بهمن میرزا
معرف
شاهزادة‌ قاجار، ادیب‌ و نویسنده‌
متن
بهمن‌میرزا ، شاهزادة‌ قاجار، ادیب‌ و نویسنده‌. در 1225 به‌ دنیا آمد، چهارمین‌ پسر عباس‌میرزا (متوفی‌ 1249) و برادر محمدشاه‌ قاجار (حک :1250ـ1264) بود.محمدمیرزا پس‌ از مرگ‌ فتحعلی‌شاه‌ (حک :1212ـ1250) به‌سلطنت‌ رسید. بهمن‌میرزا، که‌ در آن‌ هنگام‌ حاکم‌ اردبیل‌ بود، همراه‌ برادر به‌ تهران‌ آمد (هدایت‌، ج‌10، ص‌146) و به‌ فرمان‌ او به‌حکومت‌ بروجرد و سیلاخور برگزیده‌ شد (همان‌، ج‌ 10، ص‌ 169). بهمن‌میرزا چندی‌ بعد، در 1252، حاکم‌ تهران‌ شد (خورموجی‌، ص‌ 24)، اما در همین‌ سال‌، به‌ فرمان‌ محمدشاه‌، جای‌ خود را به‌محمد باقرخان‌ بیگلربیگی‌ داد و حاکم‌ همدان‌ شد (همان‌، ص‌ 25؛ و نیز رجوع کنید به گلچین‌ معانی‌، ج‌ 1، ص‌ 338). در 1257، بهمن‌ میرزا پس‌ از درگذشت‌ برادرش‌، قهرمان‌میرزا، حاکم‌ آذربایجان‌ گردید (نادر میرزا قاجار، ص‌ 247).آشفتگی‌ اوضاع‌ ایران‌ و بیماری‌ محمدشاه‌ در آخرین‌ سالهای‌ حکومتش‌، سبب‌ بروز اغتشاشهایی‌ در گوشه‌ و کنار ایران‌ شد؛ در 1262، الله‌یارخان‌ آصف‌الدوله‌ و پسرش‌ سر به‌شورش‌ برداشتند. آصف‌الدوله‌ تصمیم‌ داشت‌ پس‌ از گرفتن‌ تهران‌، بهمن‌میرزا را، که‌ با خود همراه‌ ساخته‌ بود، جانشین‌ محمدشاه‌ کند (سپهر، ج‌3، ص‌72؛ اعتمادالسلطنه‌، ج‌3، ص‌1677). حاجی‌میرزاآقاسی‌، صدراعظم‌ محمدشاه‌، پس‌ از آگاهی‌ از نقشة‌ آصف‌الدوله‌، خسروخان‌ گرجی‌ را برای‌ سرکوب‌ رضاقلی‌خان‌، که‌ در کردستان‌ سر به‌شورش‌ برداشته‌ بود، به‌آن‌ سو فرستاد. بهمن‌میرزا، که‌ از یورش‌ خسروخان‌ به‌آذربایجان‌ در هراس‌ بود، برای‌ دیدار صدراعظم‌ از بیراهه‌ عازم‌ تهران‌ شد. در تهران‌ حاجی‌میرزاآقاسی‌ او را به‌حضور نپذیرفت‌ (سپهر، ج‌ 3، ص‌ 118ـ 121) و بهمن‌میرزا ناگزیر به‌حضور شاه‌ رفت‌. هر چند شاه‌ وی‌ را امان‌ داد، رفتار غیر دوستانه‌اش‌ موجب‌ شد که‌ بهمن‌میرزا برای‌ نجات‌ جان‌ خویش‌، به‌ سفارت‌ روسیه‌ پناه‌ ببرد. او چندی‌ بعد، همراه‌ خانواده‌اش‌ به‌ تفلیس‌ و پس‌ از سه‌ سال‌ به‌ شوشی‌ (شیشه‌ : حاکم‌نشین‌ قراباغ‌) رفت‌ و تا پایان‌ عمر در حمایت‌ دولت‌ تزاری‌ زیست‌ (سپهر، ج‌3، ص‌121ـ123؛ نادر میرزا قاجار، ص‌ 248). نادر میرزا قاجار (ص‌ 247ـ248) شرکت‌ بهمن‌ میرزا را در فتنة‌ سالار اتهامی‌ از سوی‌ حاجی‌میرزا آقاسی‌ دانسته‌ و او را «مردی‌ کدخدامنش‌، راحت‌طلب‌ و اولاددوست‌» خوانده‌ است‌.اقامت‌ بهمن‌میرزا در قراباغ‌، بهانة‌ دیگری‌ برای‌ مداخلة‌ دولت‌ تزاری‌ در امور داخلی‌ ایران‌ شد. تلاش‌ روسها در سالهای‌ نخست‌ سلطنت‌ ناصرالدین‌ شاه‌ (1264ـ1313) برای‌ بازگشت‌ و جانشینی‌ بهمن‌میرزا همواره‌ با مخالفت‌ امیرکبیر روبرو بود (رجوع کنید به آدمیت‌، ص‌656، 677). ظاهراً شاه‌ نیز نظر مساعدی‌ به‌ او نداشت‌ و این‌ نکته‌ از تعبیرات‌ وی‌ پس‌ از دیدار با بهمن‌ میرزا در تفلیس‌ در 1290 برمی‌آید (ناصرالدین‌ قاجار، ص‌ 369ـ370). بهمن‌میرزا در 1301 در شوشی‌ درگذشت‌.بهمن‌میرزا مردی‌ ادیب‌ و دانش‌پرور بود و کتابخانة‌ بزرگی‌ داشت‌. در مدت‌ اقامتش‌ در تبریز، حمایت‌ او از شاعران‌، نویسندگان‌ و هنرمندان‌ محیطی‌ امن‌ برای‌ آنان‌ به‌ وجود آورده‌ بود. در این‌ دوره‌، کتابهای‌ بسیاری‌ به‌نام‌ او یا به‌تشویق‌ او تألیف‌ و ترجمه‌ شد (قزوینی‌، ص‌ 8)، از جمله‌ ملاعبداللطیف‌ طسوجی‌ و میرزامحمدعلی‌خان‌ سروش‌ اصفهانی‌ کتاب‌ الف‌ لیلة‌ و لیلة‌ را به‌ فارسی‌ برگرداندند (بامداد، ج‌ 1، ص‌ 197). بهمن‌میرزا در 1249، به‌ پیشنهاد برادرش‌، محمدمیرزا، تذکره‌ای‌ به‌نام‌ تذکرة‌ محمدشاهی‌ تألیف‌ کرد (بهمن‌میرزا قاجار، ص‌ 3، 5) که‌ نثر دیباچة‌ آن‌ منشیانه‌ و ادیبانة‌ آمیخته‌ به‌ نظم‌ است‌. در این‌ دیباچه‌، پس‌ از حمد و ثنای‌ پروردگار و پیامبر اکرم‌ صلّی‌اللّه‌ علیه‌وآله‌وسلّم‌ و حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ و فرزندان‌ او، فتحعلی‌شاه‌ و عباس‌میرزا مدح‌ شده‌اند (همان‌، ص‌ 1ـ3). تذکره‌ از سه‌ باب‌ موسوم‌ به‌ «رشته‌» تشکیل‌ شده‌ است‌: رشتة‌ نخست‌، در ذکر شاعران‌ پیشین‌ است‌ که‌ با اشعاری‌ منسوب‌ به‌علی‌ علیه‌السلام‌ آغاز می‌شود و در آن‌، نامهای‌ 133 شاعر به‌ترتیب‌ حروف‌ الفبا آمده‌ و شرح‌حال‌ آنان‌ داده‌ شده‌ است‌. رشتة‌ دوم‌، دربارة‌ فتحعلی‌شاه‌ و شاهزادگان‌ و امرای‌ قاجار است‌ و با شرحی‌ از فتحعلی‌شاه‌ و پاره‌ای‌ از اشعار او شروع‌ و با شرح‌حال‌ صاحب‌ امیرمعظم‌ تمام‌ می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر سیزده‌ شاعر رشتة‌ سوم‌ دربارة‌ 57 شاعر معاصر مؤلف‌ است‌ و با شرح‌ زندگی‌ میرزاابوالقاسم‌ فراهانی‌ (متوفی‌ 1251) آغاز و با ذکر محمدکاظم‌ واله‌ اصفهانی‌ (متوفی‌ 1229) تمام‌ می‌شود (همان‌، ص‌ 435، 446،466؛ گلچین‌ معانی‌، ج‌ 1، ص‌ 330ـ331). بهمن‌میرزا در 1256 تکمله‌ای‌ در چهار مجلد بر آن‌ نگاشت‌ (گلچین‌ معانی‌، ج‌1، ص‌337). تاکنون‌ تذکرة‌ محمدشاهی‌ و تکملة‌ آن‌ چاپ‌ نشده‌ است‌. از این‌ تذکره‌ چندین‌ نسخة‌ خطی‌ وجود دارد که‌ معتبرترین‌ آنها نسخه‌ای‌ است‌ که‌ در 1251 با خط‌ نستعلیق‌ نوشته‌ شده‌ و به‌شمارة‌ 903 در کتابخانة‌ مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌ نگهداری‌ می‌شود (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌، ج‌ 3، ص‌ 162).منابع‌: فریدون‌ آدمیت‌، امیرکبیر و ایران‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ محمد حسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1363ـ1367 ش‌؛ ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، فهرست‌ کتابخانة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ ، ج‌ 3، تألیف‌ ابن‌یوسف‌ شیرازی‌، تهران‌ 1318ـ1321 ش‌؛ مهدی‌ بامداد، شرح‌حال‌ رجال‌ ایران‌ در قرن‌ 12 و 13 و 14 هجری‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ بهمن‌ میرزا قاجار، تذکرة‌ محمدشاهی‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ (شمارة‌ 1) مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، ش‌ 903؛ محمد جعفر خورموجی‌، حقایق‌ الاخبار ناصری‌ ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌ التواریخ‌: سلاطین‌ قاجاریه‌ ، چاپ‌ محمدباقر بهبودی‌، تهران‌ 1344ـ 1345 ش‌؛ محمد قزوینی‌، «وفیات‌ معاصرین‌»، یادگار ، سال‌ 3، ش‌ 4 (آذر 1325)؛ احمد گلچین‌ معانی‌، تاریخ‌ تذکره‌های‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1348 ش‌؛ نادر میرزا قاجار، تاریخ‌ و جغرافی‌ دارالسلطنة‌ تبریز ، چاپ‌ غلامرضا طباطبائی‌ مجد، تهران‌ 1373 ش‌؛ ناصرالدین‌ قاجار، شاه‌ ایران‌، روزنامة‌ خاطرات‌ ناصرالدین‌ شاه‌ در سفر اول‌ فرنگستان‌ ، چاپ‌ فاطمه‌ قاضیها، تهران‌ 1377 ش‌؛رضاقلی‌بن‌ محمد هادی‌ هدایت‌، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحسین نوایی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده