنشر و التوزیع، ]بی تا.[؛ آغابن عوده مزارى، طلوع سعد السعود فى اخبار وهران و الجزائر و اسبانیا و فرنسا الى اواخر القرن التاسع عشر، چاپ یحیى بوعزیز، بیروت 1990؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب‌الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد ]بن‌جعفر[ ناصرى، دارالبیضاء 2001ـ2005؛ محمدصغیربن محمد یفرنى، نزهةالحادى باخبار ملوک القرن الحادى، چاپ هوداس، پاریس 1888، چاپ افست رباط ]بی تا.[؛EI2, s.v. "Hasan Pasha" (by R. Le Tourneau and Cengiz Orhonlu).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده