بهمنشیر (نیز بهمْشیر بهمشیر بحرالماشیر بمشیر)
معرف
شاخه‌ای‌ از رود کارون‌ و پرآب‌ترین‌ دهانة‌ آن‌
متن
بَهمَنشیر (نیز بَهَمْشیر، بَهمِشیر، بحرالماشیر، بَمِشیر)، شاخه‌ای‌ از رود کارون‌ و پرآب‌ترین‌ دهانة‌ آن‌. طول‌ رود حدود نود کیلومتر، عرض‌ آن‌ حدود ششصد متر، و عمق‌ آن‌ حدود چهار متر است‌. از پنج‌ کیلومتری‌ مشرق‌ خرمشهر (ده‌ کیلومتری‌ سابْلِه‌) از رود کارون‌ جدا می‌شود و از جنوب‌ شرقی‌ خرمشهر و شمال‌ شرقی‌ آبادان‌ به‌ موازات‌ اروندرود (شط‌العرب‌) جریان‌ می‌یابد و به‌ خوربهمنشیر و سپس‌ به‌ خلیج‌فارس‌ می‌ریزد. جزیرة‌ آبادان‌، اروندرود و بهمنشیر را از هم‌ جدا می‌کند (افشار سیستانی‌، 1373 ش‌، ج‌1، ص‌ 105، 109ـ110؛ افشین‌، ج‌ 1، ص‌ 256ـ 257؛ کیهان‌، ج‌ 1، ص‌ 77؛ رزم‌آرا، ج‌ 6، ص‌ 65؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ مادّه‌). به‌ علت‌ زیاد بودن‌ گل‌ و لای‌، غالباً مسدود می‌شود، و جزیره‌هایی‌ کوچک‌ به‌ وجود می‌آید. از آنها ابتدا به‌ عنوان‌ مرتع‌، و سپس‌ برای‌ کشاورزی‌ می‌توان‌ سود جست‌ (لوریمر، ج‌7، ص‌210). اطراف‌ بهمنشیر از نواحی‌ مهم‌ خرماخیز خوزستان‌ به‌ شمار می‌رود، اما در کرانة‌ غربی‌ آن‌ نسبت‌ به‌ کرانة‌ شرقی‌، نخلستانهای‌ بیشتری‌ وجود دارد (افشار سیستانی‌، 1366 ش‌، ص‌ 387؛ همو، 1373 ش‌، ج‌ 2، ص‌ 766؛ نجم‌الدوله‌، ص‌ 97). کارون‌ تا قبل‌ از جریان‌ در مجرای‌ بهمنشیر، از مجرای‌ «کور کارون‌» (رود کور/ شط‌العمیا) به‌ دریا می‌ریخت‌ (کرزن‌، ج‌ 2، ص‌ 416؛ کیهان‌، همانجا).ظاهراً بهمنشیر، مخفف‌ نام‌ بهمن‌ اردشیر، اولین‌ پادشاه‌ ساسانی‌، است‌ که‌ اقدامات‌ بسیاری‌ از او در این‌ ناحیه‌ ثبت‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 1، ص‌ 770؛ ابن‌بلخی‌، ص‌ 61). جغرافی‌نویسان‌ دورة‌ اسلامی‌، از بهمنشیر با نام‌ «دُجیل‌» (دجلة‌ کوچک‌) نیز یاد کرده‌اند (افشار سیستانی‌، 1373 ش‌، ج‌1، ص‌110). در قرن‌ چهارم‌، مسعودی‌ بهمنشیر را نام‌ فارسیِ دجلة‌العورا دانسته‌ و ذکر کرده‌ که‌ از مَفْتَح‌، اُبُلَّه‌ و عبّادان‌ (آبادان‌) می‌گذشت‌ (ص‌ 52). در حدودالعالم‌ (تألیف‌ 372) نیز از دهنه‌ شیر یاد شده‌ که‌ احتمالاً اشاره‌ به‌ بهمنشیر است‌ (ص‌ 45).در همین‌ سده‌، عضدالدوله‌ دیلمی‌ (حک : 338ـ372)، دومین‌ پادشاه‌ از سلسلة‌ آل‌بویه‌، برای‌ اینکه‌ کشتیها برای‌ رفتن‌ از اهواز به‌ بصره‌، شبه‌جزیرة‌ آبادان‌ را دور نزنند، دستور داد تا از کارون‌ به‌ اروندرود نهری‌ حفر کنند که‌ به‌ «فَم‌ عضدی‌» معروف‌ شد و بعدها به‌ آن‌ «حَفّار» گفتند [ امروزه‌ مُحرِزی‌ نیز خوانده‌ می‌شود ] . به‌ این‌ ترتیب‌، آب‌ کارون‌ از دو مجرا وارد دریا می‌شد: یکی‌ از مجرای‌ قدیمی‌ موسوم‌ به‌ بهمنشیر، که‌ از مشرق‌ شبه‌جزیرة‌ آبادان‌ عبور می‌کرد و مستقیماً وارد دریا می‌شد؛ دیگری‌ حفّار که‌ در جنوب‌ غربی‌ خرمشهر وارد شط‌العرب‌ (اروندرود) می‌گردید، درنتیجه‌ شبه‌جزیرة‌ آبادان‌ (نام‌ قدیم‌ آن‌ «میان‌رودان‌») به‌ صورت‌ جزیره‌ درآمد (اقتداری‌، ص‌ 739ـ740).اروپاییانی‌ که‌ در قرن‌ گذشته‌ به‌ ایران‌ آمدند، بهمنشیر را مهم‌ یافتند و به‌ آن‌ توجه‌ کردند، از جمله‌: در 1252/1836، سرگرد ایستکورت‌ با کشتی‌ «فرات‌» از بهمنشیر عبور کرد و در 1257/ 1841 ستوان‌ سلبی‌ از طریق‌ بهمنشیر از مُحَمَّره‌ (خرمشهر) تا خلیج‌ فارس‌ رفت‌ و کم‌عمقترین‌ نقطة‌ آن‌ را حدود 184 سانتیمتر ذکر کرد (کرزن‌، ج‌2، ص‌415). لایارد نیز از بهمنشیر گذشت‌ و اطلاعاتی‌ ثبت‌ کرد (ص‌257). انگلیسیها در سالهای‌ 1305/1888 و 1307ـ 1308/ 1890، عمق‌ این‌ رود را اندازه‌ گرفتند و بدین‌ترتیب‌ غیرعملی‌ بودن‌ حرکت‌ کشتیهای‌ اقیانوس‌پیما در آن‌ ثابت‌ شد ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌). در 1890، ارسال‌ کالا از محمره‌ به‌ کویت‌ ـ که‌ در آن‌ زمان‌ در دست‌ عثمانی‌ بود ـ معمول‌ بوده‌ است‌ (کرزن‌، ج‌2، ص‌685). لرد کرزن‌ بهمنشیر را بی‌اندازه‌ مهم‌ دانسته‌ و به‌ دولت‌ انگلیس‌ توصیه‌ کرده‌ که‌ از توجه‌ به‌ آن‌ کوتاهی‌ نکند، و افزوده‌ است‌ که‌ با لایروبی‌ و اقدامات‌ دیگر، می‌توان‌ آن‌ را به‌ کانال‌ کشتیرانی‌ اختصاصی‌ ایران‌ به‌ رود کارون‌ تبدیل‌ کرد (ج‌2، ص‌414ـ415). وی‌ بهمنشیر را دهانة‌ طبیعی‌ و اصلی‌ کارون‌ می‌دانست‌ و معتقد بود که‌ در قدیم‌ بهمنشیر دهانة‌ شرقی‌ دجله‌، و شط‌العرب‌ دهانة‌ غربی‌ آن‌ بوده‌ است‌ (ج‌2، ص‌410، 414). در 1317/ 1899، دربارة‌ عمیق‌ کردن‌ خوربهمنشیر و زهکشی‌ مردابها بحث‌ شد، به‌ طوری‌ که‌ ایران‌ مستقل‌ از اروندرود به‌ خلیج‌ فارس‌ دسترسی‌ داشته‌ باشد، اما کاری‌ در این‌ زمینه‌ صورت‌ نگرفت‌ ( ایرانیکا ، همانجا). در 1318/ 1900 سر پرسی‌ سایکس‌، با کشتی‌ «مالامیر» از بهمنشیر عبور کرد (ج‌ 2، ص‌ 283). در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌ نیز لوریمر شط‌السَلیک‌ و شط‌ طُرا را از نامهای‌ بهمنشیر ذکر کرده‌ که‌ از نام‌ آبادیهای‌ مجاور رود گرفته‌ شده‌ بود (ج‌ 7، ص‌ 209ـ210). غالباً کاهش‌ آب‌ بهمنشیر و اروندرود در تابستان‌، موجب‌ ورود آب‌ شور به‌ داخل‌ نهرها و نخلستانها می‌شود و مشکلاتی‌ به‌ وجود می‌آورد (سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌، ص‌ 27). در دهة‌ 1350 ش‌، «مرکز برنامه‌ریزی‌ آمایش‌ سرزمین‌»، برای‌ حفاظت‌ کارون‌ از ورود آب‌ شور، پیشنهادهایی‌ کرد که‌ برای‌ عملی‌ کردن‌ آنها بایستی‌ بر روی‌ رودخانة‌ بهمنشیر نیز اقداماتی‌ می‌شد (همان‌، ص‌82 ـ83).پس‌ از پایان‌ جنگ‌ تحمیلی‌ (1367 ش‌)، بهمنشیر از اجسام‌ غرق‌ شده‌ و مواد انفجاری‌ پاکسازی‌ شد، و در 1371ش‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌، لایروبی‌ بهمنشیر را از ابتدای‌ رودخانه‌ موسوم‌ به‌ «سه‌ شاخه‌» آغاز کرد، که‌ طبق‌ برآورد، و با لایروبی‌ ده‌ میلیون‌ متر مکعب‌ از بستر رود بهمنشیر، قسمت‌ اول‌ مسیر این‌ رود (از بندر چَویبدِه‌ در سی‌ کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ آبادان‌ تا بندر خرمشهر) برای‌ تردد شناورهای‌ باری‌ و صیادی‌ با ظرفیت‌ پنجهزار تن‌ و آبخور سه‌ متر، آماده‌ می‌شد ( اطلاعات‌ ، ص‌ 14).منابع‌: ابن‌بلخی‌، فارس‌نامه‌ ، چاپ‌ گی‌لسترنج‌ و رینولدآلن‌ نیکلسون‌، لندن‌ 1921، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1363 ش‌؛ اطلاعات‌ ، ش‌ 19844، 28 بهمن‌ 1371؛ ایرج‌ افشار سیستانی‌، خوزستان‌ و تمدن‌ دیرینة‌ آن‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ همو، نگاهی‌ به‌ خوزستان‌: مجموعه‌ای‌ از اوضاع‌ تاریخی‌، جغرافیائی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ منطقه‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ احمد اقتداری‌، خوزستان‌ و کهگیلویه‌ و ممسنی‌ ، تهران‌ 1359ش‌؛ حدودالعالم‌ من‌ المشرق‌ الی‌ المغرب‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1340ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌6: استان‌ ششم‌ ( خوزستان‌ و لرستان‌ )، تهران‌ 1355ش‌؛ سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌. مرکز برنامه‌ریزی‌ آمایش‌ سرزمین‌، توسعة‌ جامعة‌ روستائی‌، مطالعات‌ 8 مورد برگزیده‌: گزارش‌ مقدماتی‌ ، تهران‌ 1356ش‌؛ سر پرسی‌ مولزورث‌ سایکس‌، سفرنامة‌ ژنرال‌ سرپرسی‌ سایکس‌ ، ترجمة‌ حسین‌ سعادت‌ نوری‌، تهران‌ 1336 ش‌؛ جرج‌ ناتانیل‌ کرزن‌، ایران‌ و قضیة‌ ایران‌ ، ترجمة‌ غ‌.وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1362ش‌؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311ش‌؛ اوستن‌ هنری‌ لایارد، سفرنامة‌ لایارد، یا، ماجراهای‌ اولیه‌ در ایران‌ ، ترجمة‌ مهراب‌ امیری‌، تهران‌ 1367ش‌؛ علی‌بن‌ حسین‌ مسعودی‌، کتاب‌ التنبیه‌ و الاشراف‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ عبدالغفاربن‌ علی‌ محمد نجم‌الدوله‌، سفرنامة‌ خوزستان‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1341ش‌؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bahmanى ¦âr" (by X. de Planhol); J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, ف Oma ¦n and Central Arabia , Buckinghamshire 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده