بهشتی محمد (سیدمحمد حسینی بهشتی )
معرف

روحانی‌ برجسته‌ و مؤثر در انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌

متن


بهشتی‌، محمد (سیدمحمد حسینی‌ بهشتی‌)، روحانی‌ برجسته‌ و مؤثر در انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌. در دوم‌ آبان‌ ۱۳۰۷ در محلة‌ لُنبان‌ اصفهان‌ متولد شد. پدرش‌، سید فضل‌الله‌ بهشتی‌، از روحانیون‌ اصفهان‌ بود و پدر مادرش‌، حاج‌ میرزامحمدصادق‌ مدرس‌ خاتون‌آبادی‌، از شاگردان‌ آخوند خراسانی‌ و سیدمحمد کاظم‌ یزدی‌ بود و از علمای‌ برجستة‌ اصفهان‌ به‌ شمار می‌رفت‌ ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌۳۷؛ شریف‌ رازی‌، ج‌۱، ص‌۲۴۳). دورة‌ تحصیل‌ ابتدایی‌ و دو سال‌ اول‌ دبیرستان‌ را در مدارس‌ دولتی‌ اصفهان‌ طی‌ کرد و در ۱۳۲۱ش‌، که‌ جامعة‌ ایران‌ پس‌ از سقوط‌ رضاشاه‌ دورة‌ پرتلاطم‌ و پرحادثه‌ای‌ را آغاز کرده‌ بود، در مدرسة‌ صدر اصفهان‌ به‌ تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ پرداخت‌ و در آنجا ادبیات‌ عرب‌، منطق‌، کلام‌ و دروس‌ سطح‌ فقه‌ و اصول‌ را آموخت‌ و همزمان‌ شروع‌ به‌ آموختن‌ زبان‌ انگلیسی‌ کرد. در ۱۳۲۵ش‌، برای‌ ادامة‌ تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ به‌ قم‌ رفت‌ و یک‌ سال‌ بعد در درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ استادان‌ مبرّز حوزة‌ علمیّه‌ شرکت‌ کرد ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌ ۳۸ـ۴۰).بهشتی‌، همزمان‌ با تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ در قم‌، تحصیلات‌ دبیرستانی‌ ناتمام‌ خود را به‌ صورت‌ داوطلب‌ آزاد به‌ پایان‌ رساند و پس‌ از اخذ دیپلم‌ ادبی‌ در ۱۳۲۷ش‌ دانشجوی‌ دانشکدة‌ معقول‌ و منقول‌ (الهیات‌ و معارف‌ اسلامی‌ کنونی‌) شد. در ۱۳۲۹ـ۱۳۳۰ش‌، در تهران‌ سکونت‌ گزید و برای‌ امرار معاش‌ به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از اخذ درجة‌ لیسانس‌ در ۱۳۳۰ش‌ به‌ قم‌ بازگشت‌ و با تسلطی‌ که‌ به‌ زبان‌ انگلیسی‌ پیدا کرده‌ بود در دبیرستان‌ حکیم‌ نظامی‌ آن‌ شهر دبیر زبان‌ انگلیسی‌ شد. در ۱۳۳۱ش‌، ازدواج‌ کرد و در کنار تدریس‌ در دبیرستان‌، تحصیل‌ در حوزة‌ علمیّه‌ را ادامه‌ داد. از استادان‌ وی‌ در قم‌، حاج‌ آقاحسین‌ بروجردی‌ * ، سیدمحمد محقق‌ داماد (متوفی‌ ۱۳۴۷ش‌)، امام‌ خمینی‌ (متوفی‌ ۱۳۶۸ش‌) و حاج‌ شیخ‌ مرتضی‌ حائری‌ یزدی‌ (متوفی‌ ۱۳۶۴ش‌) بودند. وی‌ در این‌ سالها با حضور در درسهای‌ فلسفی‌ علامه‌ سید محمد حسین‌ طباطبایی‌ * (متوفی‌ ۱۳۵۹ش‌) بیشتر به‌ آموزش‌ و درس‌ و بحث‌ فلسفه‌ روی‌ آورد و از اصحاب‌ حلقة‌ درسی‌ بود که‌ مقالات‌ علامة‌ طباطبایی‌ در آن‌ حلقه‌، در همان‌ سالها، به‌ صورت‌ کتاب‌ معروف‌ اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئالیسم‌ انتشار یافت‌.بهشتی‌ از آغاز جوانی‌ به‌ فعالیتهای‌ اجتماعی‌ و ‌ برنامه‌ریزیهای‌ گستردة‌ آموزشی‌ و تبلیغی‌ علاقه‌ داشت‌، چنانکه‌ در ۱۳۲۶ش‌ در یک‌ جمع‌ هجده‌نفری‌ که‌ شهید مرتضی‌ مطهری‌ نیز از آن‌ جمله‌ بود، شیوة‌ جدیدی‌ از مسافرت‌ تبلیغی‌ و مطالعات‌مذهبی‌برنامه‌ریزی‌ شده‌ را با اشراف‌ آیت‌الله‌ بروجردی‌ و پایمردی‌ امام‌ خمینی‌ تجربه‌ کرد. در ۱۳۳۱ش‌، تحت‌ تأثیر مبارزات‌ سیدابوالقاسم‌ کاشانی‌ و محمد مصدق‌ در نهضت‌ ملی‌ شدن‌ نفت‌، در اعتصابات‌ منتهی‌ به‌ واقعة‌ ۳۰ تیر و سقوط‌ دولت‌ قوام‌السلطنه‌ در اصفهان‌ شرکت‌ نمود و در جمع‌ متحصنان‌ در تلگرافخانة‌ اصفهان‌ سخنرانی‌ کرد.کودتای‌ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بهشتی‌ را که‌ در مسائل‌ اجتماعی‌ ذهنی‌ پویا و حساس‌ داشت‌ متوجه‌ ضعف‌ نیروهای‌ مذهبی‌ کرد. نخستین‌ اقدام‌ او برای‌ تربیت‌ نیروهای‌ مذهبیِ کارآمد، تأسیس‌ دبیرستان‌ دین‌ و دانش‌ در ۱۳۳۳ش‌ در قم‌ بود که‌ مدیریت‌ آن‌ را تا ۱۳۴۲ش‌ خود وی‌ برعهده‌ داشت‌ ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌ ۳۹ـ۴۲، ۴۸). بهشتی‌ که‌ مصمم‌ بود به‌ موازات‌ تحصیل‌ و حضور و فعالیت‌ در حوزة‌علمیّة‌ قم‌، تحصیلات‌ دانشگاهی‌ را نیز دنبال‌ کند، در ۱۳۳۵ ش‌ دورة‌ دکتری‌ فلسفه‌ را در دانشکدة‌ معقول‌ و منقول‌ آغاز کرد و بعد از وقفه‌ای‌ که‌ به‌ سبب‌ مسافرت‌ او به‌ آلمان‌ پیش‌ آمد، در ۱۳۵۳ به‌ اخذ درجة‌ دکتری‌ نایل‌ شد. در این‌ سالها حوزة‌ علمیّة‌ قم‌ فعالیتهای‌ فرهنگی‌ جدیدی‌ را برای‌ معرفی‌ اسلام‌ به‌ نسل‌ جوان‌ و تحصیل‌کردگان‌ دانشگاهی‌ آغاز کرده‌ بود. بهشتی‌ نیز در فعالیتهایی‌ از قبیل‌ انتشار مجلة‌ مکتب‌ اسلام‌ * و سالنامه‌ و فصلنامة‌ مکتب‌ تشیع‌ * حضوری‌ مفید و مؤثر داشت‌ و مقالة‌ مفصلی‌ تحت‌عنوان‌ «حکومت‌ در اسلام‌» در نشریة‌ اخیر (۱۳۳۸ـ۱۳۳۹ ش‌) منتشر ساخت‌ و در جلسات‌ سخنرانی‌ موسوم‌ به‌ «گفتار ماه‌» نیز که‌ در تهران‌ برای‌ جوانان‌ و دانشجویان‌ تشکیل‌ می‌شد همراه‌ با روحانیونی‌ چون‌ شهید مطهری‌ و سید محمود طالقانی‌ سخنرانی‌ می‌کرد. در همین‌ سالها بهشتی‌، با طرح‌ اندیشه‌های‌ نو و افکار اصلاحی‌ و انتقادی‌ خود، درصدد ایجاد تحول‌ و بهبود در حوزة‌ علمیّة‌ قم‌ برآمد و علاوه‌ بر تأسیس‌ «کانون‌ اسلامی‌ دانش‌آموزان‌ و فرهنگیان‌ قم‌» که‌ زیر نظر روحانی‌ شهید محمد مفتح‌ اداره‌ می‌شد، با همکاری‌ روحانیونی‌ دیگر توانست‌ روش‌ و برنامة‌ درسی‌ جدیدی‌ برای‌ طلاب‌ علوم‌ دینی‌ طراحی‌ کند و با تأسیس‌ مدرسة‌ منتظریه‌ یا مدرسة‌ حقانی‌ آن‌ را به‌ اجرا درآورد (همان‌، دفتر اول‌، ص‌۴۲ـ۴۴؛ نیز رجوع کنید به یاران‌ امام‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواک‌ ، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۶).پس‌ از درگذشت‌ آیت‌الله‌ بروجردی‌ (دهم‌ فروردین‌ ۱۳۴۰) و مرجعیت‌ یافتن‌ امام‌ خمینی‌، فصل‌ جدیدی‌ از تحولات‌ و مبارزات‌ سیاسی‌ در حوزة‌ علمیّة‌ قم‌ و در محافل‌ مذهبی‌ آغاز شد. بهشتی‌ نیز به‌ این‌ مبارزات‌ پیوست‌. فعالیتهای‌ وی‌ در واقعة‌ دوم‌ فروردین‌ ۱۳۴۲ و پانزدهم‌ خرداد همان‌ سال‌ و دستگیری‌ امام‌ خمینی‌ بتفصیل‌ در اسناد سازمان‌ اطلاعات‌ و امنیت‌ کشور (ساواک‌) آمده‌ است‌ (همان‌، ج‌۳، ص‌۴ـ۱۱). هنگامی‌ که‌ تشکلی‌ از چند هیئت‌ مذهبی‌ به‌ نام‌ هیئتهای‌ مؤتلفة‌ اسلامی‌ برای‌ پشتیبانی‌ از نهضت‌ امام‌ خمینی‌ به‌ وجود آمد، بهشتی‌ از روحانیونی‌ بود که‌ از سوی‌ امام‌ خمینی‌ برای‌ نظارت‌ بر کار این‌ تشکل‌ و کمک‌ به‌ آنها معین‌ شده‌ بودند (هاشمی‌ رفسنجانی‌، ج‌۱، ص‌۱۹۸؛ نیز رجوع کنید به راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌۴۴ـ۴۵؛ تحریر تاریخ‌ شفاهی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ص‌۱۷۷). با گسترش‌ فعالیتهای‌ سیاسی‌ و فکری‌ بهشتی‌ در قم‌، ساواک‌ او را مجبور به‌ ترک‌ این‌ شهر کرد و وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ وی‌ را موقتاً منتظر خدمت‌ نمود ( یاران‌ امام‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواک‌ ، ج‌۳، ص‌۱۶ـ۲۴).با عزیمت‌ به‌ تهران‌، میدان‌ گسترده‌تری‌ برای‌ فعالیت‌ در اختیار بهشتی‌ قرار گرفت‌، اما توقف‌ وی‌ در این‌ شهر چندان‌ طولانی‌ نشد؛ در ۱۳۴۳ش‌، آیت‌الله‌ سید محمد هادی‌ میلانی‌ * که‌ از مراجع‌ تقلید و مقیم‌ مشهد بود از بهشتی‌ خواست‌ که‌ در اجابت‌ درخواست‌ مسلمانان‌ و ایرانیان‌ مقیم‌ هامبورگ‌، به‌ آلمان‌ عزیمت‌ کند و ادارة‌ مرکز اسلامی‌ هامبورگ‌ را بر عهده‌ گیرد. آیت‌الله‌ سید احمد خوانساری‌ * نیز بر ضرورت‌ این‌ سفر تأکید داشت‌. با سفر بهشتی‌ به‌ اروپا، که‌ به‌ علت‌ مخالفتهای‌ ساواک‌ خالی‌ از دشواری‌ نیز نبود، افق‌ تازه‌ای‌ در برابر ذهن‌ پویا و نوگرای‌ بهشتی‌ گشوده‌ شد ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر دوم‌، ص‌۷۹۰ـ۷۹۱؛ نیز رجوع کنید به همان‌، دفتر اول‌، ص‌۴۳). اقامت‌ وی‌ در آلمان‌ پنج‌ سال‌ طول‌ کشید. در این‌ مدت‌، وی‌ علاوه‌ بر تصدی‌ امور دینی‌ ایرانیان‌ و سایر مسلمانان‌ مقیم‌ هامبورگ‌ و آلمان‌ و بعضی‌ کشورهای‌ دیگر اروپایی‌، توانست‌ با کمک‌ عده‌ای‌ از دانشجویان‌ متدین‌ ایرانی‌، «اتحادیة‌ انجمنهای‌ اسلامی‌ دانشجویان‌ گروه‌ فارسی‌زبان‌» را ایجاد کند و دانشجویان‌ مبارزی‌ را که‌ به‌ علت‌ اعتقادات‌ مذهبی‌ با تشکیلاتی‌ مانند کنفدراسیون‌ دانشجویان‌ ایرانی‌ و سازمانهای‌ مشابه‌ آن‌ رابطه‌ای‌ نداشتند در این‌ اتحادیه‌ گرد آورد. بهشتی‌ در معرفی‌ اسلام‌ به‌ اروپاییان‌ نیز قدمهای‌ مؤثری‌ برداشت‌ و با تسلط‌ یافتن‌ بر زبان‌ آلمانی‌ در کنار زبان‌ انگلیسی‌ با افکار متفکران‌ و فیلسوفان‌ غربی‌ آشنا شد. در همین‌ سالها به‌ حج‌ رفت‌ (۱۳۴۵ش‌) و با امام‌ خمینی‌ نیز در عراق‌ ملاقات‌ کرد (۱۳۴۸ش‌). گزارشهای‌ ساواک‌ نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ سازمان‌ بشدت‌ مراقب‌ و نگران‌ فعالیتهای‌ وی‌ در این‌ دوره‌ بوده‌ است‌ (همان‌، دفتر اول‌، ص‌۴۳، ۴۶، ۴۸؛ یاران‌ امام‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواک‌ ، ج‌۳، ص‌۳۴ـ۱۷۵). بهشتی‌ در ۱۳۴۹ش‌، از آلمان‌ به‌ ایران‌ آمد و ساواک‌ مانع‌ بازگشت‌ وی‌ به‌ آلمان‌ شد. در فاصلة‌ سالهای‌ ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶ش‌، بهشتی‌ در تهران‌ و قم‌ به‌ فعالیتهای‌ علمی‌ و آموزشی‌ و ادارة‌ جلسات‌ آموزشی‌ و تبلیغی‌ برای‌ طلاب‌ و جوانان‌ دانشگاهی‌ پرداخت‌ و افکار خود را از این‌ طریق‌ در جامعه‌ ترویج‌ کرد. از جمله‌ فعالیتهای‌ مهم‌ وی‌ در این‌ دوره‌، حضور مؤثر در بخش‌ برنامه‌ریزی‌ درس‌ تعلیمات‌ دینی‌ وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ و مشارکت‌ با روحانیون‌ دیگر مانند شهید دکتر محمدجواد باهنر * ، علی‌ گلزاده‌ غفوری‌ و سیدرضا برقعی‌ در تألیف‌ کتابهای‌ درس‌ دینی‌ و قرآن‌ مدارس‌ سراسر کشور بود. این‌ کتابها در آشنایی‌ وسیع‌ جوانان‌ آن‌ دوره‌ با اسلام‌ و ایجاد زمینه‌های‌ اعتقادی‌ برای‌ انقلاب‌ اسلامی‌ در ذهن‌ آنان‌ مؤثر بود. در ۱۳۵۴ش‌، ساواک‌ او را دستگیر و مدت‌ کوتاهی‌ زندانی‌ کرد ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌ ۱۱، ۴۴، ۴۶، ۴۹، دفتر سوم‌، ص‌۹۶۶).با اوج‌گیری‌ مبارزات‌ ملت‌ ایران‌ به‌ رهبری‌ امام‌ خمینی‌ در ۱۳۵۶ش‌، فعالیتهای‌ بهشتی‌ رنگ‌ سیاسی‌ بیشتری‌ گرفت‌ و توان‌ و تجربة‌ وی‌ در سازماندهی‌، مدیریت‌ و جذب‌ نیروهای‌ متعهد به‌ ظهور رسید. از جمله‌ نخستین‌ اقدامات‌ وی‌ همکاری‌ در ایجاد تشکلی‌ به‌ نام‌ «جامعة‌ روحانیت‌ مبارز * » در پاییز ۱۳۵۷ش‌ بود که‌ خود نیز در هستة‌ مرکزی‌ آن‌ عضویت‌ داشت‌. اندکی‌ بعد «شورای‌ انقلاب‌ * » به‌ دستور امام‌ خمینی‌ تشکیل‌ شد و بهشتی‌ در شمار نخستین‌ کسانی‌ بود که‌ از سوی‌ امام‌ خمینی‌ به‌ عضویت‌ این‌ شورا انتخاب‌ شدند (هاشمی‌ رفسنجانی‌، ج‌۱، ص‌ ۳۲۱ـ ۳۲۳). در پاییز و زمستان‌ ۱۳۵۷ش‌ بهشتی‌ نقش‌ بسیار مؤثری‌ در هدایت‌ و سازماندهی‌ مبارزات‌ اسلامی‌ مردم‌ ایران‌ به‌ رهبری‌ امام‌ خمینی‌ داشت‌ و فعالیتها و روابط‌ او با دیگران‌ در این‌ ایام‌ بشدت‌ تحت‌ مراقبت‌ ساواک‌ بود ( یاران‌ امام‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواک‌ ،ج‌۳، ص‌۳۲۳ـ۳۹۵). وی‌ در برگزاری‌ راهپیمایی‌ معروف‌ تاسوعا و عاشورای‌ ۱۳۵۷ش‌ در تهران‌ و شهرستانها قویاً فعال‌ بود (همان‌، ج‌۳، ص‌۳۵۵). تقریباً همزمان‌ با پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ در ۲۲ بهمن‌ ۱۳۵۷، بهشتی‌ همراه‌ با آیت‌الله‌ سیدعلی‌ خامنه‌ای‌، موسوی‌ اردبیلی‌، هاشمی‌ رفسنجانی‌ و شهید باهنر تأسیس‌ «حزبِ جمهوری‌ اسلامی‌ * » را اعلام‌ داشت‌ که‌ اندیشة‌ آن‌ از مدتی‌ پیش‌ در ذهن‌ او و یارانش‌ جوانه‌ زده‌ بود (رضوی‌، ص‌۱۶۵؛ راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر اول‌، ص‌۴۵۰ـ ۴۵۳). این‌ حزب‌ مورد استقبال‌ عموم‌ مردم‌ انقلابی‌ و متدین‌ واقع‌ شد و بهشتی‌ که‌ دبیرکل‌ حزب‌ بود، آن‌ را کانون‌ فعالیتهای‌ سیاسی‌ و انقلابی‌ خود قرار داد و به‌ گفتة‌ آیت‌الله‌ خامنه‌ای‌ «در لحظه‌ لحظة‌ عمر پرماجرای‌ این‌ حزب‌ از همة‌ اخلاص‌ و حلم‌ و حکمت‌ و درایت‌ و هوش‌ خدادادی‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ آرمانهای‌ حزب‌ که‌ همان‌ هدفهای‌ انقلاب‌ اسلامی‌ است‌ بهره‌ می‌گرفت‌» (حزب‌ جمهوری‌ اسلامی‌، ص‌ ۱۴۶ـ۱۴۷). بهشتی‌ در برگزاری‌ انتخابات‌ مجلس‌ خبرگان‌ تدوین‌ قانون‌ اساسی‌ نقشی‌ مؤثر داشت‌. او که‌ خود در آن‌ مجلس‌ به‌ نمایندگی‌ از مردم‌ تهران‌ عضویت‌ داشت‌، از سوی‌ نمایندگان‌ به‌ عنوان‌ نایب‌ رئیس‌ آن‌ مجلس‌ انتخاب‌ گردید و عملاً ادارة‌ آن‌ را بر عهده‌ گرفت‌ و در تنظیم‌ قانون‌ اساسی‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ و تصویب‌ آن‌ تلاش‌ و تأثیر بسیار داشت‌. وی‌ در ۱۳۵۸ش‌ از سوی‌ امام‌ خمینی‌ به‌ ریاست‌ دیوانعالی‌ کشور انتخاب‌ شد و وظیفة‌ «ایجاد تشکیلات‌ نوین‌ قضایی‌ بر اساس‌ تعالیم‌ مقدس‌ اسلام‌... و تدوین‌ لوایح‌ قضایی‌ جدید جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌» را برعهده‌ گرفت‌ (امام‌ خمینی‌، ج‌۱۱، ص‌۲۷۹).بهشتی‌ در دوران‌ نسبتاً کوتاه‌ میان‌ پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا زمان‌ شهادت‌، با اندیشه‌ و تلاش‌ بی‌وقفه‌ در صدد تنظیم‌ و تدوین‌ پشتوانه‌های‌ نظری‌ و قانونی‌ برای‌ نظام‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ و نیز تشکیل‌ و تأسیس‌ ارکان‌ اصلی‌ حکومت‌ اسلامی‌ بود. در این‌ مدت‌ می‌باید او را از معروفترین‌ چهره‌های‌ معتقد و مدافع‌ اندیشه‌های‌ امام‌ خمینی‌ دانست‌. وی‌ تحقق‌ اسلام‌ را در جامعه‌ در گرو تحقق‌ مفاهیم‌ بنیادینی‌ از قبیل‌ استقلال‌، عدالت‌، آزادی‌ و مشارکت‌ مردم‌ در امور سیاسی‌ و فعالیتهای‌ اقتصادی‌ می‌دانست‌. داشتن‌ چنین‌ بینشی‌ سبب‌ شده‌ بود تا بر قطع‌ تسلط‌ بیگانگان‌ از کشور و لزوم‌ استقرار و استقلال‌ قوة‌ قضاییه‌ و تعدیل‌ ثروت‌ در جامعه‌ از طریق‌ گسترش‌ مالکیتهای‌ تعاونی‌ و تقویت‌ شرکتهای‌ تعاونی‌ و اهمیت‌ فعالیتهای‌ سیاسی‌ در قالب‌ احزاب‌ و همفکری‌ در قالب‌ شوراها تأکید بلیغ‌ داشته‌ باشد (سمینار تبیین‌ اندیشه‌های‌ شهید آیت‌الله‌ بهشتی‌، ص‌۶۹ـ۲۲۳). بهشتی‌ در جذب‌ نیروهای‌ جوان‌ به‌ فعالیتهای‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ و تشویق‌ آنان‌ به‌ سازندگی‌ کشور توانایی‌ قابل‌ ملاحظه‌ای‌ داشت‌ و از این‌ راه‌ به‌ «کادرسازی‌» برای‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ می‌پرداخت‌. «جهاد سازندگی‌» و نهادهای‌ مشابه‌ آن‌، به‌ همین‌ جهت‌، از پشتیبانی‌ و مدیریت‌ وی‌ بهره‌مند می‌شدند ( راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر سوم‌، ص‌۱۰۳۹ـ۱۱۳۳).بهشتی‌ در کنار آگاهی‌ از معارف‌ اسلامی‌، با وجوهی‌ از اندیشه‌های‌ غربی‌ نیز آشنایی‌ داشت‌ و سخنوری‌ توانا و نویسنده‌ای‌ خوش‌قلم‌ بود. او صاحب‌ چهره‌ای‌ جذاب‌ و قامتی‌ بلند و حسن‌ خلقی‌ آمیخته‌ با رأفت‌ و مهربانی‌ و دارای‌ سعة‌ صدر و انصاف‌ و برخوردار از صبر و متانت‌ بود. روحیه‌ای‌ با نشاط‌ و امیدوار داشت‌ و در نظم‌ و انضباط‌ و مدیریت‌ نمونه‌ بود و به‌ برگزاری‌ نماز در اول‌ وقت‌ تقید خاصی‌ داشت‌ (سمینار تبیین‌ اندیشه‌های‌ شهید آیت‌الله‌ بهشتی‌، ص‌ ۳۴ـ۴۰؛ نیز رجوع کنید به مهاجری‌، ص‌۶ـ۷). مجموعة‌ این‌ امتیازات‌، همان‌طور که‌ او را در مرکز توجه‌ تودة‌ مردم‌ متدین‌ و عموم‌ نیروهای‌ طرفدار انقلاب‌ اسلامی‌ قرار داده‌ بود، وی‌ را آماج‌ دشمنیها و تهمتهای‌ همة‌ اشخاص‌ و گروههایی‌ ساخت‌ که‌ او را مانعی‌ بر سر راه‌ خود می‌دیدند. دامنة‌ گستردة‌ دشمنی‌ و مخالفت‌ با وی‌ و کثرت‌ تهمتهایی‌ که‌ بر او، مخصوصاً پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌، وارد شد و صبر و سکوت‌ وی‌ در برابر این‌ دشمنیها حیرت‌آور است‌. دشمنان‌ انقلاب‌ اسلامی‌ که‌ از شایعه‌پراکنی‌ و دروغپردازی‌ درباره او از هیچ‌ کوششی‌ فروگذار نکرده‌ بودند، سرانجام‌ در هفتم‌ تیر ۱۳۶۰، او را در محل‌ حزب‌ جمهوری‌ اسلامی‌ همراه‌ با عده‌ای‌ از یاران‌ و همفکرانش‌ به‌ شهادت‌ رساندند. این‌ واقعه‌ مظلومیت‌ وی‌ را آشکار ساخت‌ و موج‌ تازه‌ای‌ از حرکت‌ و آگاهی‌ انقلابی‌ در کشور ایجاد کرد. در اعلامیة‌ امام‌ خمینی‌ به‌ مناسبت‌ شهادت‌ بهشتی‌ و یاران‌ او آمده‌ است‌: «بهشتی‌... مظلوم‌ زیست‌ و مظلوم‌ مرد و خار چشم‌ دشمنان‌ اسلام‌ بود» (امام‌ خمینی‌، ج‌۱۵، ص‌۵۲؛ راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، دفتر سوم‌، ص‌۱۱۱۷؛ نیز رجوع کنید به سمینار تبیین‌ اندیشه‌های‌ شهید آیت‌الله‌ بهشتی‌، ص‌۳۵ـ۳۶). وی‌ نویسنده‌ای‌ کثیرالتألیف‌ نبود و از کتب‌ او می‌توان‌ خدا از دیدگاه‌ قرآن‌ (رسالة‌ پایان‌نامة‌ دکتری‌)، شناخت‌ اسلام‌ (با همکاری‌ محمدجواد باهنر و علی‌ گلزاده‌ غفوری‌)، نماز چیست‌؟ ، ربا در اسلام‌ ، محیط‌ پیدایش‌ اسلام‌ ، اقتصاد اسلامی‌ ، شریعتی‌، جستجوگری‌ در مسیر «شدن‌» و حج‌ در قرآن‌ را نام‌ برد. همچنین‌ برخی‌ از مقالات‌ و گفتارهای‌ وی‌ در مبانی‌ نظری‌ قانون‌ اساسی‌ گردآوری‌ شده‌ است‌.



منابع‌: تحریر تاریخ‌ شفاهی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌: مجموعة‌ برنامة‌ داستان‌ انقلاب‌ از رادیو بی‌بی‌سی‌ ، همراه‌ با مقدمه‌ و توضیحات‌ ع‌. باقی‌، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌؛ حزب‌ جمهوری‌ اسلامی‌، تشکل‌ فراگیر: مروری‌ بر یک‌ دهه‌ فعالیت‌ حزب‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ، ج‌ ۴: نخستین‌ کنگرة‌ حزب‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ، تألیف‌ عبدالله‌ جاسبی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌؛ خمینی‌، روح‌الله‌، رهبر انقلاب‌ و بنیانگذار جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، صحیفة‌ نور ، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌ ـ ؛ راست‌قامتان‌ جاودانة‌ تاریخ‌ اسلام‌ ، تهران‌: بنیاد شهید، ۱۳۶۱ ش‌؛ مسعود رضوی‌، هاشمی‌ و انقلاب‌: تاریخ‌ سیاسی‌ ایران‌ از انقلاب‌ تا جنگ‌ ، با مقدمة‌ هاشمی‌ رفسنجانی‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌؛ سمینار تبیین‌ اندیشه‌های‌ شهید آیت‌الله‌ بهشتی‌ (۱۳۷۶: شیراز)، بررسی‌ مبانی‌ فکری‌ آیت‌الله‌ شهید دکتر بهشتی‌ ، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌؛ محمد شریف‌ رازی‌، گنجینة‌ دانشمندان‌ ، ج‌ ۱، تهران‌ ۱۳۵۲ ش‌؛ مسیح‌ مهاجری‌، «ویژگیهای‌ شهید بهشتی‌»، اطلاعات‌ ، ضمیمه‌، ش‌ ۲۰۷۹۹، ۷ تیر ۱۳۷۵؛ اکبر هاشمی‌ رفسنجانی‌، هاشمی‌ رفسنجانی‌: دوران‌ مبارزه‌ ، چاپ‌ محسن‌ هاشمی‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌؛ یاران‌ امام‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواک‌ ، ج‌ ۳: شهید آیت‌الله‌ دکتر سیدمحمدحسینی‌بهشتی‌ ، تهران‌: مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌ وزارت‌ اطلاعات‌، ۱۳۷۷ ش‌.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامعلی حدّاد عادل

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده