بهرام میرزا معزالدوله
معرف
پسر دوم‌ عباس‌ میرزا نایب‌السلطنه‌
متن
بهرام‌میرزا، معزالدوله‌ ، پسر دوم‌ عباس‌ میرزا نایب‌السلطنه‌. بهرام‌ میرزا در 1242 به‌ حکومت‌ خوی‌ و سپس‌ قراجه‌ داغ‌ منصوب‌ شد و از این‌ طریق‌ به‌ خدمت‌ دولت‌ قاجار درآمد. در حکومت‌ خوی‌ پیشکاریِ او را میرزا محمد تقی‌خان‌ آشتیانی‌ ملقب‌ به‌ قوام‌الدوله‌ بر عهده‌ داشت‌ (هدایت‌، ج‌ 9، ص‌ 672).پس‌ از حملة‌ پاسکیویچ‌ * به‌ ایران‌ در 1242، عباس‌میرزا روانة‌ ارومیه‌ (اورمیه‌) شد و بهرام‌ میرزا را فرمان‌ داد تا به‌ همراه‌ فافواج‌ و توپخانة‌ خوی‌ در سلماس‌ به‌ او ملحق‌ شود (همان‌، ج‌ 9، ص‌ 677ـ 678). او در ارومیه‌ به‌ خدمت‌ نایب‌السلطنه‌ درآمد و با آغاز مذاکرات‌ صلح‌ بین‌ عباس‌میرزا و پاسکیویچ‌، در دهخوارقان‌، بهرام‌ میرزا همراه‌ میرزاتقی‌خان‌ قوام‌الدوله‌ و یوسف‌خان‌ توپچی‌باشی‌ و سواره‌ نظام‌ و پیاده‌ و هزار سوار کرمانی‌ و دو فوج‌ افشار، به‌ دستور عباس‌ میرزا در کنار رود چَغاتو اردو زد (همان‌، ج‌ 9، ص‌ 682).هنگام‌ لشکرکشی‌ عباس‌ میرزا به‌ خراسان‌ در 1247، بهرام‌میرزا از حکومت‌ قراجه‌داغ‌ استعفا داد و به‌ دیدار پدر در خراسان‌ رفت‌ و پس‌ از همراهی‌ با عباس‌میرزا در نبرد قلعة‌ چناران‌، به‌ قصد زیارت‌ مشهد رضوی‌ به‌ آن‌ شهر رفت‌ (همان‌، ج‌ 10، ص‌ 5 ـ6، 15؛ سپهر، ج‌ 2، ص‌ 97).در 1250 بهرام‌ میرزا به‌ همراه‌ محمد میرزا ولیعهد در آذربایجان‌ بود (سپهر، ج‌ 2، ص‌ 200؛ بامداد، ج‌ 1، ص‌ 192ـ 193) و پس‌ از به‌ سلطنت‌ رسیدن‌ محمدشاه‌ به‌ اشاره‌ قائم‌مقام‌ به‌ جای‌ محمدحسین‌میرزا حشمت‌الدوله‌ به‌ حکومت‌ کردستان‌ و کرمانشاه‌ منصوب‌ شد (سپهر، همانجا؛ هدایت‌، ج‌ 10، ص‌ 152ـ153؛ صدیق‌الممالک‌، ص‌ 70). پیشکاری‌ بهرام‌ میرزا در این‌ منصب‌ باز هم‌ با قوام‌الدوله‌ آشتیانی‌ بود (سپهر، همانجا؛ بامداد، ج‌ 1، ص‌ 193).بهرام‌میرزا در همان‌ سال‌ قشونی‌ به‌ سنندج‌ گسیل‌ داشت‌ و پس‌ از آن‌ نصرالله‌ میرزا والی‌ لرستان‌ و برادر حشمت‌الدوله‌ را برای‌ برقراری‌ نظم‌ به‌ خوزستان‌ نزد اسدالله‌ میرزا فرستاد. سپس‌ از مرکز مجدداً برای‌ او فرمان‌ حکومت‌ رسید، و او فرهادمیرزا برادر خود را به‌ حکومت‌ خرم‌آباد و لرستان‌ فرستاد (هدایت‌، ج‌ 10، ص‌ 169، 183ـ 185). با عزل‌ قائم‌ مقام‌ و صدارت‌ حاج‌میرزا آقاسی‌ در 1251، نیابت‌ بهرام‌ میرزا بر عهدة‌ میرزا موسی‌ نایب‌ رشتی‌ قرار گرفت‌ و قوام‌الدوله‌ به‌ تهران‌ احضار شد (همان‌، ج‌ 10، ص‌ 169؛ سپهر، ج‌ 2، ص‌ 254).در لرستان‌، قبایل‌ لر همواره‌ موجبات‌ نگرانی‌ حاکمان‌ آن‌ منطقه‌ را فراهم‌ می‌کردند و با حرکات‌ ایذایی‌ آنان‌ امنیت‌ منطقه‌ مختل‌ بود. به‌ قول‌ هدایت‌، بهرام‌ میرزا عملاً قادر به‌ سرکوب‌ آنان‌ بود (ج‌ 10، ص‌ 183ـ 185) اما مسعود میرزا ظلّالسلطان‌ از غارت‌ ایل‌ سگوند و بی‌احترامیهای‌ رئیس‌ طایفة‌ فیلی‌، والی‌ پشتکوه‌، به‌ بهرام‌ میرزا خبر داده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 576 ـ577). عاقبت‌ بهرام‌ میرزا با کمک‌ یاور (سرگرد) هنری‌ راولینسن‌ با افواج‌ کلهر و گوران‌ که‌ راولینسن‌ آنان‌ را تعلیم‌ داده‌ بود توانست‌ لرها را سرکوب‌ کند. آنها ابتدا به‌ سوی‌ خوزستان‌ حرکت‌ کردند و در میان‌ راه‌ شفیع‌ خان‌ بختیاری‌ از جانب‌ محمدتقی‌خان‌ کنورسی‌ بختیاری‌ اظهار انقیاد کرد و قرار شد محمدتقی‌خان‌ بختیاری‌ در شوشتر به‌ حلقة‌ ملتزمین‌ رکاب‌ در آید. اما او تمرد کرد و هنگامی‌ که‌ بهرام‌ میرزا و فضل‌الله‌ آقا سرتیپ‌ توپخانه‌ و راولینسن‌ به‌ همراه‌ سواران‌ به‌ استحکامات‌ او رسیدند، محمد تقی‌خان‌ تسلیم‌ شد. پس‌ از آن‌، بهرام‌ میرزا اعراب‌ بنی‌لام‌ * را که‌ مردم‌ شوشتر را غارت‌ می‌کردند، سرکوب‌ و شیخ‌ آنها را معزول‌ کرد (واتسون‌، ص‌ 269؛ هدایت‌، ج‌ 10، ص‌ 183ـ185؛ سپهر، ج‌ 2، ص‌ 255). بهرام‌ میرزا پل‌ شوشتر را تعمیر کرد و در پی‌ انتظام‌ خوزستان‌ و لرستان‌، سپاه‌ و توپخانه‌ را به‌ کرمانشاه‌ فرستاد و به‌ خرم‌آباد رفت‌. چون‌ محمدشاه‌ به‌ سمت‌ ترکمانان‌ حرکت‌ کرد، او فوج‌ گوران‌ را به‌ همراه‌ راولینسن‌ به‌ دارالخلافه‌ روانه‌ کرد (هدایت‌، همانجا). در 1252 او را، به‌ دلیل‌ نارضایتی‌ مردم‌ کرمانشاه‌، از حکومت‌ عزل‌ کردند (بامداد، همانجا).در 1264، در فارس‌ تاتها و قشقاییها شورش‌ کردند و بهرام‌ میرزا به‌ امر ناصرالدین‌ شاه‌ به‌ همراه‌ محمدعلی‌ خان‌ قشقایی‌ و پیشکاری‌ میرزا فضل‌الله‌ نصیرالملک‌ علی‌آبادی‌ با یکصد سوار به‌ فرمانفرمایی‌ فارس‌ رفت‌ و فتنه‌ را فرونشاند (هدایت‌، ج‌ 10، ص‌ 364ـ365؛ صدیق‌الممالک‌، ص‌ 100). او تا 1266 در فارس‌ حاکم‌ بود. در دورة‌ حکومتش‌، امیرکبیر از او خواست‌ که‌ در نظارت‌ بر کشتیها و مسئلة‌ برده‌فروشی‌ دقت‌ کند و در این‌ زمینه‌ با انگلیسیها حسن‌ سلوک‌ داشته‌ باشد (آدمیت‌، ص‌ 469، 522).هنگام‌ سفر ناصرالدین‌ شاه‌ به‌ اصفهان‌، بهرام‌ میرزا نایب‌الحکومة‌ تهران‌، با پیشکاری‌ عزیزخان‌ آجودان‌باشی‌ شد و با نُه‌ فوج‌ سرباز مأمور ادارة‌ دارالخلافه‌ گردید (خورموجی‌، ص‌ 97؛ هدایت‌، ج‌ 10، ص‌ 487ـ 488).در 1275 ـ1277، بهرام‌ میرزا، با پیشکاری‌ عزیزخان‌ مکری‌، سردار کل‌ آذربایجان‌ بود. در 1282 رئیس‌ مجلس‌ تحقیق‌ دیوان‌ نظام‌ (ادارة‌ دادرسی‌ ارتش‌) شد. در 1285ـ1287 به‌ جای‌ برادرش‌ حمزه‌ میرزا حشمت‌الدوله‌، با پیشکاری‌ میرزا زکی‌ مستوفی‌ تفرشی‌، حکمران‌ خوزستان‌ و لرستان‌ بود. در 1289ـ 1290 به‌ حکومت‌ مازندران‌ رسید و بار دیگر در 1292ـ1293 به‌ جای‌ حمزه‌ میرزا به‌ حکومت‌ خوزستان‌ و لرستان‌ گماشته‌ شد. در 1295، پس‌ از علیرضاخان‌ عضدالملک‌، وزارت‌ عدلیه‌ را برعهده‌ گرفت‌ (بامداد، ج‌ 1، ص‌ 194ـ 195).بهرام‌ میرزا، که‌ نزد معلمین‌ انگلیسی‌ درس‌ خوانده‌ بود و مدتی‌ رئیس‌ توپخانه‌ و قورخانة‌ آذربایجان‌ بود، کتابی‌ به‌ نام‌ نظام‌ ناصری‌ نوشت‌ که‌ در 1267 به‌ چاپ‌ رسید. این‌ کتاب‌ اولین‌ نوشتة‌ فارسی‌ در فن‌ نظام‌ است‌ که‌ موافق‌ قاعده‌ و به‌دقت‌ تألیف‌ شده‌ است‌ (آدمیت‌، ص‌ 292ـ382).هنگام‌ بنای‌ دارالفنون‌، بهرام‌ میرزا به‌ کار عمارت‌ آن‌ رسیدگی‌ می‌کرد و زمانی‌ که‌ قصر گلستان‌ مرمت‌ می‌شد، او بناهایی‌ بر آن‌ افزود (همان‌، ص‌ 344، 355)، لیکن‌ به‌ قول‌ ظلّالسلطان‌ (ج‌ 2، ص‌ 606) او در آبادی‌ لرستان‌ اقدامی‌ نکرد. بهرام‌ میرزا در 1299 درگذشت‌ و در آستانة‌ حضرت‌ عبدالعظیم‌ در شهر ری‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد (صدیق‌الممالک‌، ص‌ 228؛ افضل‌الملک‌، ص‌ 245).منابع‌: فریدون‌ آدمیت‌، امیرکبیر و ایران‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ غلامحسین‌ بن‌ مهدی‌ افضل‌الملک‌، افضل‌ التواریخ‌ ، چاپ‌ منصوره‌ اتحادیه‌ و سیروس‌ سعدوندیان‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ مهدی‌ بامداد، شرح‌ حال‌ رجال‌ ایران‌ در قرن‌ 12 و 13 و 14هجری‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ محمد جعفربن‌ محمدعلی‌ خورموجی‌، حقایق‌ الاخبار ناصری‌ ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌ التواریخ‌: سلاطین‌ قاجاریه‌ ، چاپ‌ محمدباقر بهبودی‌، تهران‌ 1344ـ1345 ش‌؛ ابراهیم‌بن‌ اسدالله‌ صدیق‌ الممالک‌، منتخب‌ التواریخ‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ مسعود میرزا بن‌ ناصر ظل‌ السلطان‌، خاطرات‌ ظل‌ السلطان‌ ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ 1374 ش‌؛ رابرت‌ گرانت‌ واتسون‌، تاریخ‌ ایران‌ از ابتدای‌ قرن‌ نوزدهم‌ تا سال‌ 1858 ، ترجمة‌ ع‌.وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1348 ش‌؛ رضاقلی‌بن‌ محمد هادی‌ هدایت‌، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌ الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منیژه ربیعی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده