حسن بیگ زاده احمد(پاشا)
معرف
دولتمرد و مورخ عثمانى قرن دهم و یازدهم
متن
حسن‌بیگ‌زاده، احمد(پاشا)، دولتمرد و مورخ عثمانى قرن دهم و یازدهم. پدرش، کوچک‌حسن‌بیگ، در دوره صدارت خادم مسیح‌پاشا (ذیحجه 993 ـ ربیع‌الآخر 994) رئیس‌الکتّاب*و وزیر خارجه بود (دانشمند، ج 3، ص 112؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). درباره تاریخ تولد و زادگاه حسن‌بیگ‌زاده اطلاعى در دست نیست. وى ظاهراً پس از فراغت از تحصیل، به سبب عیالوارى و کمى درآمد، صنف علمیه را ترک گفت و در واپسین سالهاى قرن دهم، مانند پدرش وارد صنف قلمیه (رجوع کنید به پاکالین، ذیل "Kalemiyye") شد و دوران خدمت دولتی اش به احتمال بسیار تا اواخر عمرش ادامه یافت (رجوع کنید به بابینگر، ص 192؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). وى در بیشتر مناصب سلسله مراتب صنف قلمیه، از کاتبى گرفته تا تذکره‌جى، باش‌تذکره‌جى و مراتب بالاى آن چون دفتردارى خدمت کرد. در بسیارى از لشکرکشیها در شبه‌جزیره بالکان و مجارستان و نیز در لشکرکشى سلطان مراد چهارم در 1044 به ایروان (درباره این لشکرکشى رجوع کنید به صولاق‌زاده محمد همدمى، ص 753ـ763) شرکت داشت و مدتى هم بیگلربیگى کفه (در کریمه) و قره‌مان (در آناطولى) بود (رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 214، ج 2، ص 71؛ ثریا، ج 4، ص 795؛ هامرـ پورگشتال، ج 4، ص 287، 327، 329، 350ـ 351، 366؛ د. اسلام، همانجا). عنوان پاشا* هم بی گمان به مناسبت داشتن چنان مناصب عالیه‌اى به او داده شده است. وى در 1046 درگذشت (حاجی خلیفه، ج 1، ستون 285؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 499؛ قس بروسه‌لى، ج 3، ص 46، که وفات وى را 1035 نوشته است).حسن بیگ‌زاده مؤلف چند اثر است که از آن میان تواریخ آل‌عثمان(رجوع کنید به بانارلى، ج 2، ص 696؛ د. ا. ترک، ذیل مادّه) یا تاریخ آل‌عثمان (رجوع کنید به حاجی خلیفه، همانجا؛ بابینگر، ص 192) اهمیت بیشترى دارد و مایه اصلى شهرت وى شده است. این اثر ــ که به نام مؤلفش، به تاریخ حسن بیگ‌زاده معروف شده ــ مشتمل است بر دو جلد. جلد اول آن خلاصه‌اى از تاج‌التواریخ خواجه سعدالدین افندى* است (بروسه‌لى؛ بابینگر، همانجاها) و دو سوم کتاب را دربرمی گیرد. جلد دوم، ذیل تاج‌التواریخ است و ارزش بسیارى دارد (بروسه‌لى؛ د. اسلام، همانجاها) و خود به دو بخش تقسیم می شود. مؤلف، بخش اول آن، یعنى دوره سلطنت سلیمان قانونى (926ـ974)، سلیم دوم (974ـ 982) و مراد سوم (982ـ1003)، را با استفاده از منابع و اسناد تاریخى و شنیده‌هاى خود، به‌ ویژه از پدرش، تألیف کرده است، لیکن بخش آخر آن را که دربردارنده حوادث سالهاى 1003 تا 1049 یعنى دوره سلطنت محمد سوم، احمد اول، مصطفى اول، عثمان دوم و مراد چهارم است، براساس مشاهدات و اطلاعات شخصى خود نوشته است (د.ا.د.ترک، همانجا). این بخش، به سبب مقامات و مأموریتهاى مصنف در طى 35 سال خدمات دولتى، شامل اطلاعات دست اول است (اوزون چارشیلى، همانجا). وى حوادث تاریخى ادوار موردبحث را به ترتیب تاریخ وقوع آنها تدوین کرده و گاهى علل و نتایج آنها را نیز توضیح داده است. ضمناً کارهاى خیر هر پادشاه و شرح حال شاهزادگان، وزرا، علما و مشایخ زمان هر کدام از آنها را هم به اختصار نوشته است. تألیف تاریخ حسن‌بیگ‌زاده پیش از محرّم 1038 شروع شد و حدود یک سال بعد پایان یافت. بعد از آن هم بارها تجدید تألیف شد که ششمین (آخرین) آنها در فاصله ربیع‌الاول و رجب 1045 صورت گرفت (د. ا. د. ترک، همانجا). مورخان بعدى، همچون پِچَوى*، حاجی خلیفه*، نعیما* و صولاق‌زاده*، از بخش آخر این کتاب به مثابه منبعى دست اول استفاده کرده‌اند (بانارلى، ج 2، ص 696ـ697؛ بابینگر؛ د. اسلام، همانجاها). به نظر طوغان (ص 209)، صولاق‌زاده محمد همدمى مطالب مربوط به پس از دوره سلیمان قانونى را از تاریخ حسن بیگ‌زاده گرفته و گاهى حتى حوادث را از زبان حسن بیگ‌زاده، البته بدون ذکر نام، چنان کلمه به کلمه نقل کرده که گویى آنها را به چشم خود دیده است (براى نمونه رجوع کنید به صولاق‌زاده، ص 610، 635، 656؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). نعیما نیز گاه عیناً چنان کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 309؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). نسخه‌هاى متعددى از تاریخ یا تواریخ آل‌عثمان باقى است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). این کتاب با عنوان حسن بی زاده تاریخى، در سه مجلد ( 1188صفحه)، به کوشش شوقى نزیهى آیکوت، در 1383ش/ 2004 در آنکارا به چاپ رسید.اصول‌الحِکَم فى نظام‌العالَم، اثر دیگرى از حسن بیگ‌زاده است، که مجموعه‌ای از پندها و قواعد راجع‌ به حکومت‌ و سیاست است. این اثر تلخیص و اقتباسى است از روضةالاخبار (یا روض‌الاخبار یا روض‌الاخیار)، اثر محیی الدین محمدبن خطیب قاسم (متوفى 940)، که خود محیی الدین آن را براساس ربیع الابرار زمخشرى (متوفى 538) تألیف کرده است. اصول‌الحکم به گوزلجه علی پاشا (چَلَبى علی پاشا، چلبى استانکویلى)، وزیراعظم (1029ـ1030)، اهدا شده است (بروسه ‌لى، ج 2، ص17، ج3، ص46؛ د.اسلام، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 373ـ374). این اثر دربردارنده حسب‌حالى منظوم از زندگى حسن‌بیگ‌زاده است (اوزقریملى، ج 1، ص 642؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل مادّه).مجموعه، که گردآورنده‌اش ناشناس است، چند نوشته حسن‌بیگ‌زاده را دربردارد، از جمله متن یک وقفیه، حدود بیست منشآت، چهار منظومه و سه فتح‌نامه قنیژه/ قانیجه (د.ا.د.ترک، همانجا). هامر ـ پورگشتال (ج 4، ص 296) تصریح کرده است که حسن بیگ‌زاده فتح‌نامه قنیژه را پس از تصرف قنیژه به دست نیروهاى تحت فرمان دامادْ ابراهیم‌پاشا در ربیع‌الآخر 1009، نوشته است. از اصول‌الحکم و مجموعه، چند نسخه خطى باقى است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا).منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ 1342؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ 1315/ 1890ـ 1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ حاجی خلیفه؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ 1281ـ1283؛Franz Babinger, Osmanli tarih Yazarlari ve eserleri, tr. Coskun Ucok, Ankara 1982; Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul 1971-1979; Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; EI2, s.v. "Hasan Bey-Zade" (by J. H. Mordtmann-[V. L. Menage]); Joseph von Hammer- Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; IA. s.v. "Hasan-beyzade" (by Orhan F. Koprulu); Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara 2004; Mehmet Zeki Pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul 1971-1972; Ahmed Zeki Velidi Togan, Tarihte usul, Istanbul 1969; Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, 1976-1998, s.v. "Hasanbeyzade Ahmed Pasa"; TDVIA, s.v. "Hasanbeyzade Ahmed Pasa" (by Nezihi Aykut); Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.3, pt.2, Ankara 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده