بهلول ابووهیب بن عمروبن مغیره
معرف
فرزانه‌ای‌ دیوانه‌نما (از عُقلاء المجانین‌) در سدة‌ دوم‌
متن
بُهلول‌ ، ابووُهیب‌بن‌ عمروبن‌ مغیره‌ ، فرزانه‌ای‌ دیوانه‌نما (از عُقلاء المجانین‌) در سدة‌ دوم‌. در کوفه‌ به‌ دنیا آمد (شوشتری‌، ج‌ 2، ص‌ 4؛ ابن‌ شاکر کتبی‌، ج‌ 1، ص‌ 228). از زندگی‌ او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. به‌ گفتة‌ حمدالله‌ مستوفی‌ (ص‌ 637)، عموزادة‌ هارون‌ (حک :170ـ193) بود. اما در واقع‌، جز همزمانی‌ این‌ دو با یکدیگر، دربارة‌ دیگر داستانها و خویشاوندیِ این‌ دو دلیل‌ موجهی‌ وجود ندارد. نام‌ او در لغت‌ به‌ معنای‌ مرد خنده‌رو (غیاث‌الدین‌ رامپوری‌؛ شاد؛ شرتونی‌؛ تاج‌الاسامی‌ ، ذیل‌ مادّه‌؛ صفی‌پوری‌، ذیل‌ «ب‌ه‌ل‌»)، مهتر نیکوروی‌ (زنجی‌ سجزی‌، ج‌ 1، ص‌ 51) و پیشوای‌ قوم‌ (غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، همانجا) و جامع‌ همة‌ خیرات‌ (جر، ذیل‌ مادّه‌)، و در حوزه‌های‌ فرهنگی‌ غیر عرب‌ نظیر تاجیک‌ به‌ معنای‌ گول‌ و لوده‌ ( د.تاجیکی‌ ، ج‌ 1، ص‌ 392) و در شمال‌ افریقا به‌ معنای‌ عام‌ ساده‌دل‌ است‌ و شاید با واژة‌ هُبالی‌/ بُهالی‌ به‌ همین‌ معنا خلط‌ شده‌ باشد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). ابن‌عربی‌ (ج‌ 4، ص‌ 98)، با ذکر شکل‌ جمع‌ آن‌ (بَهالیل‌)، بهلولِ تاریخی‌ را نمونة‌ نوعیِ مجانینی‌ دانسته‌ که‌ بر اثر «وارد»ی‌، «عقول‌» خود را از کف‌ می‌دهند و در زمرة‌ مجذوبان‌ الهی‌ درمی‌آیند. مجلسی‌ نیز به‌ صورت‌ صفت‌، آن‌ را در معنای‌ زیرک‌ و شجاع‌ به‌ کار برده‌ است‌ (ج‌ 21، ص‌ 307، ج‌ 42، ص‌ 134، ج‌ 45، ص‌ 139، ج‌ 47، ص‌ 315).نخستین‌ کسی‌ که‌ از بهلول‌ نام‌ برده‌، جاحظ‌ (متوفی‌ 255) در البیان‌ و التبیین‌ (ج‌ 2، ص‌ 182) است‌ و پس‌ از او ابن‌قتیبه‌ (متوفی‌ 276) در عیون‌ الاخبار (مجلد 2، ج‌ 4، ص‌ 51)، ابن‌عبدربه‌ (متوفی‌328) در عقدالفرید (ج‌6، ص‌162)، و سرانجام‌ حسن‌بن‌ محمد نیسابوری‌ (متوفی‌ 406) در عقلاء المجانین‌ (ص‌ 73ـ 81). اما ظاهراً توجه‌ قاضی‌ نورالله‌ شوشتری‌ (ج‌ 2، ص‌ 14ـ 15) به‌ او و آوردن‌ نام‌ وی‌ در زمرة‌ مریدان‌ امام‌ جعفر صادق‌ علیه‌السلام‌، موجب‌ اقبال‌ نویسندگان‌ شیعی‌ به‌ او گردید (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به خوئی‌، ج‌ 3، ص‌ 374؛ قهپائی‌، ج‌ 1، ص‌ 283). لیکن‌ این‌ داوری‌ (رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌) چندان‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد که‌ شوشتری‌ وی‌ را با بهلول‌بن‌ محمد ـ که‌ شیخ‌ طوسی‌ (ص‌ 213ـ214) او را یار امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ ذکر کرده‌ ـ درآمیخته‌ است‌. زیرا ابن‌حجر عسقلانی‌ (متوفی‌ 852) بصراحت‌ از ارتباط‌ بهلول‌ مجنون‌ با امام‌ جعفر صادق‌ علیه‌السلام‌ سخن‌ گفته‌ و او را در سلسلة‌ سند حدیثی‌ از ابوحنیفه‌ ذکر کرده‌ است‌ (ص‌ 68). مامقانی‌ در تنقیح‌ المقال‌ (ج‌ 1، بخش‌2، ص‌ 184ـ 185) نیز از هر دو بهلول‌ نام‌ برده‌ است‌. صفدی‌ (ج‌ 10، ص‌ 309) مرگ‌ او را در حدود 190 ذکر کرده‌ است‌. کارستن‌ نیبور مزار وی‌ را در بغداد وصف‌ کرده‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، همانجا).جز این‌، آنچه‌ دربارة‌ بهلول‌ در منابع‌ قدیم‌ نقل‌ شده‌، مجموعه‌ای‌ است‌ از داستانهای‌ جذاب‌ و طنزآمیز که‌ شخصیتی‌ فرزانه‌ اما دیوانه‌نما را تصویر می‌کند و بر خصلتهایی‌ چون‌ قناعت‌، بی‌اعتنایی‌ به‌ قدرت‌، ظلم‌ستیزی‌، لطافت‌ روح‌، حضور ذهن‌ و نکته‌دانی‌ او دلالت‌ دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌قتیبه‌؛ ابن‌عبدربه‌، همانجا؛ ابن‌ شاکر کتبی‌، ج‌ 1، ص‌ 229ـ231؛ نراقی‌، ص‌ 396ـ397؛ مُستملی‌، ج‌ 4، ص‌ 1639؛ جزایری‌، ص‌ 55؛ ابن‌جوزی‌، ص‌ 216ـ217؛ حمدالله‌ مستوفی‌، همانجا؛ شعرانی‌، ج‌ 1، ص‌ 68؛ امین‌، ج‌ 3، ص‌ 619ـ622؛ خوانساری‌، ج‌ 2، ص‌ 147). برخی‌ از این‌ داستانها که‌ در آن‌ بهلول‌ هوشمندانه‌ نظریات‌ کلامی‌ مخالف‌ شیعه‌، از جمله‌ «رؤیت‌اللّه‌» و «جبر در برابر اختیار»، را رد می‌کند یا آشکارا از سبِّ اهل‌بیت‌ پیامبر علیهم‌السلام‌ دوری‌ می‌جوید، نشانة‌ تمایلات‌ شیعی‌ اوست‌ (امین‌، ج‌3، ص‌ 618ـ619، 622؛ مدرس‌ تبریزی‌، ج‌5، ص‌ 209ـ 210؛ ابن‌عبدربه‌، همانجا).در باب‌ ویژگی‌ بارز او، یعنی‌ جنون‌ و دیوانه‌نمایی‌، و انگیزه‌اش‌، گفته‌ها گوناگون‌ است‌؛ مشهورترین‌ سخن‌، توصیة‌ امام‌ موسی‌ کاظم‌ علیه‌السلام‌ به‌ او برای‌ اظهار جنون‌ به‌ منظور صیانت‌نفس‌ و رهایی‌ از آزار خلیفة‌ عباسی‌ است‌ و ایجاد گریزگاهی‌ تا در مقامی‌ قرار نگیرد که‌ ناگزیر از تأیید فتوای‌ قتل‌ امام‌ (شوشتری‌، ج‌ 2، ص‌ 14) یا قضاوت‌ به‌ طور کلی‌ شود (امین‌، ج‌ 3، ص‌ 617). به‌ این‌ ترتیب‌، جنون‌ بهلول‌، نوعی‌ تقیه‌ با انگیزه‌های‌ سیاسی‌ بوده‌ است‌.اما در متون‌ عرفانی‌، جنون‌ بهلول‌ و نظایر او به‌ سبب‌ غلبة‌ سرمستی‌ عشق‌ الهی‌ و امری‌ بی‌اراده‌ است‌ که‌ ارتباط‌ آنان‌ را با مردمان‌ دیگر دشوار و گاه‌ ناممکن‌ می‌کند و سخنان‌ آنان‌ را دیوانه‌وار می‌نمایاند (ابن‌عربی‌، همانجا؛ مستملی‌، ج‌ 4، ص‌ 1491؛ روزبهان‌ بقلی‌، ص‌ 214ـ 215؛ ابن‌ خلدون‌، ج‌ 1، ص‌ 204) و صفت‌ بهلولی‌ (بهلله‌) جلوه‌ای‌ از واردات‌ غیبی‌ بر قلب‌ عارف‌ است‌. این‌ تأویل‌ در آثار معاصران‌ نیز آمده‌ است‌ (ستاری‌، ص‌ 317).جز حکایات‌ مذکور، اندکی‌ اشعار عمدتاً اخلاقی‌ (ابوحیان‌ توحیدی‌، ج‌ 1، ص‌ 192؛ امین‌، ج‌ 3، ص‌ 622) و نیز قصیده‌ای‌ طنزآمیز به‌ نام‌ فیّاشیه‌ (موسوی‌ حسینی‌، ج‌ 1، ص‌ 579) به‌ او نسبت‌ داده‌اند که‌ احتمالاً مجعول‌ و سرودة‌ سدة‌ نهم‌ یا دهم‌ است‌ (بروکلمان‌، ج‌ 4، ص‌ 55ـ56؛ زرکلی‌، ج‌ 2، ص‌ 77؛ شعرانی‌، همانجا).بهلول‌ در ادب‌ مکتوب‌ فارسی‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سنایی‌، ص‌ 366؛ عطار، 1368 ش‌، ص‌ 142ـ143، 160، 163، 208، 214، 264؛ همو، 1356 ش‌، ص‌90ـ91، 114، 117، 145، 210ـ211؛ شمس‌ تبریزی‌، ص‌ 137؛ مولوی‌، ج‌ 2، دفتر سوم‌، ج‌2، ص‌40، بیت‌700؛ سعدی‌، ص‌ 259، 497؛ جامی‌، ص‌ 77ـ 82؛ مجد خوافی‌، ص‌ 114، 249؛ یغما، ج‌ 2، ص‌ 199) و در ضرب‌المثلها و روایات‌ شفاهی‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به بقایی‌، ص‌70؛ شهری‌باف‌، ص‌ 84، 170، 189، 797) و سرانجام‌ در روایات‌ «اهل‌حق‌» کردستان‌ جایگاهی‌ ویژه‌ دارد.در متون‌ اهل‌حق‌، بهلول‌ از شخصیتهای‌ طراز اول‌ مذهبی‌ و همان‌ شخصیت‌ تاریخیِ معاصر هارون‌الرشید است‌؛ با این‌ فرق‌ که‌ در دینور (ماه‌ الکوفه‌) زاده‌ شده‌ و ازینرو به‌ بهلول‌ ماهی‌ معروف‌ شده‌ و کُرد است‌. او با جمعی‌ از یارانش‌، مسلک‌ یارسان‌ (اهل‌ حق‌) را در اورامان‌ پدید آورد (صفی‌زاده‌، 1363 ش‌، ص‌ 23ـ26) و با یاران‌ لُر خود به‌ خدمت‌ امام‌ جعفر صادق‌ علیه‌السلام‌ رفت‌، اما چون‌ خود ـ به‌ نظر اهل‌حق‌ ـ نمودار فروغ‌ ایزدی‌، «ذات‌ علی‌» و «مظهر مرتضی‌» (مجرم‌ جیحون‌ آبادی‌، ص‌ 222ـ223، 225) بوده‌ است‌ نه‌ پیرو امام‌، هادی‌ و راهبر ایشان‌ محسوب‌ شده‌ است‌. در واقع‌ اهل‌ حق‌ با «غلو» در شخصیت‌ بهلول‌ و نیز بر اساس‌ باور به‌ تناسخ‌ و اعتقاد به‌ حلول‌ روح‌ علی‌ علیه‌السلام‌ در وی‌ چنین‌ مرتبتی‌ برای‌ او قائل‌ شده‌اند. بر اساس‌ روایات‌ اهل‌حق‌، بهلول‌ در 219 در تنگه‌ گول‌ چشمه‌ سفید، نزدیک‌ اسلام‌آباد غرب‌، درگذشت‌ (صفی‌زاده‌، 1375 ش‌، ص‌ 23). دوبیتیهایی‌ (فهلویاتی‌) به‌ گویش‌ گورانی‌ و زبان‌ عربی‌ به‌ بهلول‌ منسوب‌ است‌ (همو، 1376 ش‌، ص‌ 40ـ 42؛ همو، 1361 ش‌، ص‌ 10ـ 55). او در موسیقی‌ و تنبورنوازی‌ شهرت‌ داشته‌ (همو، 1363، ص‌ 24) و در متون‌ یارسان‌ نیز، همانند ادبیات‌ عرفانی‌، صاحب‌ کراماتی‌ حتی‌ خارق‌العاده‌تر است‌ (مجرم‌ جیحون‌ آبادی‌، ص‌ 225ـ 228).نام‌ بهلول‌ در ادبیات‌ غرب‌ به‌ عنوان‌ دلقک‌ دربار هارون‌ الرشید راه‌ یافته‌ است‌ ( ایرانیکا ، همانجا). بهلول‌ جذابیت‌ خود را بویژه‌ در میان‌ ایرانیان‌ تا عصر حاضر نیز حفظ‌ کرده‌ است‌. در میان‌ تاجیکها داستانهای‌ عامیانة‌ بسیاری‌ دربارة‌ او رواج‌ دارد ( د. تاجیکی‌ ، همانجا) و در ایران‌ پس‌ از مشروطیت‌، هفته‌نامه‌ای‌ طنزآمیز به‌ نام‌ بهلول‌ به‌ طرفداری‌ از دموکراتها و با مواضع‌ انتقادی‌ تند منتشر می‌شد (براون‌، ج‌ 2، ص‌ 267؛ صدر هاشمی‌، ج‌ 2، ص‌ 36ـ 38). در دهه‌های‌ اخیر، مجموعة‌ حکایات‌ او به‌ فارسی‌ و به‌ زبانی‌ ساده‌ بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (رجوع کنید به غلامرضا آبردی‌، قصّه‌های‌ بهلول‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ علی‌ صدر، بهلول‌ : عاقل‌ دیوانه‌نما ؛ تهران‌ 1343ش‌؛ حسن‌ مصطفوی‌، بهلول‌ عاقل‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ عبدالله‌ نیازمند، لطیفه‌ها و حکایات‌ شیرین‌ بهلول‌ عاقل‌ ، تهران‌ 1372 ش‌).منابع‌: ابن‌جوزی‌، اخبار الاذکیاء ، چاپ‌ محمد مرسی‌ خولی‌، [ بی‌جا ] ، 1970؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، تعجیل‌ المنفعة‌ ، چاپ‌ ایمن‌ صالح‌ شعبان‌، بیروت‌ 1416؛ ابن‌ خلدون‌، مقدمة‌ ابن‌ خلدون‌ ، ترجمة‌ محمد پروین‌ گنابادی‌، تهران‌ 1359 ش‌؛ ابن‌ شاکر کتبی‌، فوات‌ الوفیات‌ ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ 1973ـ1974؛ ابن‌ عبدربه‌، العقد الفرید ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1408ـ1411/1988ـ1990؛ ابن‌ عربی‌، الفتوحات‌ المکیة‌ ، ج‌ 4، چاپ‌ عثمان‌ یحیی‌، قاهره‌ 1395/1975؛ ابن‌ قتیبه‌، کتاب‌ عیون‌ الاخبار ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ ابو حیان‌ توحیدی‌، البصائر و الذخائر ، چاپ‌ وداد قاضی‌، بیروت‌ 1408/1988؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ 1403/1983؛ ادوارد گرانویل‌ براون‌، تاریخ‌ مطبوعات‌ و ادبیات‌ ایران‌ در دورة‌ مشروطیت‌ ، ج‌ 2، ترجمة‌ محمد عباسی‌، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1337 ش‌ ] ؛ کارل‌ بروکلمان‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌ 4، نقله‌ الی‌ العربیة‌ یعقوب‌ بکر و رمضان‌ عبدالتواب‌، قاهره‌ 1975؛ ناصر بقایی‌، امثال‌ فارسی‌ در گویش‌ کرمان‌: هزارة‌ نخست‌ ، کرمان‌ 1370 ش‌؛ تاج‌الاسامی‌ ( تهذیب‌ الاسماء ) : فرهنگ‌ عربی‌ به‌ فارسی‌ ، چاپ‌ علی‌ اوسط‌ ابراهیمی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ عمروبن‌ بحر جاحظ‌، البیان‌ و التبیین‌ ، چاپ‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌ 1351/1932؛ عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی‌، بهارستان‌ ، چاپ‌ اسماعیل‌ حاکمی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ خلیل‌ جر، فرهنگ‌ عربی‌ به‌ فارسی‌ ، ترجمة‌ حمید طبیبیان‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ نعمت‌الله‌بن‌ عبدالله‌ جزایری‌، زهرالربیع‌ ، بیروت‌ 1414/1994؛ حمدالله‌بن‌ ابی‌بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ محمدباقربن‌ زین‌العابدین‌ خوانساری‌، روضات‌ الجنات‌ فی‌ احوال‌ العلماء و السادات‌ ، چاپ‌ اسدالله‌ اسماعیلیان‌، قم‌ 1390ـ1392؛ ابوالقاسم‌ خوئی‌، معجم‌ رجال‌ الحدیث‌ ، بیروت‌ 1403/1983، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌ ، چاپ‌ هانری‌ کوربن‌، تهران‌ 1360 ش‌؛ خیرالدین‌ زرکلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ 1986؛ محمودبن‌ عمر سجزی‌، مهذب‌ الاسماء فی‌ مرتب‌ الحروف‌ و الاشیاء ، چاپ‌ محمد حسین‌ مصطفوی‌، ج‌ 1، تهران‌ 1364 ش‌؛ جلال‌ ستاری‌، حالات‌ عشق‌ مجنون‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ مصلح‌بن‌ عبدالله‌ سعدی‌، متن‌ کامل‌ دیوان‌ شیخ‌ اجل‌ سعدی‌ شیرازی‌ ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1340 ش‌؛ مجدودبن‌ آدم‌ سنایی‌، حدیقة‌ الحقیقة‌ و شریعة‌ الطریقة‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ 1359 ش‌؛ محمد پادشاه‌بن‌ غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ سعید شرتونی‌، اقرب‌ الموارد فی‌ فصح‌ العربیة‌ و الشوارد ، قم‌ 1403؛ عبدالوهاب‌بن‌ احمد شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌ ، بیروت‌ 1408/1988؛ محمدبن‌ علی‌ شمس‌ تبریزی‌، مقالات‌ شمس‌ تبریزی‌ ، چاپ‌ محمد علی‌ موحد، تهران‌ 1356 ش‌؛ نورالله‌بن‌ شریف‌الدین‌ شوشتری‌، مجالس‌ المؤمنین‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ جعفر شهری‌باف‌، قند و نمک‌: ضرب‌المثلهای‌ تهرانی‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمد صدر هاشمی‌، تاریخ‌ جراید و مجلات‌ ایران‌ ، اصفهان‌ 1363ـ1364 ش‌؛ خلیل‌بن‌ ایبک‌ صفدی‌، کتاب‌ الوافی‌ بالوفیات‌ ، ج‌ 10، چاپ‌ ژاکلین‌ سوبله‌ و علی‌ عمارة‌، ویسبادن‌ 1402/1982؛ عبدالرحیم‌بن‌ عبدالکریم‌ صفی‌پوری‌، منتهی‌ الارب‌ فی‌ لغة‌ العرب‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ 1297ـ 1298، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1377؛ صدیق‌ صفی‌زاده‌، دانشنامة‌ نام‌آوران‌ یارسان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، دورة‌ بهلول‌: یکی‌ از متون‌ کهن‌ یارسان‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ همو، نامة‌ سرانجام‌، یا، کلام‌ خزانه‌ ، تهران‌ 1375 ش‌؛ همو، نوشته‌های‌ پراکنده‌ دربارة‌ یارسان‌ اهل‌ حق‌ ، تهران‌ 1361 ش‌؛ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، رجال‌ الطوسی‌ ، نجف‌ 1380/1961؛ محمدبن‌ ابراهیم‌ عطار، الهی‌نامه‌ ، چاپ‌ هلموت‌ ریتر، استانبول‌ 1940، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1368 ش‌؛ همو، مصیبت‌نامه‌ ، چاپ‌ نورانی‌ وصال‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ محمدبن‌ جلال‌الدین‌ غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، غیاث‌اللغات‌ ، چاپ‌ منصور ثروت‌، تهران‌ 1375 ش‌؛ عنایة‌الله‌ قهپائی‌، مجمع‌ الرجال‌ ، چاپ‌ ضیاءالدین‌ علامة‌ اصفهانی‌، اصفهان‌ 1384ـ1387، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ عبدالله‌ مامقانی‌، تنقیح‌ المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌ ، چاپ‌ سنگی‌ نجف‌ 1349ـ1352؛ مجد خوافی‌، روضة‌ خلد ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ 1345 ش‌؛ نعمة‌الله‌بن‌ بهرام‌ مجرم‌ جیحون‌آبادی‌، حق‌ الحقایق‌، یا، شاهنامة‌ حقیقت‌ ، چاپ‌ محمد مکری‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ محمدباقر بن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌، بحارالانوار ، بیروت‌ 1403/ 1983؛ محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌ الادب‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ اسماعیل‌بن‌ محمد مُستَملی‌، شرح‌ التّعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌، تهران‌ 1363ـ1366 ش‌؛ عباس‌بن‌ علی‌ موسوی‌ حسینی‌، نزهة‌ الجلیس‌ و منیة‌ الادیب‌ الانیس‌ ، ج‌ 1، نجف‌ 1387/1967؛ چاپ‌ افست‌ قم‌ 1375 ش‌؛ جلال‌الدین‌ محمدبن‌ محمد مولوی‌، کتاب‌ مثنوی‌ معنوی‌ ، چاپ‌ رینولد آلن‌ نیکلسون‌، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ احمدبن‌ محمدمهدی‌ نراقی‌، خزائن‌ ، چاپ‌ سنگی‌ [ بی‌جا، بی‌تا. ] ؛ ابوالقاسم‌ حسن‌بن‌ محمد نیسابوری‌، عقلاء المجانین‌ ، دمشق‌ 1405/1985؛ ابوالحسن‌بن‌ ابراهیم‌ قلی‌ یغما، مجموعه‌ آثار یغمای‌ جندقی‌ ، ج‌ 2، چاپ‌ علی‌ آل‌ داود، تهران‌ 1362 ش‌؛EI 2 , s.v. "Buhlu ¦l"; Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bohlu ¦l" (by Ulrich Marzolph); Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Ta ¦jik , I, Dushanbe 1978.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده