حسن بن قاسم بن محمد
معرف
نیاى شرفاى عَلَوىِ مغرب
متن
حسن‌بن قاسم‌بن محمد، نیاى شرفاى عَلَوىِ مغرب. نسب او با حدود پانزده واسطه به محمدبن عبداللّه نفس زّکیه* و از طریق او به حسن مثنّى و سپس امام حسن مجتبى علیه‌السلام می رسد (رجوع کنید به ضعیف، ص 6؛ حسین مؤنس، ج 2، جزء3، ص 223؛ ناصرى، ج 6، ص 11ـ12). مورخان مغربى نسب شرفاى علوى را خالص‌تر از نسب سعدیان*، شاخه‌اى دیگر از علویان مغرب، دانسته و حتى آن را سلسلةالذهب نامیده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به حسین مؤنس، همانجا؛ یفرنى، ص 288). به گفته ناصرى (ج 6، ص 13)، حسن‌بن قاسم در حجاز متولد شده و اصل او از یَنْبُع‌النَّخل، واقع در سواحل بحراحمر، بوده است.بنابر منابع اولین فرد از خاندان علوى که وارد مغرب شد، حسن‌بن قاسم بود. لذا او را الحسن‌الداخل لقب داده‌اند (رجوع کنید به حسین مؤنس، ج2، جزء3، ص223ـ224؛ زبیب، ج4، ص81).درباره سال ورود حسن‌بن قاسم به مغرب روایات مختلفى نقل شده است. عده‌اى زمان ورودش را 664 ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به ضعیف، ص 5؛ ناصرى، ج 6، ص 14؛ حسین مؤنس، ج 2، جزء3، ص 224). به روایتى نیز ورود او در دوران حکومت سلطان یعقوب‌بن عبدالحق مرینى (656ـ685) بوده است (ناصرى، همانجا؛ قس یفرنى، ص 289؛ مشرفى، ج 1، ص 209، که ورود او را در زمان دولت ابی بکربن عبدالحق نوشته‌اند). عبداللّه‌بن محمد عیاشى (متوفى 1090) نیز در سفرنامه‌اش (ج 1، ص 383) نوشته است که حسن‌بن قاسم در سده هفتم وارد مغرب شد. ناصرى، مورخ معاصر، نیز (ج 6، ص 14) ادعاى برخى مورخان را مبنى بر ورود حسن‌بن قاسم به مغرب در سده ششم، نپذیرفته است.درباره سبب ورود حسن‌بن قاسم به مغرب روایات گوناگونى ذکر شده است، از جمله اینکه کاروانى از حجاج مغرب، به سرپرستى ابوابراهیم سِجِلماسى، پس از به‌جا آوردن حج، وارد ینبع‌النّخل شدند و چون اوضاع اقتصادى در سجلماسه خوب نبود از حسن‌بن قاسم خواستند تا براى تبرک همراه آنان به مغرب برود (رجوع کنید به همان، ج 6، ص 14ـ15؛ بورگبه، ج 1، ص 146).به این ترتیب، حسن‌بن قاسم وارد سجلماسه، پایتخت تافیلالت*، شد و محلّ توجه مردم قرار گرفت و اندکى بعد، با دختر ابوابراهیم، ازدواج کرد و در مکانى به نام المصلح ساکن شد (ناصرى، همانجا؛ حسین مؤنس، ج 2، جزء3، ص 224).دولت مَرینیان براى حسن‌بن قاسم و خاندانش احترام بسیارى قائل بودند. حسن‌بن قاسم صالح و نیکوکار و به پرهیزکارى مشهور بود (ناصرى، همانجا؛ زبیب، ج 4، ص 82). حضور او در مغرب سبب تحولات اجتماعى و دینى و سیاسى گشت که مغرب را از دیگر مناطق متمایز میساخت و عاملى براى ظهور حرکتى اسلامى ـ علوى در قالب شرافت قریشى شد که به تشکیل دولت اسلامى بزرگ مغرب انجامید (حسین مؤنس، همانجا؛ غنیمى، ج 3، جزء6، ص 352). حسن‌بن قاسم در علوم گوناگون، به‌ویژه علم بیان، دست داشت (ناصرى، همانجا؛ ضعیف، ص 6).وى دوازده سال در مغرب زندگى کرد و در آغاز سده هشتم درگذشت (ضعیف، همانجا؛ دادى، ص 19). تاریخ وفات وى دقیقاً معلوم نیست و آنچه یَفْرِنى در این‌باره استنباط کرده، بی اساس است (رجوع کنید به ناصرى، ج 6، ص 16). مردم سجلماسه درباره مدفن وى با یکدیگر نزاع کردند و سرانجام او را وسط شهر سجلماسه، با فاصله یکسانى از محل اقامت قبایل مختلف، به خاک سپردند (همانجا؛ نیز رجوع کنید به دادى، همانجا). حسن‌بن قاسم یک فرزند به نام محمد از خود به جا گذاشت. محمد نیز یک فرزند به نام حسن داشت که سلسله شرفاى علوى مغرب از آن دو به وجود آمد (یفرنى، ص 292؛ بورگبه، ج 1، ص 147).منابع : سعید بورگبه، دورالوقف فى الحیاة الثقافیة بالمغرب فى عهدالدولة العلویة، ]رباط[ 1417/1996؛ حسین مؤنس، تاریخ‌المغرب و حضارته، بیروت 1412/1992؛ ماریه دادى، «ورقة حول شخصیة السلطان المولى محمد الأول»، در ندوةالحرکة العلمیة فى عصرالدولة العلویة الى اواخرالقرن التاسع عشر، وجده: جامعة محمد الأول، کلیة الآداب و العلوم الانسانیة، ] 1995[؛ نجیب زبیب، الموسوعةالعامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت 1415/1995؛ محمدبن عبدالسلام ضعیف، تاریخ‌الضعیف : تاریخ‌الدولةالسعیدة، چاپ احمد عمارى، ]رباط 1406/ 1986[؛ عبداللّه‌بن محمد عیاشى، الرحلةالعیاشیة : 1663-1661م، چاپ سعید فاضلى و سلیمان قرشى، ابوظبى 2006؛ عبدالفتاح مقلد غنیمى، موسوعة تاریخ‌المغرب العربى، قاهره 1414/ 1994؛ محمدبن محمد مشرفى، الحُلل‌البهیّة فى ملوک‌الدولة العلویة، وعدّ بعض مفاخرها غیر المتناهیّة، چاپ ادریس بوهلیله، رباط 2005؛ احمدبن خالدناصرى، کتاب الاستقصا لأخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد]بن‌جعفر[ ناصرى، دارالبیضاء 2001ـ2005؛ محمدصغیربن محمد یفرنى، نزهة الحادى باخبار ملوک‌القرن الحادى، چاپ هوداس، پاریس 1888، چاپ افست رباط ]بی تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لیلا خان احمدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده