بهشتی ابوالعلا محمدبن احمد اسفراینی بیهقی معروف به فخر (یا قمر) خراسان
معرف
ریاضیدان‌ ایرانی‌ حدود قرن‌ هشتم‌ هجری‌
متن
بهشتی‌، ابوالعلا محمدبن‌ احمد اسفراینی‌ بیهقی‌ معروف‌ به‌ فخر (یا قمر) خراسان‌، ریاضیدان‌ ایرانی‌ حدود قرن‌ هشتم‌ هجری‌. او به‌ مسائل‌ فقهی‌ مرتبط‌ با ریاضی‌ نیز توجه‌ داشته‌ است‌. نامش‌ را محمدبن‌ احمد و محمدبن‌ محمد و لقبش‌ را شمس‌الدین‌ یا فخرالدین‌ و علاءالدین‌ (کحاله‌، ج‌8، ص‌241) نیز گفته‌اند.از زندگانی‌ او اطلاع‌ کافی‌ در دست‌ نیست‌ و پژوهش‌ چندانی‌ دربارة‌ وی‌ صورت‌ نگرفته‌ است‌. آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌ 3، ص‌ 353ـ354) به‌ مناسبت‌ معرفی‌ تجریدالکلام‌ خواجه‌ نصیر طوسی‌، از شرح‌ شیخ‌ شمس‌الدین‌ محمودبن‌ عبدالرحمان‌بن‌ احمد اصفهانی‌ که‌ در 749 وفات‌ یافته‌ است‌ نام‌ می‌برد. شیخ‌شمس‌الدین‌ در مقدمة‌ این‌ شرح‌ می‌گوید که‌ شرحی‌ دیده‌ است‌ از شمس‌ الدین‌ محمد اسفراینی‌، یعنی‌ ابوالعلای‌ بهشتی‌. این‌ شرح‌ که‌ نسخی‌ از آن‌ در کتابخانه‌های‌ مجلس‌ و آستان‌ قدس‌ نگهداری‌ می‌شود در 741 نگاشته‌ شده‌، و در دیباچة‌ این‌ کتاب‌، بهشتی‌ از «نظام‌ الملة‌ والدین‌ امیر ابوالرضا، شیخ‌محمدبن‌ الامیر المنصور ناصرالدین‌ اقبوقا البتکچی‌ الاسفراینی‌» که‌ ظاهراً حاکم‌ اسفراین‌ بوده‌ است‌ نام‌ می‌برد (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، ج‌ 19، ص‌ 566 ـ 567). حاجی‌ خلیفه‌ (ج‌1، ستون‌40، ج‌ 2، ستون‌ 1341) به‌ هنگام‌ معرفی‌ برخی‌ آثار او سال‌ وفاتش‌ را 749 نوشته‌ است‌ و کحاله‌ (ج‌ 8، ص‌ 241، ج‌ 9، ص‌ 122) نیز به‌ تبع‌ او همان‌ سال‌ را آورده‌ است‌، اما بروکلمان‌ زمان‌ زندگی‌ او را حدود سال‌ 900 (ج‌ 1، ص‌ 616) و 908 (ج‌ 2، ص‌ 273، > ذیل‌ < ، ج‌ 2، ص‌ 294) دانسته‌ است‌. حائری‌ (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، ج‌ 19، ص‌ 566) به‌ اشتباه‌ بروکلمان‌ اشاره‌ کرده‌ و سال‌ 740 را سال‌ وفات‌ بهشتی‌ نوشته‌ است‌.از ابوالعلای‌ بهشتی‌ این‌ کتابها در دست‌ است‌: رسالة‌ فی‌ الحساب‌ و الجبر و المقابلة‌ (بروکلمان‌، > ذیل‌ < ، ج‌ 2، ص‌ 295؛ دانشگاه‌ تهران‌. دانشکدة‌ ادبیات‌. کتابخانه‌، ص‌ 208، ش‌ 76 ـ د)؛ تفرید ( تعرید ) الاعتماد فی‌ شرح‌ تجرید الاعتقاد ؛ شرحی‌ است‌ مزجی‌ بر تجریدالاعتقاد نصیرالدین‌ طوسی‌؛ المآب‌ فی‌ شرح‌ الا´داب‌ ، در شرح‌ آداب‌ البحث‌ محمدبن‌ اشرف‌ حسینی‌ سمرقندی‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 40؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌19، ص‌1)؛ شرح‌ القصیدة‌ الطنطرانیة‌ ، شرح‌ قصیده‌ای‌ است‌ که‌ ابی‌نصراحمدبن‌ عبدالرزاق‌ طنطرانی‌ در مدح‌ خواجه‌ نظام‌الملک‌ سروده‌ (حاجی‌ خلیفه‌، ج‌2، ستون‌1340ـ1341)؛ الفوائد الخراسانیة‌ که‌ شرحی‌ است‌ بر الفرائض‌ السراجیة‌ تألیف‌ سراج‌الدین‌ محمدبن‌ محمودبن‌ عبدالرشید سجاوندی‌ (بروکلمان‌، > ذیل‌ < ، ج‌ 1، ص‌650) که‌ کتابی‌ است‌ مشهور در احکام‌ ارث‌ (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، ج‌ 19، ص‌ 567؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 4، ص‌ 214؛ بروکلمان‌، ج‌ 1، ص‌470؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 1247). اما رسالة‌ فی‌ الحساب‌ و الجبر و المقابلة‌ که‌ رسالة‌ بهشتیه‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌ (آستان‌ قدس‌ رضوی‌. کتابخانه‌، ج‌ 8، ص‌ 159) تنها اثر ریاضی‌ برجا مانده‌ از ابوالعلای‌ بهشتی‌ است‌. این‌ رساله‌ کتابی‌ است‌ کوچک‌ در دو مقاله‌: مقالة‌ اول‌ در حساب‌، شامل‌ مقدمه‌ و سه‌ بحث‌، مقدمه‌ در ماهیت‌ علم‌ حساب‌، بحث‌ اول‌ در ضرب‌، بحث‌ دوم‌ در تقسیم‌، بحث‌ سوم‌ در نسبت‌؛ مقالة‌ دوم‌ در جبر و مقابله‌، شامل‌ مقدمه‌ و دو بحث‌، مقدمه‌ در ماهیت‌ علم‌ جبر و مقابله‌ و اموری‌ که‌ در آن‌ مورد نیاز است‌، بحث‌ اول‌ در مسائل‌ جبری‌، که‌ در حساب‌ به‌ کار می‌آید، بحث‌ دوم‌ در اعداد متناسبه‌ (دانشگاه‌ تهران‌. دانشکدة‌ ادبیات‌. کتابخانه‌، ص‌ 208؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 5، ص‌ 86). بروکلمان‌ ( > ذیل‌ < ، ج‌ 2، ص‌295) به‌ جز این‌ رساله‌، کتاب‌ دیگری‌ به‌ نام‌ مالا بُدَّ للفقیه‌ من‌ الحساب‌ را به‌ او نسبت‌ داده‌ است‌ در حالی‌ که‌ این‌ عنوان‌ نام‌ دیگری‌ است‌ بر رسالة‌ فی‌ الحساب‌ و الجبر و المقابلة‌ (ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، ج‌ 19، ص‌ 567). نسخه‌هایی‌ از رسالة‌ فی‌الحساب‌ ... در کتابخانه‌های‌ تهران‌ و مشهد هست‌ (حائری‌، همانجا؛ آستان‌ قدس‌ رضوی‌، کتابخانه‌، همانجا)، که‌ تاریخ‌ کتابت‌ همة‌ آنها بعد از قرن‌ دهم‌ هجری‌ است‌. ظاهراً ملک‌ محمد سلطان‌ حسین‌ اصفهانی‌، ریاضیدان‌ ایرانی‌ قرن‌ دهم‌ هجری‌، شاگرد علی‌بن‌ هلال‌ کَرَکی‌، شرحی‌ بر این‌ رساله‌ به‌ عربی‌ نگاشته‌ است‌ که‌ هیچ‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ موجود نیست‌، اما خود او در مقدمة‌ اثر دیگری‌ به‌ این‌ شرح‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ (آستان‌ قدس‌ رضوی‌. کتابخانه‌، ج‌ 8، ص‌ 386، ش‌ 5290؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 5، ص‌ 88).منابع‌: آستان‌ قدس‌ رضوی‌. کتابخانه‌، فهرست‌ کتب‌ خطی‌ کتابخانة‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ ، ج‌ 8 ، تألیف‌ احمد گلچین‌ معانی‌، مشهد 1350 ش‌؛ محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ 1403/1983؛ ایران‌. مجلس‌ شورای‌ ملی‌. کتابخانه‌، فهرست‌ کتابخانة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ ، ج‌ 19، تألیف‌ عبدالحسین‌ حائری‌، تهران‌ 1350 ش‌؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ دانشگاه‌ تهران‌. دانشکدة‌ ادبیات‌. کتابخانه‌، «فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌»، نگارش‌ محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، مجله‌ دانشکده‌ ادبیات‌ ، سال‌ 8 ، ش‌ 1 (مهر 1339)؛ عمررضا کحاله‌، معجم‌ المؤلفین‌ ، دمشق‌ 1957ـ1961، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden 1943-1949, Suplementband , 1937-1942.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهران اخباریفر

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده