حسن بن محمدبن حنفیه

معرف

از محدّثان قرن اول، فرزند محمدبن حنفیه و نواده حضرت علی بن ابیطالب علیه‌السلام
متن
حسن‌بن محمدبن حنفیه، از محدّثان قرن اول، فرزند محمدبن حنفیه و نواده حضرت علی بن ابیطالب علیه‌السلام. عمده شهرت او به‌سبب رساله وی درباره ارجاء است. او ملقب به مَدَنی، کنیه‌اش ابامحمد و مادرش جُمان/ جمال، از نوادگان عبدمناف، بود (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 328؛ خلیفةبن خیّاط، ص 417؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج 2، ص 294؛ سخاوی، ج 1، ص 286). از تاریخ تولد و زادگاه او اطلاعی در دست نیست. حسن‌بن محمد از تابعین و مورد اطمینان و مراجعه مردم بود (فسوی، ج 1، ص 299؛ ابواسحاق شیرازی، ص 63؛ ابن‌کثیر، ج 9، ص 140، 185). شیخ‌طوسی طبق مسلک خود (رجوع کنید به شوشتری، ج 1، ص 29) در رجال (ص 111؛ و به نقل از او، شوشتری، ج 3، 360) حسن‌بن محمد را از اصحاب امام سجاد علیه‌السلام شمرده و اهل سنّت نیز از وی روایت نقل کرده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به بخاری، ج 1، ص 69، ج 4، ص 19؛ مسلم‌بن حجاج، ج 4، ص130). او از پدرش و نیز از ابن‌عباس، جابربن عبداللّه انصاری و عایشه و کسانی چون عمروبن دینار، ابان‌بن صالح و قیس‌بن مسلم نیز از وی روایت نقل کرده‌اند (رجوع کنید به نووی، قسم 1، جزء1، ص 160؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج 2، ص 294؛ سخاوی، ج 1، ص 286). در صحیح بخاری (ج 1، ص 69، ج 4، ص 19، ج 6، ص 129) و مسلم (همانجا) از او، به عنوان فردی موثق، روایت نقل شده است. هر چند وی از متکلمان مرجئه دانسته شده و گفته شده است نخستین فردی بود که از ارجاء سخن گفت (شهرستانی، ج 1، ص 228ـ229)، اما وی، برخلاف متکلمان مرجئه، ارجاء را نه در خصوص ایمان، بلکه درباره جانشینی پیامبر صلی اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم مطرح کرده است (ابن‌کثیر، سخاوی، همانجاها). او با نگارش رسالةالارجاء که ظاهراً تألیف آن بین سالهای 73 تا 75، پس از شکست قیام ابن‌زبیر (سال 73) و حدود هشت سال پس از شکست قیام مختار (سال 67) بوده است، از کیسانیه فاصله گرفت (رجوع کنید به قاضی، ص 14، 127؛ برای دلیل دیگر جدایی وی از کیسانیه رجوع کنید به حسن‌بن محمد حنفیه، تعلیقات فان‌اس، ص40) ازاین‌رو به‌رغم آنکه به گزارش بسیاری از تاریخ‌نگاران (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ذهبی، حوادث و وفیات 81ـ100 ه ، ص 331؛ ابن‌کثیر؛ ابن‌حجر عسقلانی، همانجاها) وی از برادرش، ابوهاشم، عالم‌تر بوده است رهبری کیسانیه پس از محمدبن حنفیه، به ابوهاشم منتقل شد. او در آغاز رسالةالارجاء (ص 20ـ25)، پس از سفارش به تقوا و پیروی از قرآن و سنّت پیامبر صلی اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، در مسئله خلافت ولایت ابوبکر و عمر را پذیرفته، ولی پس از آن دو، امور را به خدا واگذار کرده است. به‌گفته ابن‌کثیر (ج 9، ص140) برخی گفته‌اند وی درباره حضرت علی علیه‌السلام و افرادی چون عثمان، طلحه و زبیر نظر قطعی نداده است، زیرا به نظر او نمیتوان بر درستی کار آنان یقین داشت و دریافت کدام‌یک مستوجب ثواب یا عقاب‌اند، از این‌رو نتیجه به خدا واگذار می شود. پدرش، محمدبن حنفیه، با رأی وی درباره حضرت علی مخالفت کرد (همانجا). گفته‌اند که وی بعدها از نگارش این رساله پشیمان شد (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ذهبی، 1984، ج 1، ص 122؛ ابن‌کثیر، همانجا).بخشی از این رساله را ذهبی در تاریخ‌الاسلام (حوادث و وفیات 81ـ100ه ، ص 333ـ334) و ابن‌حجر عسقلانی در کتاب تهذیب‌التهذیب (ج 2، ص 295) آورده‌اند و ابن‌حجر عسقلانی (همانجا) گفته که ابن ابی عمر عدنی آن را در انتهای کتاب‌الایمان آورده است. متن کامل رسالة الارجاء را فان‌اس در عربیکا(ج 21، 1974، ص 20ـ52) همراه با تعلیقاتی، و جعفریان نیز در کتاب مقالات تاریخی (دفتر 10، 1380ش، ص 31ـ34) به چاپ رسانده‌اند. سال وفات حسن‌بن محمد، به اختلاف، 95 (رجوع کنید به ذهبی، 1984، همانجا) و 99 (ابن‌سعد، همانجا) ذکر شده است.منابع : ابن‌حجر عسقلانی، کتاب تهذیب التهذیب، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت 1415/1995؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت 1411/1990؛ ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقهاء، چاپ احسان عباس، بیروت 1401/1981؛ محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ]چاپ محمد ذهنی افندی[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ حسن‌بن محمد حنفیه، ]رسالة الارجاء[=Das Kitab al-Irga, ed. Josef Van Ess, in Arabica, vol.21 (1974);خلیفةبن خیاط، کتاب الطبقات، روایة موسیبن زکریا تستری، چاپ سهیل زکار، بیروت 1414/1993؛ محمدبن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات 81ـ100 ه .، بیروت 1414/1993؛ همو، العبر فی خبر من غَبَر، ج 1، چاپ صلاح‌الدین مُنَجِّد، کویت 1984؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوی، التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفة، بیروت 1414/1993؛ شوشتری؛ محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، چاپ احمد فهمی محمد، قاهره 1367ـ1368/ 1948ـ1949، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم 1415؛ یعقوب‌بن سفیان فسوی، المعرفة و التاریخ، چاپ خلیل منصور، بیروت 1419/1999؛ وداد قاضی، الکیسانیّة فی التاریخ و الادب، بیروت 1974؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بی تا.[؛ یحیی بن شرف نووی، تهذیب الاسماء و اللغات، مصر: ادارةالطباعة المنیریة، ]بی تا.[، چاپ افست تهران ]بی تا.[.
نظر شما
مولفان
خدیجه کثیری بیدهندی ,
گروه
رده موضوعی
جلد13
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده