بهشتی احمد سنان چلبی
معرف
شاعر و مورّخ‌ ترک‌
متن
بهشتی‌، احمد سِنان‌ چلبی‌، شاعر و مورّخ‌ ترک‌. ظاهراً، اولین‌ خَمسة‌ ادبیات‌ دیوانی‌ (کلاسیک‌) ترک‌ از اوست‌. در منابع‌، تاریخ‌ تولد و مرگ‌ او، دقیقاً، ضبط‌ نشده‌ است‌. به‌گفتة‌ و. ل‌. مناژ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌)، بهشتی‌ در حدود 871 زاده‌ شد. در هویت‌ پدر و نام‌ خود شاعر نیز اختلاف‌نظر هست‌، لیکن‌، براساس‌ سندی‌ از دورة‌ بایزید دوم‌ (886 ـ 918؛ رجوع کنید به ارونسال‌، ص‌308)، و به‌ عقیدة‌ سخی‌بیگ‌ و ریاضی‌، نام‌ او احمد بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ارغون‌، ص‌796).بهشتی‌ در کودکی‌، پدرش‌ را از دست‌ داد، سپس‌ به‌دربار راه‌ یافت‌ و در آنجا تعلیم‌ و تربیت‌ دید. در زمان‌ بایزید دوم‌ به‌شهرت‌ رسید، و مدتی‌ طولانی‌ در خدمت‌ آن‌ سلطان‌ بود. زمانی‌ از چشم‌ سلطان‌ افتاد و از ترس‌ جان‌ خود به‌ ایران‌ گریخت‌. به‌ گفتة‌ سخی‌بیگ‌، به‌ سلطان‌ حسین‌ بایقرا * (متوفی‌ 911) پناه‌ برد و در آنجا با امیرعلیشیر نوایی‌ و جامی‌ آشنا شد. بعد از مدتی‌، حسین‌ بایقرا برای‌ شفاعت‌ بهشتی‌، سفیری‌ با هدایای‌ بسیار به‌دربار سلطان‌ [ بایزید ] فرستاد؛ بعضی‌ از شاعران‌ و عالمان‌ نیز با نامه‌ وساطت‌ کردند؛ بهشتی‌، خود نیز قصیده‌ای‌ با ردیف‌ «کَرَم‌» سرود و تقدیم‌ سلطان‌ کرد، و به‌این‌ ترتیب‌، بخشوده‌ شد.تقریباً، همة‌ منابع‌، فوت‌ او را در اوایل‌ قرن‌ دهم‌ نوشته‌اند. به‌گفتة‌ مناژ ( د. اسلام‌ ، همانجا)، احتمال‌ می‌رود که‌ در اواخر دورة‌ بایزید دوم‌، در 917، درگذشته‌ باشد. بنابراین‌، آنچه‌ در > فهرست‌ خمسه‌های‌ ترکی‌ کتابخانه‌های‌ استانبول‌ < راجع‌ به‌درگذشت‌ او در 977 آمده‌، صحیح‌ نیست‌.بهشتی‌ در بعضی‌ از غزلهای‌ خود، برخی‌ از اصطلاحات‌ لهجة‌ جُغتایی‌ و آذری‌ را نیز آورده‌ است‌. آشنایی‌ بهشتی‌ با حسین‌ بایقرا و امیرعلیشیر نوایی‌ در شیوة‌ اشعار او اثر نهاد. او همچنین‌، از محافل‌ علمی‌ و ادبی‌ هرات‌ و اطراف‌ آن‌ استفاده‌ کرد؛ تأثیر همة‌ اینها در آثاری‌ که‌ پس‌ از بازگشت‌ به‌استانبول‌ پدید آورده‌ است‌ دیده‌ می‌شود.آثار . 1) خمسه‌ . به‌گفتة‌ همة‌ تذکره‌ها، احتمالاً بهشتی‌ اولین‌ شاعری‌ است‌ که‌ در ادبیات‌ دیوانی‌ ترک‌ خمسة‌ کاملی‌ سروده‌ است‌. به‌گفتة‌ لطیفی‌، بهشتی‌ در آخرین‌ بیت‌ خمسة‌ خود می‌گوید : عاقبت‌ «جواب‌ خمسه‌» را سرودم‌؛ و کسی‌ تاکنون‌ بدین‌ سیاق‌ سخن‌ نگفته‌ است‌. مثنویهای‌ پنجگانة‌ بهشتی‌ اینهاست‌ : وامق‌ و عذرا ، یوسف‌ و زلیخا ، حُسن‌نگار ، سهیل‌ و نوبهار ، لیلی‌ و مجنون‌ که‌ از آن‌ میان‌، فقط‌ لیلی‌ و مجنون‌ باقی‌ مانده‌ است‌. بهشتی‌ این‌ اثر را در 912، در استانبول‌ به‌پایان‌ رساند، و برای‌ به‌دست‌ آوردن‌ اعتبار سابقش‌، آن‌ را به‌بایزیدِ دوم‌ تقدیم‌ کرد. این‌ اثر، که‌ به‌وزن‌ لیلی‌ و مجنونِ جامی‌ («مفاعیلن‌/ مفاعیلن‌ / فعولن‌») سروده‌ شده‌، دارای‌ 22 قسمت‌ و 1195 بیت‌ است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در کتابخانة‌ دانشگاه‌ استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود (نسخ‌ خطی‌ ترکی‌، ش‌5591)؛ 2) تاریخ‌ بهشتی‌ . شرح‌ حال‌ پادشاهان‌ عثمانی‌، از سلطان‌ عثمان‌ غازی‌ تا بایزید دوم‌، است‌ و هشت‌ بخش‌ دارد. به‌عقیدة‌ بابینگر (ص‌35، 49)، فقط‌ یکی‌ از قسمتهای‌ تاریخ‌ بهشتی‌ ، با عنوان‌ «محاربة‌ بایزید و شاهزاده‌ جَم‌»، اثر احمد سنان‌ بهشتی‌ است‌ و بقیة‌ قسمتهای‌ آن‌ منسوب‌ به‌پدر احمد سنان‌ بهشتی‌ است‌. نُسخ‌ قسمت‌ مذکور از تاریخ‌ بهشتی‌ در کتابخانة‌ طوپقاپی‌سرای‌ (روان‌، ش‌1270) و موزة‌ بریتانیا (7869 . Add ) نگهداری‌ می‌شود. به‌گفتة‌ بابینگر (ص‌ 50) و مناژ ( د.اسلام‌ ، همانجا)، نسخة‌ بعضی‌ از قسمتهای‌ دیگر تاریخ‌ بهشتی‌ نیز در موزة‌ بریتانیا (955، 24 Add. ) یافت‌ می‌شود. بهشتی‌، تاریخ‌ خود را بر مبنای‌ اثر نشری‌ (متوفی‌ 927؟) نوشته‌ است‌ که‌ به‌گفتة‌ مورخان‌، صورت‌ ادبی‌ شدة‌ تاریخی‌ است‌ که‌ نشری‌ محمد افندی‌ دربارة‌ دولت‌ عثمانی‌ نوشته‌ است‌. مناژ ( د.اسلام‌ ، همانجا) معتقد است‌ که‌ تاریخ‌ بهشتی‌ ، به‌تقلید از هشت‌ بهشت‌ ، اثر ادریس‌ بدلیسی‌ * (متوفی‌ 926)، نوشته‌ شده‌ است‌ و اهمیت‌ چندانی‌ ندارد.گذشته‌ از اینها، دیوانی‌ به‌بهشتی‌ نسبت‌ داده‌اند که‌ تاکنون‌ یافت‌ نشده‌ است‌. به‌گفتة‌ سخی‌بیگ‌، بهشتی‌، خمسة‌ فارسی‌ نظامی‌ را [ به‌ترکی‌ ] ترجمه‌ کرده‌ است‌، لیکن‌، امروزه‌، این‌ اثر نیز موجود نیست‌، و احتمال‌ می‌رود که‌ منظور، همان‌ خمسة‌ خود بهشتی‌ بوده‌ باشد.منابع‌: مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، چاپ‌ محمد شرف‌الدین‌ یالتقایا و رفعت‌ بیلگه‌ کلیسی‌، استانبول‌ 1360ـ1362/ 1941ـ1943، ج‌1، ستون‌ 724؛ ریاضی‌، تذکره‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ نور عثمانیه‌، ش‌3205، گ‌42پ‌؛ سخی‌بیگ‌، تذکره‌ ( هشت‌ بهشت‌ )، چاپ‌ گونای‌کوت‌، هاروارد 1978، ص‌243ـ245؛ بروسه‌لی‌ محمدطاهربیگ‌، عثمانلی‌ مولفلری‌ ، استانبول‌ 1333ـ1342، ج‌2، ص‌96-97، ج‌3، ص‌82، 184؛ درویش‌ احمد عاشق‌ پاشازاده‌، تواریخ‌ آل‌عثمان‌ ، چاپ‌ عالی‌بیگ‌، استانبول‌ 1332، ص‌142؛ محمد عاشق‌ چلبی‌، مشاعر الشعراء، یا، تذکرة‌ عاشق‌ چلبی‌ ، چاپ‌ جی‌. مردیت‌ ـ اونز، لندن‌ 1971، گ‌58ر؛ لطیفی‌، تذکرة‌ لطیفی‌ ، چاپ‌ احمد جودت‌، استانبول‌ 1314، ص‌ 104ـ105؛Franz Babinger, Osmanl i Tarih Yazarlar i ve Eserleri , tr. Co íkun غµok, Ankara 1982, 43; EI 2 , s.v. "Bihisht ¦â" (by V. L. Mإnage); Sadeddin Nدzhet Ergun, Tدrk ìairleri , Istanbul 1936-1945, 794-803; I smail Erدnsal, "Tدrk Edebiyat âTarihinin Ar íiv Kaynaklar âI: II. Bہyezid Devrine Ait Bir I n'ہmہt Defteri", TED , no. 10-11 (1981), 303-342; E. J. W. Gibb, A history of the Ottoman poetry , London 1900-1909, II, 149; Rezzan I lter, "Bihi ít ªâve Leyl ªâvد Mecnu ªn'u", I stanbul غniversitesi Edebiyat Fakدltesi, Tدrkiyat Enstitدsد tezi, 1951, no. 386; Fehmi Edhem Karatay, Topkap i Saray i Mدzesi Kدtدphanesi Tدrkµe Yazmalar Katalog §u , Istanbul 1961, I, 206; K ânal âzہda Hasan ´elebi, Tezkiretد's-suarہ , ed. I brahim Kutluk, Ankara 1978-1981, I, 225-226; Agہh S ârr âLevend, "Divan Edebiyat ânda Hikہyeler", Tدrk Dili Ara ít i rmalar i Y i ll i g § i Belleten (1967), 99, 101-103, 108; idem, Tدrk Edebiyat i Tarihi , Ankara 1973, 104, 129, 132-134; TA , s.v. "Behi ít ªâ"; TDEA , I, 377; Nail Tuman, "Hamseler Hakk ânda", in I stanbul Kدtدphaneleri Tدrkµe Hamseler Katalog §u , Istanbul 1961, p. VI; I smail Hakk âUzunµar âíl â, Osmanl i Tarih i , Ankara 1947-1959, II, 603.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسن آق سوی ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک )

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده