حسن بن محمدبن حنفیه
معرف
از محدّثان قرن اول، فرزند محمدبن حنفیه و نواده حضرت علی بن ابیطالب علیه‌السلام
متن
حسن‌بن محمدبن حنفیه، از محدّثان قرن اول، فرزند محمدبن حنفیه و نواده حضرت علی بن ابیطالب علیه‌السلام. عمده شهرت او به‌سبب رساله وى درباره ارجاء است. او ملقب به مَدَنى، کنیه‌اش ابامحمد و مادرش جُمان/ جمال، از نوادگان عبدمناف، بود (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 328؛ خلیفةبن خیّاط، ص 417؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 294؛ سخاوى، ج 1، ص 286). از تاریخ تولد و زادگاه او اطلاعى در دست نیست. حسن‌بن محمد از تابعین و مورد اطمینان و مراجعه مردم بود (فسوى، ج 1، ص 299؛ ابواسحاق شیرازى، ص 63؛ ابن‌کثیر، ج 9، ص 140، 185). شیخ‌طوسى طبق مسلک خود (رجوع کنید به شوشترى، ج 1، ص 29) در رجال (ص 111؛ و به نقل از او، شوشترى، ج 3، 360) حسن‌بن محمد را از اصحاب امام سجاد علیه‌السلام شمرده و اهل سنّت نیز از وى روایت نقل کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به بخارى، ج 1، ص 69، ج 4، ص 19؛ مسلم‌بن حجاج، ج 4، ص130). او از پدرش و نیز از ابن‌عباس، جابربن عبداللّه انصارى و عایشه و کسانى چون عمروبن دینار، ابان‌بن صالح و قیس‌بن مسلم نیز از وى روایت نقل کرده‌اند (رجوع کنید به نووى، قسم 1، جزء1، ص 160؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 294؛ سخاوى، ج 1، ص 286). در صحیح بخارى (ج 1، ص 69، ج 4، ص 19، ج 6، ص 129) و مسلم (همانجا) از او، به عنوان فردى موثق، روایت نقل شده است. هر چند وى از متکلمان مرجئه دانسته شده و گفته شده است نخستین فردى بود که از ارجاء سخن گفت (شهرستانى، ج 1، ص 228ـ229)، اما وى، برخلاف متکلمان مرجئه، ارجاء را نه در خصوص ایمان، بلکه درباره جانشینى پیامبر صلی اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم مطرح کرده است (ابن‌کثیر، سخاوى، همانجاها). او با نگارش رسالةالارجاء که ظاهراً تألیف آن بین سالهاى 73 تا 75، پس از شکست قیام ابن‌زبیر (سال 73) و حدود هشت سال پس از شکست قیام مختار (سال 67) بوده است، از کیسانیه فاصله گرفت (رجوع کنید به قاضى، ص 14، 127؛ براى دلیل دیگر جدایى وى از کیسانیه رجوع کنید به حسن‌بن محمد حنفیه، تعلیقات فان‌اس، ص40) ازاین‌رو به‌رغم آنکه به گزارش بسیارى از تاریخ‌نگاران (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ذهبى، حوادث و وفیات 81ـ100 ه ، ص 331؛ ابن‌کثیر؛ ابن‌حجر عسقلانى، همانجاها) وى از برادرش، ابوهاشم، عالم‌تر بوده است رهبرى کیسانیه پس از محمدبن حنفیه، به ابوهاشم منتقل شد. او در آغاز رسالةالارجاء (ص 20ـ25)، پس از سفارش به تقوا و پیروى از قرآن و سنّت پیامبر صلی اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، در مسئله خلافت ولایت ابوبکر و عمر را پذیرفته، ولى پس از آن دو، امور را به خدا واگذار کرده است. به‌گفته ابن‌کثیر (ج 9، ص140) برخى گفته‌اند وى درباره حضرت على علیه‌السلام و افرادى چون عثمان، طلحه و زبیر نظر قطعى نداده است، زیرا به نظر او نمیتوان بر درستى کار آنان یقین داشت و دریافت کدام‌یک مستوجب ثواب یا عقاب‌اند، از این‌رو نتیجه به خدا واگذار می شود. پدرش، محمدبن حنفیه، با رأى وى درباره حضرت على مخالفت کرد (همانجا). گفته‌اند که وى بعدها از نگارش این رساله پشیمان شد (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ذهبى، 1984، ج 1، ص 122؛ ابن‌کثیر، همانجا).بخشى از این رساله را ذهبى در تاریخ‌الاسلام (حوادث و وفیات 81ـ100ه ، ص 333ـ334) و ابن‌حجر عسقلانى در کتاب تهذیب‌التهذیب (ج 2، ص 295) آورده‌اند و ابن‌حجر عسقلانى (همانجا) گفته که ابن ابی عمر عدنى آن را در انتهاى کتاب‌الایمان آورده است. متن کامل رسالة الارجاء را فان‌اس در عربیکا(ج 21، 1974، ص 20ـ52) همراه با تعلیقاتى، و جعفریان نیز در کتاب مقالات تاریخى (دفتر 10، 1380ش، ص 31ـ34) به چاپ رسانده‌اند. سال وفات حسن‌بن محمد، به اختلاف، 95 (رجوع کنید به ذهبى، 1984، همانجا) و 99 (ابن‌سعد، همانجا) ذکر شده است.منابع : ابن‌حجر عسقلانى، کتاب تهذیب التهذیب، چاپ صدقى جمیل عطار، بیروت 1415/1995؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت 1411/1990؛ ابواسحاق شیرازى، طبقات الفقهاء، چاپ احسان عباس، بیروت 1401/1981؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح بخارى، ]چاپ محمد ذهنى افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ حسن‌بن محمد حنفیه، ]رسالة الارجاء[=Das Kitab al-Irga, ed. Josef Van Ess, in Arabica, vol.21 (1974);خلیفةبن خیاط، کتاب الطبقات، روایة موسیبن زکریا تسترى، چاپ سهیل زکار، بیروت 1414/1993؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 81ـ100 ه .، بیروت 1414/1993؛ همو، العبر فى خبر من غَبَر، ج 1، چاپ صلاح‌الدین مُنَجِّد، کویت 1984؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، التحفة اللطیفة فى تاریخ المدینة الشریفة، بیروت 1414/1993؛ شوشترى؛ محمدبن عبدالکریم شهرستانى، الملل و النحل، چاپ احمد فهمى محمد، قاهره 1367ـ1368/ 1948ـ1949، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1415؛ یعقوب‌بن سفیان فسوى، المعرفة و التاریخ، چاپ خلیل منصور، بیروت 1419/1999؛ وداد قاضى، الکیسانیّة فى التاریخ و الادب، بیروت 1974؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بی تا.[؛ یحیی بن شرف نووى، تهذیب الاسماء و اللغات، مصر: ادارةالطباعة المنیریة، ]بی تا.[، چاپ افست تهران ]بی تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خدیجه کثیری بیدهندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده