بهجت الروح
معرف
رساله‌ای‌ در موسیقی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ تألیف‌ عبدالمؤمن‌بن‌ صفی‌الدین‌
متن
بَهجَت‌ الرّوح‌ ، رساله‌ای‌ در موسیقی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ تألیف‌ عبدالمؤمن‌بن‌ صفی‌الدین‌. زمان‌ تألیف‌ این‌ رساله‌ دانسته‌ نیست‌. مؤلف‌ از یک‌ سو خودش‌ را خَلَف‌ پنجم‌ قابوس‌بن‌ وشمگیر (متوفی‌ 433) نامیده‌ (ص‌ 18) و از دیگر سو مدعی‌ است‌ که‌ کتابش‌ را برای‌ محمود غزنوی‌ (متوفی‌ 421) نوشته‌ است‌ (ص‌ 19)، اما هیچیک‌ از این‌ دو ادعا پذیرفتنی‌ نیست‌؛ زیرا نه‌ نسل‌ پنجم‌ قابوس‌ می‌تواند معاصر سلطان‌ محمود غزنوی‌ باشد و نه‌ عبارات‌ رساله‌ شباهت‌ و مناسبتی‌ با انشای‌ فارسی‌ قرن‌ چهارم‌ و اوایل‌ قرن‌ پنجم‌ دارد (همان‌، یادداشت‌ خانلری‌، ص‌ 4)؛ ازینرو مصحح‌ این‌ کتاب‌، نام‌ محمود غزنوی‌ را اشتباهِ احتمالی‌ کاتب‌ دانسته‌ که‌ آن‌ را به‌ جای‌ محمد غوری‌، حاکم‌ فیروزکوه‌ در غور (متوفی‌ 1212)، آورده‌ است‌ (همان‌، مقدمة‌ رابینو، ص‌ 11، پانویس‌ 1). حتی‌ اگر کاتب‌ را نیز خطاکار ندانیم‌، باز هم‌ نمی‌توان‌ محمود غزنوی‌ را همان‌ سلطان‌ محمود معروف‌ دانست‌. زیرا اولاً مؤلف‌ هیچکدام‌ از القاب‌ معروف‌ و رایج‌ سلطان‌ محمود غزنوی‌ مانند یمین‌الدوله‌ و ابوالقاسم‌ را نام‌ نبرده‌ است‌. ثانیاً جانبداری‌ سرسختانه‌ و متعصبانة‌ محمود غزنوی‌ از مذهب‌ تسنّن‌ علی‌القاعده‌ نبایست‌ این‌ جرئت‌ را به‌ مؤلف‌ داده‌ باشد که‌ آشکارا از امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ با تعابیر و واژگانی‌ کاملاً شیعی‌ یاد کند و از خلفای‌ دیگر حتی‌ نامی‌ به‌ میان‌ نیاورد (ص‌ 18). نام‌ مؤلف‌ نیز شائبة‌ جعل‌ دارد و این‌ گمانِ نادرست‌ را به‌ وجود می‌آورد که‌ وی‌ پسر صفی‌الدین‌ اُرموی‌ * ، موسیقیدان‌ معروف‌ سدة‌ هشتم‌، است‌ (همان‌، یادداشت‌ خانلری‌، همانجا). گذشته‌ از اینها ذکر سخنانی‌ از کسانی‌ که‌ در دوره‌های‌ مختلف‌ می‌زیسته‌اند، مانند ابن‌سینا (متوفی‌ 428؛ ص‌ 29، 40)، عطار (متوفی‌ 618؛ ص‌ 27)، سعدی‌ (متوفی‌ 691 یا 694؛ ص‌ 24) و عبدالقادر غیبی‌ مراغی‌ * (متوفی‌ 838؛ ص‌ 73)، تعیین‌ زمان‌ دقیق‌ تألیف‌ کتاب‌ را کاملاً ناممکن‌ کرده‌ است‌. با اینهمه‌، باید زمان‌ آن‌ نسبتاً جدید (ولی‌ نه‌ پس‌ از اوایل‌ قرن‌ دهم‌) باشد (همان‌، مقدمة‌ رابینو، ص‌ 12، به‌ نقل‌ از قزوینی‌).عبدالمؤمن‌، به‌ تصریح‌ خویش‌، این‌ رساله‌ را با استفاده‌ از منابع‌ عربی‌ و یونانی‌ نوشته‌ است‌ (ص‌ 19). ابواب‌ دهگانة‌ کتاب‌ مشتمل‌ است‌ بر: مبدأ علم‌ موسیقی‌، گفتار حکما دربارة‌ این‌ علم‌، نسبت‌ موسیقی‌ با انسان‌، نسبت‌ موسیقی‌ با کواکب‌ سبعه‌، بحور اصول‌ و حرکات‌ هر یک‌، علم‌ الادوار موسیقی‌ به‌ نظم‌، ترکیب‌ پرده‌ به‌ حسب‌ سیر عطارد و زهره‌، نغمة‌ مناسب‌ حال‌ هرکس‌، شمار بانگ‌ هر پرده‌، سلوک‌ صاحب‌ این‌ هنر و منشأ مقامها و نسبت‌ پرده‌ها به‌ کواکب‌ و عناصر و فصول‌ اربعه‌ (ص‌ 19ـ20).مندرجات‌ بهجت‌ الرّوح‌ ـ به‌ رغم‌ شباهتهایی‌ که‌ با آثار صفی‌الدین‌ ارموی‌ و عبدالقادر غیبی‌ مراغی‌ دارد ـ حاوی‌ نکاتی‌ افسانه‌ای‌، غیرعلمی‌، مبالغه‌آمیز و گاه‌ بدیع‌ است‌، از جمله‌: حلول‌ روح‌ به‌ جسم‌ آدم‌ در پی‌ آواز خواندن‌ جبرئیل‌ در مقام‌ راست‌ (ص‌ 22)؛ الهام‌پذیری‌ آهنگها از صدای‌ حیوانات‌ مثلاً بوسلیک‌ از موش‌، دوگاه‌ از گربه‌، چهارگاه‌ از حمار و نیریز صغیر از ماهی‌ (ص‌ 78ـ80)؛ انتساب‌ اختراع‌ آلات‌ موسیقی‌ به‌ برخی‌ از حکما که‌ گاه‌ نامهای‌ غریب‌ دارند (ص‌ 90)؛ تقطیع‌ ایقاعی‌ با حروف‌ و علائم‌ غیرمعمول‌، مانند «تن‌ دره‌ دیم‌ دیم‌» (ص‌ 66) و «تن‌تنه‌ دره‌ دیم‌ تله‌ تن‌» (ص‌ 67)؛ در حالی‌ که‌ در کتب‌ مشابه‌ از «تن‌ تنن‌ تننن‌» استفاده‌ می‌شده‌ است‌. در این‌ کتاب‌، از فواصل‌ و نحوة‌ استخراج‌ آنها از وَتَر، که‌ بخش‌ مهم‌ رساله‌های‌ موسیقی‌ بوده‌، ذکری‌ نرفته‌ است‌. با اینهمه‌، ایجاز این‌ اثر و کمی‌ آثاری‌ از این‌ دست‌ در چند قرن‌ گذشته‌، اهمیت‌ آن‌ را در نظر صاحبنظران‌ دو چندان‌ کرده‌ است‌ (همان‌، یادداشت‌ خانلری‌، ص‌ 5 ـ 6، نیز رجوع کنید به مقدمة‌ رابینو، ص‌ 12، به‌ نقل‌ از براون‌). احتمالاً در دوره‌ای‌ که‌ این‌ رساله‌ تألیف‌ شده‌، جنبة‌ عملی‌ موسیقی‌ بر جنبة‌ نظری‌ آن‌ برتری‌ داشته‌ است‌.بهجت‌ الروح‌ را نخستین‌ بار، در 1322 ش‌/1943، یاسنت‌ لویی‌ رابینو تصحیح‌، و از فارسی‌ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و چاپ‌ کرده‌ است‌.منابع‌: عبدالمؤمن‌بن‌ صفی‌الدین‌، رسالة‌ موسیقی‌ بهجت‌الروح‌ ، بامقابله‌ و مقدمه‌ و تعلیقات‌ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، تهران‌ 1346 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید بصّام

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده