بهگْوان داس هندی
معرف
شاعر و نویسندة‌ هندی‌ نیمة‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌ و نیمة‌ نخست‌ قرن‌ سیزدهم‌ هجری‌
متن
بَهگْوان‌ داس‌ هندی‌ ، شاعر و نویسندة‌ هندی‌ نیمة‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌ و نیمة‌ نخست‌ قرن‌ سیزدهم‌ هجری‌. نیاکانش‌ اصلاً از کالپی‌ (واقع‌ در اوتارپرادش‌) بودند و نژادشان‌ از سری‌ واستو کایست‌ بود. بیشتر خاندان‌ او به‌ دربار تیموریان‌ هند و نوابان‌ اوده‌ وابسته‌ بودند (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، حدیقة‌ هندی‌ ، گ‌ 233ـ235؛ همو، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌ 241ـ242؛ نقوی‌، ص‌ 500). پدرش‌، دل‌پت‌ داس‌ ، در دورة‌ نظامت‌ برهان‌الملک‌ بهادر (متوفی‌ 1151) به‌ لکهنو رفت‌ و تا عهد نوّاب‌ آصف‌الدّوله‌ بهادر (متوفی‌ 1212) از ملازمان‌ دربار بود و خود به‌ زبان‌ هندی‌ شعر می‌سرود (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینة‌ هندی‌ ، همانجا؛ عبدالمقتدر، ج‌ 8، ص‌ 156؛ نقوی‌، ص‌ 501). بهگوان‌ داس‌ در 1164 در صَیدپور (صَدرپور) از توابع‌ سیلک‌، زاده‌ شد (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، حدیقة‌ هندی‌ ، گ‌233پ‌؛ همو، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌ 242). در خردسالی‌ به‌ مدت‌ چهار سال‌ نزد مولوی‌ سید یوسف‌ سهارَنپوری‌ دستور زبان‌ و برخی‌ از کتب‌ فارسی‌ را فراگرفت‌ و از همان‌ هنگام‌، به‌ تاریخ‌ و شعر و شاعری‌ متمایل‌ گردید. سپس‌ نزد محمد فاخر مکین‌ (متوفی‌ 1241) بخصوص‌ در زمینة‌ شعر و تاریخ‌ به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ (همو، حدیقة‌ هندی‌ ، گ‌233ر ـ 234پ‌؛ همو، سفینة‌ هندی‌ ؛ عبدالمقتدر؛ نقوی‌، همانجاها). بهگوان‌ داس‌ در شعر نخست‌ به‌ «بسمل‌» (بهگوان‌ هندی‌، سفینة‌ هندی‌ ، همانجا) و بعد به‌ پیشنهاد فاخرمکین‌، «هندی‌» تخلّص‌ می‌کرد (همو، حدیقة‌ هندی‌ ، گ‌234پ‌).او در آغاز جوانی‌ از جانب‌ نواب‌ مختارالدّوله‌ بهادر به‌ «میربحری‌» استان‌ الله‌آباد و سپس‌ در دربار آصف‌الدّوله‌ بهادر به‌ منصب‌ دیوانیِ راجا ندهی‌ سنگ‌ منصوب‌ شد و مورد عنایت‌ و حمایت‌ بسیاری‌ از امیران‌ و وزیران‌ بود (همان‌، گ‌235پ‌؛ همو، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌ 243؛ نقوی‌، ص‌ 501 ـ502). سال‌ وفات‌ بهگوان‌ داس‌ به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌. او سرگذشت‌ خود را بتفصیل‌ در دو تذکرة‌ خود، حدیقة‌ هندی‌ و سفینة‌ هندی‌ ، آورده‌ و از آثار خویش‌ نیز یاد کرده‌ است‌. این‌ آثار عبارت‌ است‌ از: مثنوی‌ سلسلة‌ المحبّة‌ ، مثنوی‌ مظهرالانوار ؛ مثنوی‌ بهاگوت‌ یا مهرضیاء ؛ دو دیوان‌ شعر فارسی‌ موسوم‌ به‌ شوقیّه‌ و ذوقیّه‌ مشتمل‌ بر قصاید و ترجیع‌ بندها و دیگر قالبهای‌ شعری‌؛ رسالة‌ سوانح‌ النبوّة‌ در سیرة‌ پیامبر اسلام‌ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم‌ و دوازده‌ امام‌ شیعیان‌ علیهم‌السلام‌؛ حدیقة‌ هندی‌ که‌ تذکرة‌ شعرای‌ فارسی‌گوی‌ پروردة‌ هند از آغاز ورود اسلام‌ به‌ آن‌ سرزمین‌ تا سال‌ 1200 است‌ (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌ 242؛ عبدالمقتدر، همانجا؛ نقوی‌، ص‌ 503). نسخة‌ خطی‌ منحصر به‌ فرد آن‌ با شمارة‌ 790 در گنجینة‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانة‌ آیت‌اللّه‌ مرعشی‌ نجفی‌، در قم‌، محفوظ‌ است‌. یکی‌ از مهمترین‌ آثار وی‌ سفینة‌ هندی‌ است‌ که‌ در آن‌ به‌ ذکر شاعران‌ فارسی‌گوی‌ هند می‌پردازد. این‌ کتاب‌ پس‌ از حدیقة‌ هندی‌ تألیف‌ شده‌ و مشتمل‌ است‌ بر شرح‌ احوال‌ 335 تن‌ از فارسی‌سرایان‌ هند از آغاز سلطنت‌ محمدشاه‌ گورکانی‌ در 1131 تا هنگام‌ تألیف‌ تذکره‌ در 1219 (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌243، مقدمة‌ عطاء کاکوی‌، ص‌ الف‌؛ عبدالمقتدر، همانجا؛ نقوی‌، ص‌ 503 ـ 504؛ گلچین‌ معانی‌، ج‌ 1، ص‌ 736). مؤلف‌ پس‌ از نخستین‌ تحریر، خود به‌ اصلاح‌ و تکمیل‌ آن‌ پرداخته‌ است‌ (نقوی‌، ص‌ 503). سبک‌ انشای‌ بهگوان‌ داس‌ در تذکرة‌ مذکور ساده‌ و روان‌ است‌ اما گهگاه‌ از اشتباهات‌ و واژگان‌ برساختة‌ فارسی‌زبانان‌ هند که‌ منطبق‌ با دستور زبان‌ فارسی‌ نیست‌، مصون‌ نمانده‌ است‌ (رجوع کنید به باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 741ـ742). سفینة‌ هندی‌ شرح‌ حال‌ شاعران‌ معاصر مؤلف‌ را، که‌ خود با بسیاری‌ از آنان‌ دوست‌ و آشنا بوده‌، دربردارد و از این‌ لحاظ‌ حائز اهمیت‌ است‌. نکتة‌ در خور توجه‌ اینکه‌ بسیاری‌ از شاعران‌ این‌ تذکره‌ ایرانیان‌ مهاجر و ساکن‌ هند بوده‌اند. مؤلف‌ در ضمن‌ شرح‌ حال‌ هر یک‌ از شاعران‌، ابیاتی‌ هم‌ از آنان‌ ذکر کرده‌ که‌ بیشتر آنها به‌ سبک‌ هندی‌ است‌ (همان‌، ص‌ 742ـ743). او برخی‌ از اشعار خود را نیز در پایان‌ شرح‌ سرگذشت‌ خود نقل‌ کرده‌ که‌ از آن‌ جمله‌ است‌ قصیده‌ای‌ غرّاء دربارة‌ چهارده‌ معصوم‌ علیهم‌السلام‌ و قصیده‌ای‌ بلند در منقبت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ (بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینة‌ هندی‌ ، ص‌ 244ـ247). او در قالبهای‌ غزل‌ و رباعی‌ نیز اشعاری‌ سروده‌ که‌ در بیشتر آنها صبغة‌ عرفانی‌ نمودار است‌ (همان‌، ص‌ 250ـ259). در یک‌ رباعی‌ نیز نوّاب‌ آصف‌الدّوله‌ را مدح‌ نموده‌ است‌ (همان‌، ص‌259). سفینة‌ هندی‌ در 1958 میلادی‌ به‌ تصحیح‌ شاه‌ محمد عطاءالرحمان‌ عطاء کاکوی‌ در پتنه‌ چاپ‌ شده‌ است‌.اشعار بهگوان‌ داس‌ فصیح‌ و روان‌ است‌ و با سبک‌ عراقی‌ پیش‌ از سبک‌ هندی‌ تطبیق‌ می‌کند (گلچین‌ معانی‌، ج‌ 1، ص‌ 739).منابع‌: محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، «سفینة‌ هندی‌»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌2، ش‌5 (اسفند 1338)؛ بهگوان‌ داس‌ هندی‌، حدیقة‌ هندی‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ عمومی‌ حضرت‌ آیة‌الله‌ العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، ش‌790؛ همو، سفینة‌ هندی‌ ، چاپ‌ محمدعطاءالرحمان‌ عطاء کاکوی‌، پتنه‌ 1377/1958؛ احمد گلچین‌ معانی‌، تاریخ‌ تذکره‌های‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ علیرضا نقوی‌، تذکره‌نویسی‌ فارسی‌ در هند و پاکستان‌ ، تهران‌ 1343 ش‌؛Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore , vol. VIII, Patna 1925.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شریف حسین قاسمی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده