حسن بن اسحاق صنعانی
معرف
شاعر، دولتمرد و فقیه زیدى یمنى
متن
حسن‌بن اسحاق صنعانى، شاعر، دولتمرد و فقیه زیدى یمنى. وى در 1093 در غَراس، از نواحى صنعا، در خانواده‌اى که به علم و ادب و سیاست و حسن اخلاق شهرت داشتند، به دنیا آمد و در صنعا پرورش یافت (شوکانى، ج 1، ص 194؛ زباره یمنى، ج 1، ص 429؛ وجیه، ص 308). از کودکى به آموختن علوم دینى نزد پدرش اسحاق‌بن احمد و برادر بزرگ‌ترش محمد پرداخت. فقه را در شهر ذِمارِ یمن و ادبیات و حدیث را در شهرهاى تَعِزّ و صنعا فراگرفت. عبداللّه‌بن على اَکْوَع و محمدبن اسماعیل امیر کَحْلانى صنعانى، معروف به بدر امیر، نیز از استادان او بودند (رجوع کنید به شوکانى؛ زباره یمنى؛ وجیه، همانجاها). وجیه (ص 309) از تبادل نامه‌هایى مناظره‌گونه درباره مسائل فقهى میان او و برادرزاده‌اش اسماعیل‌بن محمد و نیز استادش بدر امیر، گزارش داده است.حسن‌بن اسحاق در امور سیاسى نیز فعال بود و در بعضى شهرهاى یمن به مناصب حکومتى هم دست یافت (زباره یمنى، ج 1، ص 431). در 1128، به دنبال شورشِ حسین‌بن قاسم ملقب به منصور برضد پدر خود قاسم‌بن حسین متوکل، فرمانرواى یمن، حسن از منصور حمایت کرد؛ ازاین‌رو، متوکل حسن را به زندان انداخت، ولى پس از حدود هشت سال، او را آزاد کرد و از آن زمان تا هنگام مرگ متوکل در 1139، حسن از ندیمان او به‌شمار میرفت. با روى کار آمدن منصور، دوباره زندانى شد و این بار بیست سال از عمر خود را در زندان گذراند و سرانجام در 1160 در زندان از دنیا رفت (رجوع کنید به بغدادى، ج 1، ستون 297ـ 298؛ زباره یمنى، ج 1، ص 432؛ وجیه، همانجا). او در سالهاى زندان به تألیف و سرودن شعر پرداخت (رجوع کنید به شوکانى، همانجا). در برخى موارد، هدف وى از نگارش و سرودن، جلب ملاطفت و رفع سخت‌گیریهاى حاکمان وقت بوده است (رجوع کنید به زباره یمنى، ج 1، ص 439ـ 455). محمدبن اسماعیل بدر سجایاى اخلاقى او را ستوده است (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 429).مشهورترین کتاب حسن‌بن اسحاق، مَنظومةُ الهَدْى النَبَوى است که بخشى از کتاب زادُالمَعاد فى هَدْى خَیرِالعِباد، اثر مشهور ابن‌قیّم جوزیّه (متوفى 751)، را در بیش از هزار بیت به نظم کشیده است (وجیه، همانجا). این کتاب در 1403 در مصر چاپ شد (حسینى اشکورى، ج 2، ص 312، ج 3، ص 119). او سپس همین کتاب خود را شرح کرد و در آن به بیان آراى عالمان زیدى نیز پرداخت. از این کتاب با نامهاى بُلوغُ المراد فى هَدْى المُصطفى و سیرتِهِ فی الجِهاد، و الفَتحُ القَوى فى شَرحِ الهَدْى النَبَوى نیز یاد شده است. نسخه‌اى از آن، به خط پسرش احمد (متوفى 1193)، موجود است (وجیه، همانجا؛ حسینى اشکورى، ج 1، ص 217). حسن‌بن اسحاق در این شرح، علاوه بر کتاب الهدى، از کتابهاى دیگرى نیز بهره برده است، از جمله ضُوءالنّهار اثر حسن‌بن احمد جلال یمنى و شرح آن، یعنى مِنحةُالغفار، اثر محمدبن اسماعیل امیر کحلانى (حسینى اشکورى، همانجا). محمدبن قاسم وجیه، فقیه متأخر زیدى، شرحى با نام المِنهاجُ السَّوى بر منظومة الهدى النبوى نگاشته که در 1408 در صنعا منتشر شده است (همان، ج 3، ص 77).اثر دیگر حسن‌بن اسحاق، الشَّرحُ اللَّطیف است در شرح و توضیح الشَمائل النَّبَویه محمدبن عیسى ترمذى (متوفى 279)، که نسخه‌اى خطى از آن با عنوان تَعلیق على مُختصرِ الشَّمائل لِلتِرمذى، با تاریخ تحریر 1292، در کتابخانه اوقاف یمن موجود است (همان، ج 2، ص 162؛ وجیه، همانجا). دو رساله کلامى نیز از وى برجاى مانده است: یکى رساله بلوغ الاُمنیة فى اِظهارِ مخازى ابن‌تَیْمیّة، که نقدى است بر آراى ابن‌تیمیّة در کتاب مِنهاج ُالسُنَّة و دیگرى الرّسالةُ الحَسَنیّة فى الرّد على عقائِدِ السُنّیَة در دفاع از دیدگاههاى زیدیان (وجیه، همانجا). وجیه (ص 310) سه رساله فقهى نیز از حسن‌بن اسحاق گزارش کرده است : الرّسالةُ المفیدةُ فِى الجمعِ بَینَ الصلاتین، القَولُ الرّاجِح و الرّأىُ السَّدید فى اِثبات الصَّلاةِ عَلَى الشّهید، و المِرآةُ المُبیِنّةُ لِلنّاظِر ما هُوَ الحقُ فى مسألة الکِفائَة.حسن دو پسر، به نامهاى احمد و یحیى، داشت. احمد از عالمان و شاعران عصر خود بود و تألیفاتى داشت، مانند مَشارِقُ الانوار فى تَخریج ادلّة مَسائل الاَزهار در فقه. این کتاب شرحى است بر الاَزهار فى فقهِ الائمة الاطهار، تألیف احمدبن یحیى حسنى (متوفى 840)، که از منابع مهم فقهى شیعیان زیدى به شمار میرود (حسینى اشکورى، ج 1، ص 92، 112؛ زباره یمنى، ج 1، ص 104).یحیى نیز شاعرى برجسته و صاحب نظر در ادبیات بود، هر چند غیر از قصیده‌هایش اثرى از او گزارش نشده است (رجوع کنید به وجیه، ص 1095).منابع : اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج 1، در حاجی خلیفه، ج 5، احمد حسینى اشکورى، مؤلفات الزیدیة، قم 1413؛ محمد زباره یمنى، نشر العرف لنبلاء الیمن بعدالالف الى سنة 1357 هجریة، قسم 2، ج 1، ]قاهره[ 1359؛ محمد شوکانى، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ]قاهره 1348[، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ عبدالسلام وجیه، اعلام المؤلفین الزیدیّة، عمان 1420/1999.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالسلام امامی بیتوشی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده