بهروزبن عبدالله ملقب به مجاهدالدین غیاثی
معرف
مهندس‌ و والی‌ عراق‌ (502 ـ 540) و صاحب‌ چند اثر عمرانی‌ در بغداد
متن
بهروزبن‌ عبداللّه‌ ملقب‌ به‌ مجاهدالدّین‌ غیاثی‌، مهندس‌ و والی‌ عراق‌ (502 ـ 540) و صاحب‌ چند اثر عمرانی‌ در بغداد. در شهر تکریت‌ به‌ دنیا آمد. در 502 به‌ فرمان‌ سلطان‌ محمّدبن‌ ملکشاه‌ سلجوقی‌ [ حک : 498ـ511 ] به‌ ولایت‌ (شحنگی‌) بغداد و سپس‌ تمام‌ عراق‌ منصوب‌ شد و با مرگ‌ سلطان‌ در 511 از کار برکنار شد. در 513 باردیگر سنجر سلجوقی‌ [ حک : 511 ـ 552 ] او را به‌ کار بازگرداند. وی‌ تا دوران‌ خلافت‌ راشد باللّه‌ [ خلیفة‌ عباسی‌، 529 ـ 530 ] و سلطنت‌ مسعود اول‌ سلجوقی‌ [ حک : 510 ـ551 ] چندبار برکنار و مجدّداً به‌ خدمت‌ فراخوانده‌ شد و سرانجام‌ در 540 درگذشت‌. مهمترین‌ اقدامات‌ او در زمان‌ تصدّی‌ ولایت‌ عراق‌، حفر و اصلاح‌ رود دُجیل‌ (رجوع کنید به کارون‌ * ؛ ابن‌جوزی‌، ج‌ 17، ص‌ 335)و بستن‌ سدّ در مسیر آب‌ منطقة‌ نهروان‌ (نهروانات‌) بود. او در 522 عملیّات‌ بستن‌ منافذ آبهای‌ جاری‌ به‌ سوی‌ نهروانات‌ را با موفقیت‌ انجام‌ داد و در 534 با بستن‌ سدّ بزرگی‌ در مسیر آب‌، جریان‌ آن‌ را به‌ مجرای‌ قدیمی‌ هدایت‌ کرد. بهروز تا پایان‌ عمر پیوسته‌ برای‌ رسیدگی‌ به‌ سدّ، و نیز نهر دجیل‌، می‌کوشید، اما پس‌ از او، سدّ رو به‌ ویرانی‌ نهاد و در 546، بر اثر فشار آب‌، منافذ آن‌ درهم‌ ریخت‌ و زیان‌ بسیاری‌ به‌ مردم‌ رسید (همان‌، ج‌ 18، ص‌ 81؛ ابن‌اثیر، ج‌ 9، ص‌ 371). هزینة‌ ساخت‌ این‌ سدّ، هفتاد هزار دینار بوده‌ است‌ (ابن‌جوزی‌، ج‌ 18، ص‌ 17).سه‌ اثر مهم‌ دیگر بهروز عبارت‌ است‌ از: 1) بنای‌ قصر سلطانی‌ (دارالسلطان‌) یا کاخ‌ سلطنتی‌ سلجوقیان‌ (داراالمملکة‌ السلجوقیّة‌) در بغداد. کار ساختمانی‌ قصر در 502 به‌ دستور سلطان‌ محمد سلجوقی‌ آغاز شد و در 509 به‌ پایان‌ رسید. در 515 قصر دچار حریق‌ شد و در نتیجه‌، سلطان‌ محمود سلجوقی‌ حکم‌ به‌ تخریب‌ آن‌ داد (ابن‌جوزی‌، ج‌ 17، ص‌ 194؛ ابن‌اثیر، ج‌ 9، ص‌ 211)؛ 2) جامع‌السلطان‌، در بغداد، که‌ به‌ دستور محمد سلجوقی‌ ساخته‌ شد؛ 3)رباط‌ بهروز در بغداد. بهروز در دوران‌ ولایت‌ بغداد، در کنار نظامیّه‌ * اقامتگاهی‌ برای‌ صوفیان‌ ساخت‌ (ابن‌جوزی‌، ج‌ 17، ص‌ 112). تاریخ‌ دقیق‌ بنای‌ این‌ اقامتگاه‌ معلوم‌ نیست‌، ولی‌ سبط‌ ابن‌جوزی‌ (متوفی‌ 654) در حوادث‌ سال‌ 502 از آن‌ یاد کرده‌ است‌ (سبط‌ ابن‌جوزی‌، ج‌ 8، ص‌ 27). به‌ روایتی‌، محل‌ این‌ اقامتگاه‌، در اصل‌ کنیسه‌ بوده‌ اما در منابع‌ عربی‌ و آرامی‌، نام‌ و نشانی‌ از این‌ کنیسه‌ نیست‌. رباط‌ بهروز در 510 دچار حریق‌ شد و بسیاری‌ از خانه‌ها و دکانهای‌ پیرامون‌ آن‌ و بنای‌ کتابخانة‌ نظامیّه‌ از بین‌ رفت‌، ولی‌ کتابها، به‌ دلیل‌ انتقال‌ سریع‌ به‌ محلی‌ امن‌، سالم‌ ماند (ابن‌جوزی‌، ج‌ 17، ص‌ 145). بهروز رباط‌ را تعمیر کرد و صوفیان‌ دوباره‌ در آن‌ ساکن‌ شدند. در 544 رباط‌ بر اثر زلزله‌ ویران‌ شد (همان‌، ج‌ 18، ص‌ 72)، اما افراد نیکوکار آن‌ را تجدید بنا کردند. سبط‌ ابن‌جوزی‌ (همانجا) در مرآة‌ الزمان‌ به‌ برپا بودن‌ رباط‌ بهروز در زمان‌ نگارش‌ کتاب‌ اشاره‌ کرده‌ است‌؛ اما خبر دیگری‌ بعد از این‌ تاریخ‌، از منابع‌ به‌ دست‌ نمی‌آید. بهروز در همین‌ رباط‌ دفن‌ شده‌ است‌ (ابن‌جوزی‌، ج‌ 18، ص‌ 46).بهروز در زادگاه‌ خود، تکریت‌، قلعه‌ای‌ داشته‌ که‌ هم‌ پناهگاهی‌ برای‌ خود او و هم‌ زندانی‌ برای‌ متخلّفان‌ بوده‌ است‌. احمدبن‌ حامدبن‌ محمّد ابونصر ملقب‌ به‌ العزیز [ عموی‌ عماد کاتب‌ اصفهانی‌ ] از جمله‌ کسانی‌ بود که‌ به‌ وسیلة‌ بهروز به‌ دستور وزیر طغرل‌ سلجوقی‌ در این‌ قلعه‌ زندانی‌ شد و در 526 به‌ قتل‌ رسید. بهروز حاکمی‌ نیک‌سیرت‌ و پراحسان‌ بوده‌ و ظاهراً به‌ دلیل‌ همین‌ حسن‌ شهرت‌، یکی‌ از دروازه‌های‌ شهر بغداد به‌ نام‌ او، «درب‌ بهروز» خوانده‌ شده‌ است‌. از این‌ دروازه‌ در چند حادثة‌ تاریخی‌، از جمله‌ آتش‌سوزی‌ بغداد در 568، نام‌ برده‌ شده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 18، ص‌ 200).منابع‌: ابن‌اثیر، الکامل‌ فی‌ التاریخ‌ ، ج‌ 9، چاپ‌ محمد یوسف‌ دقاق‌، بیروت‌ 1407/1987؛ ابن‌جوزی‌، المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌ ، چاپ‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ 1412/1992؛ سبط‌ ابن‌جوزی‌، مرآة‌ الزمان‌ فی‌ تاریخ‌ الاعیان‌ ، ج‌ 8 ، حیدرآباد دکن‌ 1370/1951.برای‌ صورت‌ کامل‌ منابع‌ رجوع کنید به میخائیل‌ عواد، «بهروز المهندس‌ و الوالی‌ فی‌ العراق‌»، الکتاب‌ (قاهره‌)، ج‌ 3 (1948)، ص‌ 715ـ724.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

میخائیل عواد ، تلخیص از مجلة الکتاب

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده