حسن پاشا تریاکی
معرف
از سرداران و وزراى عثمانى در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم
متن
حسن‌پاشا تریاکى، از سرداران و وزراى عثمانى در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم. به قولى، حسن‌پاشا در 936 متولد شد (رجوع کنید به میدان لاروس، ذیل مادّه). او از پروردگان «اندرون همایون» (دربار عثمانى؛ ثریا، ج 2، ص 129) و احتمالاً مثل بسیارى از دولتمردان عثمانى اصلا دوشیرمه* بود. به گفته خود او، هنگامى که مراد سوم براى جلوس بر تخت سلطنت عثمانى (رمضان 982) سعى داشت هرچه زودتر از مغنیسا به استانبول برود، حسن‌پاشا تریاکى به خدمت وى پیوست و وى را همراهى کرد (رجوع کنید به پچوى، ج 1، ص 22؛ ثریا، همانجا). به قولى، حسن‌پاشا از زمان شاهزادگى مراد سوم در مغنیسا ملازم اول او بود و مدتى پس از تاج‌گذارى او، به‌بیگى (امیرى) قلعه مرزى سگتوار (در جنوب‌غربى مجارستان)، که در تصرف عثمانى بود (رجوع کنید به میدان لاروس، ذیلSigetvar" ")، و زمینها و آبادیهاى وابسته به آن منصوب شد و حدود بیست سال در آن مقام خدمت کرد (د. ترک، ذیل ماّده).حسن‌پاشا در دوره دوم جنگهاى عثمانى و اتریش (1002ـ 1015/ 1593ـ1606) شرکت داشت و گزارشها حاکى از شجاعت وى در این جنگهاست. میدان اصلى این جنگها ــ که درنتیجه توافق و تلاشهاى امپراتور هاپسبورگ و پاپ به نوعى جنگ صلیبى بدل گردیدــ شبه‌جزیره بالکان و مجارستان بود و امیران امیرنشینهاى مسیحىِ اردل، اِفلاق و بُغدان نیز، که خراج‌گزار عثمانى بودند، بر ضد آن دولت قیام کردند (رجوع کنید به کونت، ص 12ـ13؛ اوز، ص136ـ137؛ شاو، ج 1، ص184ـ 185). چون نیروهاى اتریشى در صفر 1002/ نوامبر 1593، قلعه استونىِ بلگراد را، که تحت تصرف عثمانیها بود، محاصره کردند، حسن‌پاشا به محافظت از این قلعه منصوب گردید (دانشمند، ج 3، ص 131). هنگامى که نیروهاى متحد هفتاد هزار نفرى امرا و نجباى ممالک مسیحى، قلعه استرغون، واقع در سى کیلومترى شمال غربى بوداپست، را محاصره و عثمانیها را شکست دادند، حسن‌پاشا جزو مدافعان قلعه بود. وى در حین سقوط قلعه در ذیحجه 1003/ اوت 1595، با از خودگذشتگى توپهاى بزرگ جنگى ــ که از غنایم فتوحات سلطان سلیمان قانونى بودندــ و اشیاى قیمتى دیگر را از چنگ دشمن رهانید (هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 251ـ252؛ دانشمند، ج 3، ص 146ـ150). وى در 1003 و در 1006 بیگلربیگى بوسنى شد (ثریا، ج 2، ص 129ـ130؛ عطائى، ص 476). رشادتهاى او در جنگ، مورد توجه دامادْ ابراهیم‌پاشا (صدراعظم محمدشاه سوم، متوفى 1010) قرار گرفت و در 1009، به محافظت از بُدین* مأمور شد (دانشمند، ج 3، ص 203ـ204).ظاهراً مقارن این ایام، حسن‌پاشا در شورایى جنگى با حضور صدراعظم شرکت داشت که در آن تصمیم گرفتند قلعه قانیجه/ قنیژه را در جنوب‌غربى مجارستان محاصره کنند (رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 295). پس از فتح قانیجه در ربیع‌الآخر 1009/ اکتبر 1600 (دانشمند، ج 3، ص 205ـ206)، حسن‌پاشا بیگلربیگى آنجا گردید (پچوى، ج 2، ص 394ـ395؛ یوجل و سویم، ج 3، ص 37).حدود یازده ماه پس از استقرار او در قانیجه، یک لشکر مؤتلف مسیحى قلعه را محاصره کردند (رجوع کنید به دانشمند، ج 3، ص 209). محاصره قلعه حدود دو ماه ادامه پیدا کرد و در این مدت هیچ‌گونه کمکى از جانب نیروهاى عثمانى به محصوران نرسید (رجوع کنید به پچوى، ج 2، ص 397). بیباکى و تدابیر جنگى حسن‌پاشا در زمان محاصره، که به تفصیل در منابع ذکر شده است (رجوع کنید به دانشمند، ج 3، ص 209ـ210؛ نعیما، ج 1، ص 261 به بعد؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص 83ـ 87؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 315ـ317)، فرماندهى قواى مهاجم را دستخوش تردید کرده بود و سرانجام با فرارسیدن زمستان، انضباط نیروى مهاجم به هم خورد و حلقه محاصره با حملات بموقع محصوران در هم شکست و غنایم گران‌بها و هزاران اسیر به دست نیروهاى حسن‌پاشا تریاکى افتاد (رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 282 به بعد؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 317؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص 87ـ 89؛ یورگا، ج 3، ص 283).چون مژده این پیروزى به صدراعظم حسن‌پاشا یَمْشچى، که پس از مرگ داماد ابراهیم‌پاشا به جاى وى نشسته بود (صولاق‌زاده محمد همدمى، ص 664)، رسید، به پاس دلاورى حسن‌پاشا تریاکى خلعتها و هدایایى (از جمله سه دُم اسب، که علامت وزارت بود) براى وى فرستاد و به بعضى از همرزمان او مقام سنجق‌بیگى داد (هامر ـ پورگشتال، همانجا).با رسیدن خبر پیروزى قانیجه به استانبول، سلطان ضمن تأیید همه اقدامات صدراعظم در مورد حسن‌پاشا تریاکى و همرزمانش، همراه برات وزارتِ حسن‌پاشا تریاکى، خط همایونى تقدیرآمیزى به نام او صادر کرد (رجوع کنید به اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص 89ـ90؛ نعیما، ج 1، ص290ـ291) و افزون بر این، لوح زرینى که مضامین خط همایونى مذکور در آن کنده شده بود، با زنجیرى زرین براى حسن‌پاشا فرستاد که نظیر چنین امتیازى در تاریخ جنگهاى عثمانى تا آن زمان بی سابقه بود (هامرـ پورگشتال، ج 4، ص 317ـ318). پچوى (ج 2، ص 398) این جنگ را سرلوحه بسیارى از جنگها و مایه زخم درونى کفار دانسته است.دفاع از قانیجه، که حسن‌پاشا با نیرویى اندک به عمل آورد، در تواریخ عثمانى شرح و بازتاب بسیارى یافته و موضوع گزارشها و رمانها شده است (د.ا.د.ترک، ذیل "Kanije")، از جمله غزوات تریاکى (غازى) حسن‌پاشا، نوشته جعفر عیانى تذکره‌جى در اوایل قرن یازدهم و حسنات حسن نوشته عبدالحى قافزاده (متوفى 1301). در اثر نخست، که نسخ متعددى از آن وجود دارد، از جنگهاى حسن‌پاشا تریاکى و قهرمانیهاى او، به شیوه داستانى و البته غلوآمیز سخن رفته است (رجوع کنید به بابینگر، ص 136ـ137). نامق کمال (متوفى 1300)، شاعر و مبارز سیاسى، نیز در نوشتن نمایشنامه قانیسا (قانیجه) از اثر دوم استفاده فراوان کرده است (همان، ص 172).بعد از پیروزى قانیجه، حسن‌پاشا به‌مقامهایى منصوب گردید، از جمله بیگلربیگى بوسنى و بُدین (رجوع کنید به ثریا، ج 2، ص130) و روم‌ایلى (صولاق‌زاده محمد همدمى، ص688؛ اوزون‌چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص91)، و قائم‌مقامِ لالامحمدپاشا در جبهه مغرب (رجوع کنید به د.ا.ترک، ذیل «محمدپاشا») شد، در حالیکه خود وى در 1014 مأمور جبهه مشرق شده بود (اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 362؛ دانشمند، ج 3، ص 244). در 1016 هم، زمانى که صدراعظمْ مرادپاشا (قویوجى) براى سرکوب قیامهاى جلالى* عازم آناطولى شد (د.ا.ترک، ذیل «مرادپاشا»)، حسن‌پاشا تریاکى در مقام فرمانده عساکر روم‌ایلى همراه وى بود (گریزوولد، ص 106،149؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش1، ص 105، 107). او نیروهاى تحت فرمان جانبولاط (جانپولاد) اوغلى جلالى را به تیررس توپهایى که در اُروج اووَه‌سى (دشت اروج) مستقر کرده بود، کشاند و آنها را در رجب 1016 شکست داد (گریزوولد، ص 115ـ116؛ دانشمند، ج 3، ص 249).حسن‌پاشا تریاکى در اواخر 1020، هنگامى که بیگلربیگى* بدین بود، در آنجا درگذشت (ثریا، همانجا).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ محمدبن یحیى عطائى، حدائق الحقائق فى تکملة الشقائق، در شقائق نعمانیه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، 1989؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ 1281ـ1283؛Franz Babinger, Osmanli tarih yazarlari ve eserleri , tr. Coskun Ucok, Ankara 1982; Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul 1971-1972; William J. Griswold, Anadolu'da buyuk isyan: 1591-1611, tr. Ulkun Tansel, Istanbul 2002; Joseph von Hammer- Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; Nicolae Iorga, Osmanli imparatorlugu tarihi, tr. Nilufer Epceli, Istanbul 2005; IA, s.vv. "Mehmed Pasa, Lala" (by M.C. Sehabeddin Tekindag), "Murad Pasa" (by Cengiz Orhonlu); Metin Kunt, "Siyasal tarih", in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol.3, Istanbul: Cem yayinevi, 1990; Meydan Larousse: buyuk Iugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, 1990-1991; Mehmet Oz, "Osmanli siyasi tarihi (1300-1600)", in Tarih el kitabi: Selcuklular'dan bugune, ed. Ahmet Nezihi Turan, Ankara: Grafiker yayinlari, 2004; Ibrahim Pecevi, Pecevi tarihi, tr. Murat Uraz, Istanbul 1968-1969; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TA, s.v. "Hasan Pasa, Tiryaki"; TDVIA, s.v. "Kanije" (by Geza David); Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.3, pt. 1-2, Ankara 2003; Yasar Yucel and Ali Sevim, Turkiye tarihi, Ankara 1990-1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده