حسنی لکهنوی عبدالحی
معرف
عالم، شاعر، صوفى، تذکره‌نویس و طبیب هندى در قرن چهاردهم
متن
حسنی لکهنوى، عبدالحىّ، عالم، شاعر، صوفى، تذکره‌نویس و طبیب هندى در قرن چهاردهم. نام او سیداحمد بود، اما به عبدالحى شهرت یافت (ندوى،1390، ص 50). نسب وى به امام حسن‌مجتبى علیه‌السلام می رسد، بدین سبب او را حسنى خوانده‌اند. نیاکان او در حمله مغول، از بغداد به هندوستان مهاجرت کردند و در مانکپور ساکن شدند (حسنى لکهنوى، 1343، ص 524؛ همو، 1382، ج 1، مقدمه عبدالعلى حسنى، ص ک؛ ندوى، 1390، ص 21ـ25). پدرش، حکیم سید فخرالدین (1256ـ1326)، متخلص به خیالى و فخر، ادیب و شاعر و مورخ و به عربى و فارسى مسلط بود و آثارى به فارسى داشت، از جمله مهر جهانتاب (تاریخ و تذکره عمومى)، سیرت‌السادات درباره انساب و احوال سادات (حسنى لکهنوى، 1343، ص 524ـ537؛ ندوى،1390، ص 32ـ44).حسنى در رمضان 1286 در زاویه شاه علم‌اللّه، از توابع شهر راى بریلى، به دنیا آمد. او علوم عقلى و نقلى را از علماى مشهورى چون محمدحسین اللّه‌آبادى، اشرفعلى تهانوى*، محمد نعیم فرنگى محل، عبدالحق بهوپالى، سیداحمد دهلوى، محمدعرب و حسین انصاری یمانى، و طب را نزد حکیم عبدالعلى و حکیم عبدالعزیز فراگرفت (حسنی لکهنوى، 1382، ج 1، همان مقدمه، ص کا؛ ندوى،1390، ص 70ـ83). سپس به اطراف دهلى سفر کرد و در مجالس سید نذیر حسین دهلوى، رشید احمد گنگوهى و احمد حسن امروهوى شرکت کرد و از آنان اجازه روایت حدیث گرفت (حسنى لکهنوى، 1382، همانجا). هم‌زمان با تحصیل، به تصوف نیز گرایید و در 1306 از حاجى امداداللّه مهاجر مکى، اجازه گرفتنِ «بیعت عثمانى» را (که نشانه سرسپردگى مریدان به عثمان هارونى، شیخِ معین‌الدین چشتى بود) در سلسله‌هاى چِشتیه صابریه و نقشبندیه احمدیه دریافت کرد. آنگاه با فضل رحمان گنج مرادآبادى، از مشایخ نقشبندیه، بیعت کرد و پس از درگذشت او به سید ضیاءالنبى، خلیفه او، دست ارادت داد (همانجا؛ ندوى،1390، ص 105ـ108).عبدالحى طبیب حاذقى بود و از همین راه امرار معاش می کرد. او سى سال معاون مدیر و مدیر دارالعلوم ندوةالعلماء* در لکهنو بود (ندوى،1390، ص 214ـ216، 223).حسنى در 1341 در لکهنو درگذشت و در زادگاه خود به خاک سپرده شد (حسنى لکهنوى، 1382، ج 1، همان مقدمه، ص کب؛ ندوى،1390، ص234). از جمله فرزندان او، عبدالعلى حسنى و ابوالحسن على ندوى معروف به على میان بودند (معارف، ج 87، ش 5، مه 1961، ص 322ـ324؛ نیز رجوع کنید به ندوى،1390، ص 346 به بعد).عبدالحى به سه زبان تسلط داشت و در شعر «عالى» و «آزاد» تخلص میکرد (ندوى،1390، ص 263ـ267). وى مهم‌ترین آثار خود را به زبان عربى نوشت. برخى از آثار عربى او عبارت‌اند از: نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر (حیدرآباد، دکن 1366ـ1388؛ براى ترجمه اردوى آن رجوع کنید به ندوى،1390، ص 270ـ298)، در هشت جلد، درباره احوال و آثار بیش از 500،4 تن از علما و مشایخ و اعیان شبه‌قاره هند، به ترتیب تاریخى ـ الفبایى، که جلد هشتم آن ناقص ماند و پس از درگذشت حسنى، فرزندش، ندوى، آن را تکمیل کرد؛ معارف العوارف فى انواع‌العلوم و المعارف یا الثقافة الاسلامیة فی الهند (دمشق، 1337ش/ 1958، براى ترجمه اردوى آن رجوع کنید به ندوى، 1390، ص 298ـ302)، درباره تاریخچه علوم و فنون رایج در شبه‌قاره هند، که همچنین در تحقیق و تنقیح نامهاى گردآورندگان فتاوى عالمگیرى ــ که مأخذ مهم احکام فقه حنفى در شبه قاره به شمار می رودــ و نیز در تاریخ ورود و ترویج علم حدیث در شبه‌قاره حائز اهمیت است؛ جنة المَشرق و مطلع النور المُشرق یا الهند فى العهد الاسلامى (حیدرآباد، دکن 1392؛ براى ترجمه آن به اردو رجوع کنید به ندوى، 1405، ج 2، ص30)، درباره جغرافیا و تاریخ و فرهنگ مسلمانان هند. از دیگر آثار اوست: ارمغان احباب یا دهلى اور اس کى اطراف (دهلى و اطراف آن)، به اردو (اعظم گره 1366، 1378)، شامل یادداشتهاى سفر عبدالحى به اطراف دهلى، که در تألیف جلد هشتم نزهةالخواطر نیز از آنها استفاده بسیارى کرده است؛ یاد ایام، به اردو (علیگره 1337/1919)، درباره تاریخ سیاسى و علمى گجرات؛ گل‌رعنا، به اردو (اعظم‌گره 1343)، درباره احوال و آثار شعراى اردو زبان؛ و تذکرةالابرار، به فارسى، در شرح حال خانواده قطبیه حسنیه. از رسائل کوتاه دینى او به عربى، تلخیص‌الاخبار و شرح آن با عنوان منتهی الافکار است، شامل احادیث اخلاقى حضرت محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم؛ و به اردو، تعلیم‌الاسلام و نورالایمان، که باقیمانده است (حسنی لکهنوى، 1382، ج 1، همان مقدمه، ص کج ـ کز؛ ندوى، 1390، ص 341ـ343).منابع : عبدالحى حسنى لکهنوى، گل رعنا، ]اعظم‌گره 1343[؛ همو، نزهةالخواطر و بهجة المسامع و النواظر، ج 1، حیدرآباد، دکن 1382/1962؛ ابوالحسن على ندوى، حیات عبدالحى، کراچى [?1390/ 1970[؛ همو، کاروان زندگى، کراچى 1405.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده