حسن فهمی افندی
معرف
شیخ‌الاسلام عثمانى
متن
حسن فهمی افندى، شیخ‌الاسلام عثمانى. وى در 1210 در آق‌شهر، در ولایت قونیه، به دنیا آمد. پس از گذراندن تحصیلات مقدماتى در زادگاه خود، در قونیه و استانبول ادامه تحصیل داد و با کسب رتبه اول در امتحانات علوم دینى، در مسجد ایاصوفیه به تدریس پرداخت. موفقیت وى در تدریس سبب شد که به معلمى دروس قواعد و ادبیات عربى شاهزاده عبدالعزیز، ولیعهد عثمانى، منصوب گردد (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه).با جلوس عبدالعزیز بر تخت سلطنت در 16 ذیحجه 1277 (دانشمند، ج 4، ص 197)، بر نفوذ و اعتبار حسن فهمی افندى افزوده شد، به‌ویژه پس از اینکه به فرمان شاه در رمضان 1278 عنوان «معلم سلطانى» گرفت. وى در 7 محرّم 1285 به مقام شیخ‌الاسلامى رسید و صد و دهمین شیخ‌الاسلام عثمانى شد؛ وى سومین و آخرین شیخ‌الاسلامى بود، که به مناسبت داشتن عناوین معلم سلطانى و شیخ‌الاسلامى، عنوان جامع‌الریاستین نیز داشت (د. ا. د. ترک، همانجا؛ د. ترک، ذیل مادّه).دوره نخست شیخ‌الاسلامى وى هم‌زمان با پنجمین و واپسین دوره صدراعظمى عالی پاشا (متوفى جمادی الآخره 1288)، از رجال اصلاح‌طلب عصر تنظیمات*، بود (رجوع کنید به کارال، ج 7، ص 125ـ127). فهمی افندى در این دوره، که تقریباً سه سال و نیم طول کشید، براى جلوگیرى از اِعمال محدودیت ناشى از اصلاحات غرب‌گرایانه، در حوزه مسئولیتها و اختیارات حقوقى و آموزشى نهاد شیخ‌الاسلامى فعالیت کرد. وى کوشید تدوین مجلة الاحکام العدلیة (مجموعه قوانین مدنى که براساس فقه حنفى تألیف و تدوین می شد) را زیرنظر شیخ‌الاسلام، که در رأس باب مشیخت یا باب فتوا بود، درآورد (رجوع کنید به برکس، ص 226ـ227). وى همچنین در کار دارالفنون عثمانى که دومین بار در 19 ذیقعده 1286 افتتاح گردید، موانعى ایجاد می کرد. سخنرانى سیدجمال‌الدین اسدآبادى در افتتاحیه آن، که درباره اهمیت علم و تعلیم در تمدن اسلامى و اهمیت تأسیس دارالفنون در استانبول، مرکز خلافت اسلامى بود (احسان اوغلو، ص 720ـ722)، به بلوایى منجر شد که گویا حسن فهمی افندى شیخ‌الاسلام در آن نقش داشت. این بلوا موجب تعطیل دارالفنون و رفتن سیدجمال از استانبول به قاهره گردید (رئیس‌نیا، ج 2، ص 603؛ الگار، ص 194ـ196؛ احسان اوغلو، ص 727ـ730؛ برکس، ص 240ـ241، 251).حسن فهمی افندى ده روز پس از مرگ عالی پاشا، صدراعظمى که از وى حمایت می کرد، یعنى در 2 رجب 1288 از مقام شیخ‌الاسلامى معزول گردید ولى بار دیگر در 4 جمادی الآخره 1291 به مقام شیخ‌الاسلامى منصوب شد (د.ا.د. ترک، همانجا). وى این‌بار نیز هیچ فرصتى را براى مبارزه با جودت‌پاشا (رئیس جمعیت مجله احکام عدلیه) از دست نداد. حسن فهمى افندى، جودت‌پاشا را به علت انتقال جمعیت مجله احکام عدلیه از بابِ فتوا یا بابِ مشیخت* به باب‌عالى* که زیرنظر صدراعظم بود، مقصر میدانست (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). سرانجام، بر اثر مخالفت شیخ‌الاسلام و برخى دیگر، جودت‌پاشا در اواخر محرّم 1287 عزل شد و جمعیت مجله احکام عدلیه به باب مشیخت انتقال یافت؛ اما چون کتاب الودیعه ــکه جلد ششم مجله بود و پس از عزل جودت‌پاشا تدوین شد و انتشار یافت ــ به علت وجود اشکالات و نقایص تدوینى و محتوایى با انتقادات محافل علمى روبه‌رو گردید، جودت‌پاشا چند روز پیش از برکنارى فهمی افندى از دوره اول شیخ‌الاسلامی اش، دوباره به ریاست جمعیت برگردانده شد (د.ا. د. ترک، ذیل «جودت‌پاشا» و «مجله احکام عدلیه»).به رغم مخالفتهاى حسن فهمی افندى در دوره دوم شیخ‌الاسلامی اش، که بیش از یک سال و ده ماه طول نکشید، کار تألیف و تدوین و انتشار مجله همچنان ادامه یافت (د. اسلام، همانجا) و دوره شانزده جلدى آن در حدود چهارماه پس از به پایان رسیدن دوره دوم شیخ‌الاسلامى وى منتشر و به اجرا گذاشته شد (د. ا. د. ترک، ذیل «مجله احکام عدلیه»). حدود هشت و نیم ماه از شیخ‌الاسلامى وى، در دوره صدارت محمود ندیم‌پاشا (که از 24 رجب 1292 آغاز شد) گذشت. در این دوره، به‌علت وقوع قیام هرزگوین و بلغارستان که آشوبهایى را در سراسر قلمرو عثمانى در شبه‌جزیره بالکان درپی داشت، تشدید مداخلات خارجى در امور داخلى حکومتِ رو به زوال، تحول و تبدیل افکار عمومى اروپا برضد عثمانى و وخامت اوضاع اقتصادى، نارضایتى عمومى در هر سوى عثمانى ظاهر گردید و روحیه ضد مسیحى، به‌ویژه در استانبول قوّت گرفت (کارال، ج7، ص101؛ دانشمند، ج 4، ص 249). یکى از علل قوّت‌گیرى روحیه ضد مسیحى، وابستگى آشکار محمود ندیم‌پاشا به روسیه و گوش سپردن به رهنمودهاى سفیر آن کشور در استانبول بود. مناسبات نزدیک حسن فهمی افندى شیخ‌الاسلام با محمود ندیم‌پاشا و همراهی اش با وى، سبب شد که مردم او را نیز در بحرانى که گریبان‌گیر کشور شده بود، سهیم و مسئول بدانند (کارال، ج 7، ص 140ـ141). در چنین اوضاعى، گروهى از طلاب علوم دینى مدارس بزرگ استانبول (بیشترشان از مهاجران روم ایلى)، خواستار برکنارى صدراعظم و شیخ‌الاسلام عثمانى شدند (دانشمند، ج 4، ص 254). بنابراین، سلطان در 16 ربیع‌الآخر 1293 آن دو را عزل کرد (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). داویسون احتمال داده است که تأثیر و نفوذ سیدجمال‌الدین اسدآبادى در میان علما و طلاب هم از علل محبوبیت نداشتن حسن فهمى افندى در بین آنان بوده باشد (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). در 1294، حسن فهمی افندى وادار به اقامت در مدینه شد و تا زمان مرگش در 1298، در آن شهر به عبادت و مطالعه مشغول بود.حسن فهمی افندى به زبانهاى فارسى و عربى تسلط داشت و در فقه، کلام، منطق و ادبیات عربى داراى اطلاعات عمیق بود و آثار متنوعى در موضوعات مختلف به زبان عربى تألیف کرد. برخى از رسالات او را پسرش، على حیدرالزهدى، به صورت مجموعه‌هاى رسائل در 1285 و 1292 در استانبول چاپ سنگى کرده است (رجوع کنید به د. ا. د. ترک، همانجا).منابع : رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374ش؛Hamid Algar, Religion and state in Iran, 1785-1906: the role of the ulama in the Qajar Period, Berkeley, Calif. 1969; Niyazi Berkes, Turkiye'de Cagdaslama, ed. Ahmet Kuyas, Istanbul 2004; Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; EI2, s.v. "Hasan Fehmi Efendi" (by B. Lewis); Ekmeledin Ihsanoglu, "Darulfunun tarihcesine giris", Belletten, no.210 (Aug. 1990); Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.7, Ankara 2003; TA, s.v. "Hasan Fehmi Efendi"; TDVIA, s.vv. "Cevdet Pasa" (by Yusuf Halacoglu and M. Akif Aydin), "Hasan Fehmi Efendi" (by Mehmet Ipsirli and Ilyas Celebi), "Mecelle-i ahkam-i adliyye" (by M. Akif Aydin).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده