بهروز ذبیح
معرف
نویسنده‌، نمایشنامه‌نویس‌ و محقّق‌ ایرانی‌
متن
بهروز، ذبیح‌ ، نویسنده‌، نمایشنامه‌نویس‌ و محقّق‌ ایرانی‌. در دهم‌ ذیحجة‌ 1308 (26 تیر 1269) در تهران‌ زاده‌ شد (حصوری‌، ص‌186). پدرش‌، ابوالفضل‌ ساوجی‌ (1250ـ1312) از طایفة‌ شاملو ساکن‌ نیشابور، طبیب‌، ادیب‌، ریاضیدان‌ و از خوشنویسان‌ عصر قاجار و یکی‌ از نویسندگان‌ نامة‌ دانشوران‌ بود (حصوری‌، همانجا؛ اعتماد مقدم‌، ص‌ 7؛ افشار، ص‌ 721). بهروز تحصیلات‌ مقدماتی‌ را در کالج‌ امریکایی‌ تهران‌ به‌پایان‌ برد، در 1329/1289 ش‌ به‌مصر رفت‌ و ده‌ سالی‌ در قاهره‌ مشغول‌ فراگرفتن‌ زبان‌ عربی‌ و علوم‌ اسلامی‌ بود تا آنکه‌ در 1338ـ 1339/ 1299ش‌ به‌ کمبریج‌ رفت‌ و به‌ تحصیل‌ ریاضیات‌ پرداخت‌ و در این‌ رشته‌ فوق‌لیسانس‌ گرفت‌. در انگلستان‌، ادوارد براون‌ * او را برای‌ تدریس‌ زبان‌ فارسی‌ به‌ دستیاری‌ خود برگزید و بهروز پنج‌ سال‌ در این‌ سمت‌ باقی‌ بود (اعتماد مقدم‌، ص‌ 8؛ افشار، ص‌ 721ـ722؛ حصوری‌، همانجا). براون‌ در تاریخ‌ ادبی‌ ایران‌ (ج‌ 3، ص‌ 783) از او به‌شایستگی‌ یاد کرده‌ است‌. بهروز پس‌ از چند سال‌، با دلزدگی‌ از جریان‌ شرق‌شناسی‌ انگلیسیها، به‌آلمان‌ رفت‌ و در آنجا با خاورشناس‌ مشهور، مارْکُوارْت‌، و دیگران‌ آشنا شد؛ لیکن‌ از ایشان‌ هم‌ طرفی‌ برنبست‌ و در 1304 ش‌ به‌ ایران‌ بازگشت‌ (اعتماد مقدم‌، همانجا؛ افشار، ص‌ 722) و تا 1310 ش‌ در وزارت‌ معارف‌ و مالیّه‌ اشتغال‌ داشت‌ تا اینکه‌ تدریس‌ ریاضیات‌ در دانشکدة‌ هواپیمایی‌ به‌او واگذار شد. ضمناً در چند مدرسه‌ و از جمله‌ مدرسة‌ عالی‌ تجارت‌ و دارالفنون‌ هم‌ تدریس‌ می‌کرد. سالها ریاست‌ کتابخانة‌ باشگاه‌ افسران‌ را نیز داشت‌ تا در 1344 ش‌ بازنشسته‌ شد و در 21 آذر 1350 درگذشت‌ (افشار؛ حصوری‌، همانجاها).بهروز طنزپرداز و نمایشنامه‌نویسی‌ متبحّر بود. نخستین‌ اثر او در این‌ رشته‌ نمایشنامة‌ جیجک‌ علیشاه‌ (برلین‌ 1302 ش‌/ 1923) بود که‌ فضای‌ درونی‌ جامعة‌ اشرافی‌ عصر قاجار را با انتقادی‌ گزنده‌ به‌نمایش‌ می‌گذارد. برخی‌ دیگر از مجموعه‌ آثار طنز و هزل‌ وی‌ (چاپ‌ آلمان‌ 1364 ش‌/1985) عبارت‌ است‌ از : گَنْدِ بادآورد ، تقلیدی‌ هجوآمیز از «نعت‌» در مثنویهای‌ کهن‌ فارسی‌، به‌وزن‌ و سبک‌ لیلی‌ و مجنون‌ نظامی‌، که‌ بخش‌ معروف‌تر آن‌ «لیلة‌ المعراج‌» یا معراج‌نامه‌ است‌؛ مِرآت‌ السّرائر (به‌ نظم‌ و نثر) که‌ در هجو و تمسخر دو شرق‌شناس‌ خیالی‌، پروفسور «شُل‌کُن‌ هایْم‌» و پروفسور «سِفت‌کُن‌ بِرْگ‌» است‌. نثر آن‌ به‌ شیوة‌ تذکره‌نویسی‌ قدیم‌ فارسی‌ نوشته‌ شده‌ و نظم‌ آن‌ به‌ تقلید از مثنوی‌ مولوی‌ سروده‌ شده‌ است‌ و بخشی‌ از آن‌ با عنوان‌ گَنْدِستان‌ به‌سبک‌ مقدمة‌ گلستان‌ سعدی‌ و بخشی‌ دیگر متضمّن‌ دوازده‌ قطعه‌ به‌تقلید از بوستان‌ است‌. قریحة‌ طنزگویی‌ او در این‌ اثر دست‌ کمی‌ از عبید زاکانی‌ ندارد، چندانکه‌ نهج‌ و نمط‌ خلاّ ق‌ و تأثیر و مقام‌ مرآت‌السرائر او را در ادب‌ فارسی‌ معاصر، همسان‌ با اثر مشهور جیمز جویس‌ ایرلندی‌ (1882ـ1941) با عنوان‌ > بیداری‌ فینیگانها < (1939) دانسته‌اند ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌). بهروز در معراج‌نامه‌ با اسم‌ مستعار «ابن‌دیلاق‌»، به‌سبب‌ احساسات‌ ملی‌گرایی‌ افراطی‌ و عرب‌ستیزی‌ غیرعقلایی‌، مسئلة‌ وحی‌ الهی‌ و معاد را به‌ تعریض‌ گرفته‌ است‌. او جز آثار طنز که‌ قریب‌ به‌ ده‌ رساله‌ است‌ (حصوری‌، ص‌ 187)، چندین‌ نمایشنامه‌ نیز نوشته‌ است‌، از جمله‌ : شاه‌ ایران‌ و بانوی‌ ارمن‌ (1306 ش‌) که‌ داستان‌ خسرو پرویز و شیرین‌ را بازگفته‌؛ شب‌ فردوسی‌ (1313 ش‌) که‌ در جشن‌ هزارة‌ فردوسی‌ به‌ نمایش‌ درآمد؛ در راه‌مهر (1323 ش‌) که‌ زندگی‌ حافظ‌ شیرازی‌ و روح‌ عرفان‌ ایرانی‌ در آن‌ نمایش‌ می‌یابد؛ حکیم‌باشی‌ و خویشتن‌ که‌ از اینها جز نام‌ چیزی‌ در دست‌ نیست‌. دیگر کارهای‌ ادبی‌ او عبارت‌ است‌ از : فرهنگ‌ کوچک‌ تازی‌ به‌ فارسی‌ (1334 ش‌)؛ آیین‌ بزرگی‌ (1311 ش‌ و 1336 ش‌) که‌ ترجمة‌ کتاب‌ الادب‌الکبیر ابن‌مقفّع‌ است‌ و از نمونه‌های‌ رسا و زیبای‌ فارسیِ سره‌ به‌شمار می‌رود؛ و نیز ترجمه‌ای‌ به‌نام‌ تاجداران‌ یمن‌ که‌ هنوز چاپ‌ نشده‌ است‌ (اعتماد مقدم‌، ص‌ 11). بهروز در 1308 ش‌، انجمن‌ زبان‌ ایران‌ را بنیاد نهاد. او از جمله‌ کسانی‌ بود که‌ به‌ زدودن‌ زبان‌ فارسی‌ از واژگان‌ عربی‌ اعتقاد داشت‌ و این‌ اعتقاد را در رسالة‌ زبان‌ ایران‌ : فارسی‌ یا عربی‌ (1313 ش‌) ابراز کرده‌ است‌. در این‌ رساله‌ سرچشمة‌ دانش‌ و هنر را سرزمینهای‌ آریایی‌ دانسته‌ و نظریات‌ او در مبحث‌ اشتقاق‌ طبیعی‌ در زبان‌ فارسی‌، کمابیش‌ مصیب‌ است‌، اما در مباحث‌ معناشناسی‌ و شناخت‌ ریشه‌های‌ لغات‌، گاه‌ مطالبی‌ غیر علمی‌ بیان‌ می‌کند. وی‌ از بنیانگذاران‌ «انجمن‌ ایرانویج‌» بود و با محمد مقدم‌ و صادق‌ کیا در نشریة‌ این‌ انجمن‌، ایران‌ کوده‌ ، همکاری‌ می‌کرد و پنج‌ جزوة‌ آن‌ نشریه‌ نوشتة‌ اوست‌ با عنوانهای‌ در راه‌ مهر (ش‌1)، دبیره‌ (ش‌2)، خطّ و فرهنگ‌ (ش‌ 8)، تقویم‌ و تاریخ‌ در ایران‌ (ش‌15) و تقویم‌ نوروزی‌ شهریاری‌ (ش‌18) که‌ در شماره‌های‌ دوم‌ و هشتم‌، ضمن‌ بررسی‌ تاریخ‌ خط‌ در ایران‌ و انیران‌، خط‌ ابداعی‌ خود را به‌ نام‌ «کودک‌ دبیره‌» برای‌ آموزش‌ پیشنهاد کرد، چنانکه‌ در تعلیم‌ ریاضی‌ نیز روش‌ خاصی‌ ابداع‌ کرده‌ بود (افشار، ص‌ 723؛ حصوری‌، همانجا). او همچنین‌ زمانی‌ مأمور واژه‌سازی‌ برای‌ اصطلاحات‌ نظامی‌ شد که‌ به‌ جهت‌ آنچه‌ با یاران‌ خود در ستاد ارتش‌ آن‌ زمان‌ برساخت‌، با نقد و اعتراض‌ برخی‌ از ادیبان‌ و استادان‌ زبان‌شناس‌ ایرانی‌ روبرو شد (پورداود، ص‌ 304ـ309، 320ـ 375).بهروز به‌خاورشناسان‌ و تحقیقات‌ آنان‌ دربارة‌ ایران‌ بدبین‌ و از جمله‌ نخستین‌ کسانی‌ بود که‌ در مقابل‌ اندیشه‌های‌ آنان‌ پایداری‌ می‌نمود (حصوری‌، ص‌ 188). بر همین‌ اساس‌، و نیز برحسب‌ گمان‌ورزیهایی‌ که‌ از ملی‌گرایی‌ افراطی‌ او سرچشمه‌ گرفته‌ بود، بر آن‌ بود که‌ اسکندر مقدونی‌ در تاریخ‌ وجود نداشته‌، و انجیل‌ سخنان‌ «مهر» است‌؛ و هر چه‌ شرق‌شناسان‌ در این‌ خصوص‌ نوشته‌اند، قصد توهین‌ به‌ایرانی‌ و محو آثار و تأثیر فرهنگ‌ ایرانی‌ را داشته‌اند. این‌ سخنان‌ او باعث‌ تخطئة‌ عقاید او از سوی‌ دیگران‌ می‌شد (همان‌، ص‌ 187؛ قس‌ افشار، همانجا). تعصّب‌ او دربارة‌ پیشینة‌ ایران‌ باستان‌ باعث‌ شد که‌ در نوشته‌هایش‌ راجع‌ به‌تاریخ‌ و گاهشماری‌، مطالبی‌ غیرعلمی‌ بیان‌ کند، نظیر اینکه‌ «الفبا» نخست‌ 35قرن‌ پیش‌ از میلاد، در ایران‌، و سپس‌ توسط‌ زرتشت‌ در سدة‌ هفدهم‌ پیش‌ از میلاد، اختراع‌ شد (ذبیح‌ بهروز، 1325 ش‌، ص‌ 136)؛ و چون‌ زرتشت‌ منجّم‌ بود، نخستین‌ رصدهای‌ نجومی‌ و حسابهای‌ تقویمی‌ نیز از اختراعات‌ اوست‌ (همو، 1331 ش‌، ص‌ 126). در همان‌ دوران‌، مجتبی‌ مینوی‌ با امضای‌ علینقی‌ استرآبادی‌، نقدی‌ تند بر کتاب‌ تقویم‌ و تاریخ‌ در ایران‌ او نوشت‌ که‌ در مجلة‌ یغما منتشر شد (رجوع کنید به مینوی‌، ص‌ 547 ـ554).منابع‌: علیقلی‌ اعتماد مقدم‌، «شمع‌ فروزانی‌ که‌ سوخت‌»، هنر و مردم‌ ، ش‌ 112 و 113 (بهمن‌ و اسفند 1350)؛ ایرج‌ افشار، «درگذشت‌ ذبیح‌ بهروز»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 14، ش‌ 9ـ12 (آذر ـ اسفند 1350)؛ ادوارد گرانویل‌ براون‌، تاریخ‌ ادبی‌ ایران‌ ، ج‌ 3: از سعدی‌ تا جامی‌ ، ترجمه‌ و حواشی‌ علی‌ اصغر حکمت‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ ذبیح‌ بهروز، تقویم‌ و تاریخ‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1331 ش‌؛ همو، خط‌ و فرهنگ‌ ، تهران‌ 1325 ش‌؛ ابراهیم‌ پورداود، هرمزدنامه‌ ، تهران‌ 1331 ش‌؛ علی‌ حصوری‌، «پیوستگان‌ به‌ خاموشی‌: ذبیح‌ بهروز 1269ـ1350»، فرهنگ‌ و زندگی‌ ، ش‌ 7 (دی‌ 1350)؛ مجتبی‌ مینوی‌، تاریخ‌ و فرهنگ‌ ، « [ دربارة‌ ] تقویم‌ و تاریخ‌ در ایران‌ قدیم‌ از ذ.بهروز»، تهران‌ 1352 ش‌؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Behru ¦z" (by Paul Sprachman).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پرویز اذکائی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده