بهبهانی آقامحمدباقر
معرف

مشهور به‌ «وحید بهبهانی‌» و مقلب‌ به‌ «آقا»، فقیه‌، اصولی‌ و مؤلف‌ امامی‌ قرن‌ دوازدهم‌

متن


بهبهانی‌، آقامحمدباقر ، مشهور به‌ «وحید بهبهانی‌» و مقلب‌ به‌ «آقا»، فقیه‌، اصولی‌ و مؤلف‌ امامی‌ قرن‌ دوازدهم‌. در اصفهان‌ میان‌ سالهای‌ ۱۱۱۶، ۱۱۱۷ یا ۱۱۱۸ متولد شد. مادّه‌ تاریخی‌ که‌ درباره تولدش‌ گفته‌ شده‌ سال‌ ۱۱۱۸ را اثبات‌ می‌کند (علیاری‌، ج‌ ۶، ص‌ ۵۷۲)، لیکن‌ نواده او در مرآت‌الاحوال‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۷) سال‌ ۱۱۱۷ را ثبت‌ کرده‌ است‌. پدرش‌، مولی‌&#۳۹; محمد اکمل‌ اصفهانی‌، از شاگردان‌ علامة‌ مجلسی‌ بوده‌ (قمی‌، ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸، ج‌ ۲، ص‌ ۹۷) و از حال‌ و مقام‌ وی‌ چندان‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌ جز اینکه‌ وحید بهبهانی‌ در اجازة‌ خود به‌ بحرالعلوم‌، او را با عناوین‌ «الاعلم‌ الافضل‌ الاکمل‌ استاد الاساتید الفضلاء...» ستوده‌ است‌ (نوری‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۸۴؛ زنوزی‌، گ‌۶۹ـ۷۰). مادر وحید بهبهانی‌، دختر آقانورالدین‌بن‌ ملاّ صالح‌ مازندرانی‌ بوده‌ است‌ و چون‌ همسر ملاّ صالح‌ مازندرانی‌، آمنه‌بیگم‌، دختر ملاّ محمدتقی‌ مجلسی‌ و خواهر ملاّ محمّدباقر مجلسی‌ بوده‌، وحید در نوشته‌های‌ خود از مجلسی‌ اول‌ و ملاّ صالح‌ با عنوان‌ جدّ و از مجلسی‌ دوم‌ با عنوان‌ دایی‌ (خان‌) یاد می‌کند (محمدباقر بهبهانی‌، ۱۴۰۴، ص‌ ۶۴؛ همو، ۱۴۱۶، ص‌ ۲۸، ۱۹۶؛ قمی‌، ۱۳۲۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۰۸). اگرچه‌ برخی‌ نسبِ وحید را به‌ شیخ‌مفید (متوفی‌ ۴۱۳) رسانده‌اند (امین‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۶)، بر پایة‌ مطلبی‌ که‌ از سردار کابلی‌ نقل‌ شده‌، این‌ انتساب‌ ساختگی‌ است‌ (سمیعی‌، ص‌ ۶۶ـ۷۳) و در آثار وحید و فرزندان‌ او نیز هیچ‌ اشاره‌ای‌ به‌ آن‌ دیده‌ نمی‌شود.وحید بهبهانی‌ دوران‌ کودکی‌ و نوجوانی‌ را در اصفهان‌ گذرانید و علوم‌ عقلی‌ را نخست‌ نزد پدرش‌ آموخت‌ (احمد بهبهانی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۷) و به‌ گفتة‌ زنوزی‌ (همانجا) جامع‌ حدیث‌ کافی‌ را نیز نزد وی‌ خواند و از او اجازة‌ روایت‌ گرفت‌ (نوری‌، همانجا). در پی‌ مرگ‌ پدر و آشفتگی‌ اوضاع‌ اصفهان‌ بر اثر هجوم‌ و تسلط‌ محمود افغان‌ در ۱۱۳۵، برای‌ همیشه‌ از اصفهان‌ خارج‌ و راهی‌ عراق‌ شد و در محضر پدر همسرش‌، سید محمد طباطبایی‌ بروجردی‌، به‌ تحصیل‌ علوم‌ عقلی‌ پرداخت‌؛ سپس‌ در نجف‌ از محضر استادانی‌ چون‌ سید صدرالدّین‌ قمی‌ همدانی‌، شارح‌ وافیة‌ الاصول‌ ، بهره‌ برد (احمد بهبهانی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۷ـ۱۴۹؛ دوانی‌، ص‌ ۱۱۲). صدرالدین‌ از علمای‌ بزرگ‌ عصر خود و جامع‌ معقول‌ و منقول‌ بود و پس‌ از تسلط‌ محمود افغان‌ بر ایران‌ به‌ نجف‌ اشرف‌ عزیمت‌ کرده‌ بود (جزایری‌، ص‌۹۸ـ۹۹؛ قمی‌،۱۳۵۷ـ۱۳۵۸، ج‌۲، ص‌۳۵۷ـ۳۷۶؛ خوانساری‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۲۲ـ۱۲۳). به‌ گفتة‌ نواده‌ وحید بهبهانی‌، آقااحمد (ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۸) وی‌ به‌ طریقة‌ اخباریه‌ متمایل‌ بوده‌ است‌، ازینرو شاگردش‌ وحید نیز در اوایل‌ تحصیل‌ به‌ آن‌ طریقه‌ گرایید، سپس‌ از آن‌ فاصله‌ گرفت‌ و روش‌ اجتهاد را پسندید (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌، بخش‌ وحید و اخباریه‌). وحید پس‌ از تکمیل‌ تحصیل‌ در عراق‌، راهی‌ بهبهان‌ شد و به‌ گفتة‌ آقااحمد (همانجا) زیاده‌ از سی‌سال‌ در آن‌ شهر سکونت‌ کرد و ازینرو به‌ بهبهانی‌ اشتهار یافت‌. تاریخ‌ رفتن‌ او به‌ بهبهان‌ و مدت‌ اقامتش‌ در این‌ شهر دقیقاً معلوم‌ نیست‌، لیکن‌ بر اساس‌ قضیه‌ای‌ که‌ شاگردش‌ زنوزی‌ (همانجا) از او نقل‌ می‌کند وی‌ در زمانی‌ که‌ کریم‌خان‌ زند بهبهان‌ را محاصره‌ کرد در آنجا می‌زیسته‌ است‌. تاریخ‌ این‌ محاصره‌ ۱۱۷۰ بوده‌ است‌ (نامی‌ اصفهانی‌، ص‌ ۵۸؛ فسائی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵۹۸). از سوی‌ دیگر عبدالنبی‌ قزوینی‌ (ص‌ ۷۵) در ۱۱۷۵ وحید را در کربلا ملاقات‌ کرده‌ است‌ و از گفتة‌ وی‌ برمی‌آید که‌ در زمان‌ این‌ ملاقات‌، مدتی‌ از اقامت‌ او در کربلا می‌گذشته‌ است‌. بر اساس‌ این‌ شواهد احتمالاً او در حدود ۱۱۴۰ به‌ بهبهان‌ رفته‌ و تا پس‌ از ۱۱۷۰ در آنجا بوده‌ است‌. دقیقاً معلوم‌ نیست‌ که‌ چه‌ انگیزه‌ای‌ موجب‌ عزیمت‌ او به‌ بهبهان‌ شده‌، اما احتمالاً مهمترین‌ عامل‌، موقعیت‌ آرام‌ بهبهان‌ بوده‌ است‌ که‌ پس‌ از آشفتگی‌ اوضاع‌ اصفهان‌ پناهگاه‌ اهل‌ علم‌ گردیده‌ بود؛ عامل‌ احتمالی‌ دیگر مقابله‌ با مسلک‌ اخباری‌ بوده‌ که‌ در آن‌ زمان‌ عالم‌ و مدافع‌ بزرگ‌ اخباری‌، شیخ‌ عبدالله‌ سماهیجی‌ * بحرینی‌ (متوفی‌ ۱۱۳۵) در بهبهان‌ رونق‌ داده‌ بوده‌ و پس‌ از او شاگردش‌ سیدعبدالله‌ بلادی‌ (متوفی‌ ۱۱۶۵) آن‌ را دنبال‌ می‌کرده‌ است‌ (جزایری‌، ص‌ ۲۰۵ـ ۲۰۶؛ بحرانی‌، لؤلؤة‌البحرین‌ ، ص‌ ۹۳، ۹۸).وحید پس‌ از اقامتی‌ طولانی‌ و مقابلة‌ علمی‌ پیگیر با روش‌ اخباری‌ در بهبهان‌ به‌ اتفاق‌ جمعی‌ از بستگان‌ و عشایر محلی‌ به‌ کربلا رفت‌ و در آنجا ساکن‌ شد و در ۱۲۰۵ در همانجا از دنیا رفت‌ (زنوزی‌، همانجا؛ احمد بهبهانی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۸ـ ۱۴۹).



معاصران‌ وحید بهبهانی‌ و دانشمندان‌ پس‌ از وی‌ با اوصاف‌ و عناوینی‌ همچون‌ علامة‌ زمان‌، جامع‌ علوم‌، علامة‌ ثانی‌، محقّق‌ ثالث‌، او را ستوده‌اند. سیره‌نویسان‌ بر این‌ نکته‌ تأکید کرده‌اند که‌ عالمان‌ پس‌ از وی‌، همگی‌ از پرتو علوم‌ او بهره‌مند و پرورش‌یافتة‌ مکتب‌ وی‌اند، ازینرو او با عنوان‌ «استاد الکلّ فی‌ الکلّ» (استاد همگان‌ در همة‌ علوم‌) شناخته‌ شده‌ است‌ (مازندرانی‌ حائری‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۷۷؛ تنکابنی‌، ص‌ ۱۹۸؛ زنوزی‌، همانجا؛ جاپلقی‌ بروجردی‌ شفیعا، ص‌ ۳۱؛ احمد بهبهانی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۶ـ۱۴۷). برخی‌ از مشاهیری‌ که‌ از محضر وحید بهبهانی‌ بهره‌مند شدند عبارت‌اند از: ملاّ مهدی‌ نراقی‌ (متوفی‌ ۱۲۰۹)؛ سید محمد مهدی‌ طباطبایی‌ مشهور به‌ بحرالعلوم‌ (متوفی‌ ۱۲۱۲)؛ ابوعلی‌ مازندرانی‌ حائری‌، مؤلف‌ منتهی‌ المقال‌ (متوفی‌ ۱۲۱۵)؛ سید محمد جواد عاملی‌، مؤلف‌ مفتاح‌ الکرامة‌ (متوفی‌ ۱۲۲۶)؛ شیخ‌ جعفر نجفی‌، کاشف‌ الغطاء (متوفی‌ ۱۲۲۸)؛ میرزاابوالقاسم‌ قمی‌، مؤلف‌ قوانین‌ الاصول‌ (متوفی‌ ۱۲۳۱)؛ میرسیدعلی‌ طباطبایی‌، خواهرزاده‌ و داماد وحید، مؤلف‌ ریاض‌ المسائل‌ (متوفی‌ ۱۲۳۱)؛ شیخ‌اسدالله‌ کاظمی‌، مؤلف‌ مَقابِس‌ الانوار (متوفی‌ ۱۲۳۴)؛ ملاّ احمد نراقی‌ (متوفی‌ ۱۲۴۵)؛ شیخ‌محمدتقی‌ اصفهانی‌، مؤلف‌ هدایة‌ المسترشدین‌ (متوفی‌ ۱۲۴۸)؛ حاج‌محمدابراهیم‌ کلباسی‌ اصفهانی‌ (متوفی‌ ۱۲۶۱)؛ و سیدمحمدحسن‌ زنوزی‌ خویی‌ (متوفی‌ ۱۲۴۶) مؤلف‌ ریاض‌ الجنّة‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۴، جزء۲، قسم‌۱، ص‌ ۱۷۲، قمی‌، ۱۳۲۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۰۶؛ محمدباقر بهبهانی‌، ۱۴۱۵، مقدمه‌، ص‌ ۱۹ـ۲۰).وحید بهبهانی‌ نه‌ تنها خود در میان‌ علمای‌ امامیّه‌ از جایگاهی‌ ممتاز برخوردار است‌، بلکه‌ از میان‌ فرزندان‌ و نوادگان‌ او نیز شخصیتهای‌ بزرگی‌ برخاسته‌اند و خاندان‌ بهبهانی‌ را به‌ صورت‌ یکی‌ از بزرگترین‌ خاندانهای‌ علمی‌ شیعه‌ درآورده‌اند. اولین‌ فرزند وحید به‌ نام‌ آقا محمد علی‌، فقیهی‌ مقتدر در کرمانشاه‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به بهبهانی‌ * ، آقامحمدعلی‌) که‌ از فرزندان‌ او نیز، آقا احمد معروف‌ است‌ (رجوع کنید به بهبهانی‌ * ، آقااحمد). فرزند دیگر وحید، آقا عبدالحسین‌ نام‌ داشته‌ و به‌ گفتة‌ آقااحمد (ج‌ ۱، ص‌ ۱۶۸) اهل‌ سلوک‌ و ریاضت‌ و مجاهدة‌ با نفس‌ بوده‌، همچنین‌ در دوران‌ مرجعیت‌ پدرش‌ امور مالی‌ و بررسی‌ استفتائات‌ بر عهدة‌ او بوده‌ است‌. وحید دختری‌ نیز داشته‌ که‌ همسر میرسیدعلی‌ طباطبایی‌ * (صاحب‌ ریاض‌) بوده‌ است‌ و از فرزندان‌ او سید محمد مجاهد * (متوفی‌ ۱۲۴۲)، صاحب‌ مناهل‌ است‌ که‌ فتوای‌ جهاد علیه‌ روسیّة‌ تزاری‌ را در زمان‌ فتحعلی‌شاه‌ قاجار صادر کرد (برای‌ اطلاع‌ بیشتر از خاندان‌ بهبهانی‌ رجوع کنید به احمد بهبهانی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲۸، ۱۷۹؛ دوانی‌، ص‌ ۲۵۶، ۲۷۲).آثار. تألیفاتی‌ که‌ در زمینه‌های‌ مختلف‌ علوم‌ دینی‌ از وحید بهبهانی‌ بر جای‌ مانده‌ نشانة‌ تبحّر و احاطة‌ علمی‌ او است‌. تحقیقات‌ فقهی‌ او در شرح‌ بر ابواب‌ عبادات‌ کتاب‌ مفاتیح‌ الشّرایع‌ فیض‌ کاشانی‌ و در حواشی‌ او بر مدارک‌ الاحکام‌ سید محمد عاملی‌ نمایان‌ است‌. وی‌ در علم‌ رجال‌ حدیث‌ نیز تبحّر و تعمّق‌ داشت‌ و در تحقیقات‌ رجالی‌اش‌ که‌ به‌ صورت‌ تعلیقه‌ بر رجال‌ استرآبادی‌، منهج‌ المقال‌ ، نوشته‌ است‌ با سعة‌ نظر کوشیده‌ تا راویانی‌ را که‌ دلیل‌ روشنی‌ بر وثاقت‌ آنان‌ نیست‌ به‌ مدد قرائن‌ توثیق‌ کند و از این‌ جهت‌ مورد نقد رجال‌شناسان‌ متأخّر قرار گرفته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به خوئی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۴۶، ج‌ ۵، ص‌ ۱۲۹، ۱۳۳، ج‌ ۷، ص‌ ۶۰، ج‌ ۱۶، ص‌ ۴۵ـ۴۶، ۱۷۱ـ۱۷۲).از وحید بهبهانی‌، ۱۱۹ رساله‌ و کتاب‌ برجای‌ مانده‌ که‌ شماری‌ از آنها چاپ‌ شده‌ است‌ (برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به مازندرانی‌ حائری‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۸۰ـ۱۸۲؛ محمدباقر بهبهانی‌، ۱۴۱۵، مقدمه‌، ص‌ ۲۰ـ۲۶؛ برای‌ آگاهی‌ از آثار وحید بهبهانی‌ در ردّ اخباریگری‌ رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).وحید و اخباریه‌ . امتیار برجستة‌ وحید در مواجهه‌ با اخباریگری‌ و پایه‌گذاریِ روشِ نوینِ اصولی‌ در فقه‌ امامیّه‌ است‌. مسلک‌ اخباریگری‌ که‌ قریب‌ به‌ دو قرن‌ بر حوزه‌های‌ علمی‌ شیعه‌ سایه‌ افکنده‌ بود توسط‌ ملاّ محمد امین‌ استرآبادی‌ * (متوفی‌ ۱۰۳۳ یا ۱۰۳۶) به‌ ظهور رسیده‌ و سبب‌ طرد اجتهادِ مبتنی‌ بر علم‌ اصول‌ شده‌ بود. اساس‌ این‌ مرام‌ تأکید بر روایات‌ و قطعی‌الصّدور بودن‌ روایات‌ کتابهای‌ حدیثی‌، خصوصاً کتابهای‌ چهارگانه‌ حدیث‌ امامیه‌ بود، تا آنجا که‌ برخی‌ از آنان‌ استدلال‌ به‌ قرآن‌ را نیز جز در موارد بدیهی‌، روا نمی‌دانستند (استرآبادی‌، جاهای‌ متعدد؛ خوانساری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲۷ـ۱۳۰ به‌ نقل‌ از مُنیة‌ المُمارسین‌ تألیف‌ شیخ‌ عبدالله‌ سماهیجی‌؛ بحرانی‌، الحدائق‌ الناضرة‌ ، ج‌ ۱، مقدمة‌ سوم‌، ص‌ ۲۶، ۶۵، مقدمة‌ دوازدهم‌، ص‌ ۱۶۷، ۱۷۰؛ نیز رجوع کنید به اخباریه‌ * ). بلاد عراق‌ خصوصاً کربلا و نجف‌ به‌ حدّی‌ تحت‌ سیطره علمی‌ اخباریان‌ قرار گرفته‌ بود که‌ کتب‌ فقهای‌ اصولی‌ متروک‌ و مهجور مانده‌ بود (مازندرانی‌ حائری‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۸۷؛ خوانساری‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۵). مبارزة‌ وحید با اخباریگری‌ از زمان‌ توقّف‌ طولانی‌ او در بهبهان‌ آغاز شد. بهبهان‌ به‌ سبب‌ مهاجرت‌ بسیاری‌ از علمای‌ بحرین‌ مرکز فعالیّت‌ پیروان‌ نظریة‌ اخباریگری‌ شده‌ بود و وحید در آنجا به‌ تدریس‌، اقامة‌ جماعت‌ و تصّدی‌ امور دینی‌ و از همه‌ مهمتر به‌ تألیف‌ در جهت‌ تبیین‌ و نقد آرای‌ اخباریان‌ پرداخت‌ (رجوع کنید به سطور پیش‌). وی‌ کتاب‌ الاجتهاد و الاخبار را که‌ نوعی‌ دفاعیّه‌ از مسلک‌ اجتهاد است‌، در ۱۱۵۵ در بهبهان‌ تألیف‌ کرد و در آن‌ مبانی‌ اخباریگری‌ را به‌ باد انتقاد گرفت‌. وحید در این‌ کتاب‌ نمونه‌هایی‌ از سخنان‌ بی‌پایة‌ اخباریان‌ و نیز مباحثات‌ خود را با آنها نقل‌ (۱۴۱۶، ص‌ ۵۰، ۶۶) و از برخورد توهین‌آمیز اخباریان‌ با علمای‌ دین‌ بشدت‌ انتقاد کرده‌ است‌ (همان‌، ص‌ ۲۱۶ـ۲۱۷). اقامت‌ طولانی‌ وحید در بهبهان‌، آمد و شد اهل‌ علم‌ نزد او و تربیت‌ شاگردان‌ و تألیف‌ آثار ارجمند، آوازة‌ وی‌ را به‌ نجف‌ و کربلا رساند. وحید در کربلا که‌ آن‌ زمان‌ محل‌ تجمّع‌ اخباریان‌ بود، چند روز به‌ درس‌ شیخ‌ یوسف‌ بحرانی‌ (متوفی‌ ۱۱۸۶)، سرآمد فقهای‌ عصر و آخرین‌ نماینده مسلک‌ اخباریگری‌، حاضر شد. سپس‌ اعلام‌ کرد که‌ مایل‌ است‌ اندک‌ زمانی‌ به‌ جای‌ بحرانی‌ درس‌ بگوید و از وی‌ خواست‌ تا شاگردانش‌ را به‌ حضور در درس‌ وی‌ سفارش‌ کند. بحرانی‌ که‌ اخباری‌ معتدلی‌ بود و به‌ تعبیر خودش‌ راه‌ میانه‌ ( الحدائق‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵) را برگزیده‌ بود، خود به‌ دسته‌بندی‌ علمای‌ شیعه‌ به‌ اخباری‌ و اصولی‌ و بدگویی‌ از مجتهدان‌ بزرگ‌ شیعه‌ انتقاد داشت‌. ازینرو مجلس‌ درس‌ خود را که‌ بزرگترین‌ حلقه درسی‌ در آن‌ زمان‌ بود به‌ وحید واگذار کرد و وحید ظرف‌ سه‌ روز با تبیین‌ نظریّة‌ اجتهاد و نقد نظریّات‌ اخباریان‌، نزدیک‌ به‌ دو سوم‌ شاگردان‌ بحرانی‌ را از مرام‌ اخباری‌ رویگردان‌ ساخت‌ (مامقانی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۵ مکرّر).



وحید با بحرانی‌ و علمای‌ دیگر اخباری‌ نیز به‌ بحثهای‌ طولانی‌ پرداخت‌ (قمی‌، ۱۳۲۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۰۷) و با انتقاد علنی‌ از اخباریگری‌ و تحذیر شاگردان‌ خود از پیوستن‌ به‌ حلقه‌های‌ درسی‌ آنان‌، این‌ مرام‌ را از رونق‌ انداخت‌. در این‌ میان‌ شیخ‌ یوسف‌ بحرانی‌ با تقدیر از مقام‌ علمی‌ و فراهم‌ آوردن‌ نفوذ اجتماعیِ وحید، به‌ شکل‌ غیر مستقیم‌ کمک‌ شایانی‌ در سست‌ کردن‌ پایه‌های‌ اخباریگری‌ و رشد مکتب‌ اجتهاد نمود (رجوع کنید به بحرانی‌ * ، یوسف‌بن‌ احمد).وحید بیش‌ از سی‌ سال‌ در کربلا ماند و سرانجام‌ موفق‌ شد تا جریان‌ اخباریگری‌ را کنار زده‌، حوزه اجتهادی‌ خود را بر پا کند. پس‌ از الاجتهاد و الاخبار مهمترین‌ اثر وحید در ردّ اخباریان‌ الفوائد الحائریّة‌ است‌. نگارش‌ کتاب‌ اخیر در دو مرحله‌ انجام‌ شد: مرحله اول‌ در ۱۱۸۰ نوشته‌ شد و شامل‌ ۳۵ مطلب‌ با عنوان‌ فائدة‌ بود که‌ به‌ الفوائد الحایریّة‌ القدیمة‌ مشهور است‌. وحید مرحلة‌ دوم‌ را در سالهای‌ پایانی‌ قرن‌ دوازدهم‌ تألیف‌ کرد که‌ به‌ الفوائد الجدیدة‌ یا مُلحقات‌ معروف‌ است‌. محمد حسن‌بن‌ معصوم‌ قزوینی‌ (متوفی‌ ۱۲۴۰) یکی‌ از شاگردان‌ وحید، مجموعه‌ای‌ از دو بخش‌ را در هشتاد فائده‌ تلخیص‌ کرد و آن‌ را الفوائد السنیّة‌ نامید و خود شرحی‌ به‌ نام‌ تنقیح‌ المقاصد بر آن‌ نوشت‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۶، ص‌ ۳۳۰ـ۳۳۱).به‌ نظر وحید در آثار اصولی‌اش‌، بر خلاف‌ قول‌ استرآبادی‌ و پیروان‌ او، استنباط‌ و اجتهاد در عصر امامان‌ رایج‌ بود و به‌ همین‌ دلیل‌ در آن‌ روزگار نیز اصول‌ فقه‌ وجود داشت‌ و کار مجتهدان‌ اصولی‌، تنها گسترش‌ و تعمیق‌ مباحث‌ و تدوین‌ دانش‌ اصول‌ بود. ازینرو قول‌ استرآبادی‌ که‌ آغاز اجتهاد و اصول‌ فقه‌ را به‌ ابن‌جنید و ابن‌ابی‌عقیل‌ و پس‌ از آن‌ دو به‌ شیخ‌ مفید و سپس‌ به‌ علاّ مة‌ حلّی‌ (متوفی‌ ۷۲۶) نسبت‌ داده‌، اشتباه‌ است‌ (محمدباقر بهبهانی‌، ۱۴۱۶، ص‌ ۹۹ـ۱۰۰). برای‌ نمونه‌، نقل‌ دو حکم‌ متعارض‌ از یک‌ امام‌ و روش‌ حلّ تعارض‌، از آن‌ امام‌ یا امامان‌ بعدی‌ مقوله‌ای‌ اصولی‌ است‌. بحث‌ حجیّت‌ خبر واحد یا حجیّت‌ ظواهر قرآنی‌ نیز در عصر امامان‌ مطرح‌ بوده‌ است‌ (همان‌، ص‌ ۱۰۰؛ همو، ۱۴۱۵، ص‌ ۲۳۶، ۲۸۳ـ۲۸۴). از آن‌ مهمتر، به‌ کارگیری‌ برخی‌ روشهای‌ اجتهادی‌ چون‌ قیاس‌ از سوی‌ فقهای‌ اهل‌ سنّت‌ ـ که‌ پیروان‌ امامان‌ نیز گاهی‌ نادانسته‌ آنها را می‌پذیرفتند ـ و این‌ که‌ امامان‌ در شرایطی‌ ناگزیر آن‌ روشها را نفی‌ می‌کردند همه‌ مربوط‌ به‌ مباحث‌ اصولی‌ است‌.



وحید در آغاز الاجتهاد و الاخبار (۱۴۱۶، ص‌ ۶ـ۷) اشاره‌ می‌کند که‌ فرد مسلمان‌ ناگزیر از پایبندی‌ به‌ تکالیف‌ دینی‌ است‌ و از آنجا که‌ این‌ تکالیف‌ توقیفی‌ است‌، باید درصدد جستجو و شناخت‌ تکالیف‌ برآمد. در فصل‌ دوم‌ کتاب‌ به‌ حجیّت‌ قول‌ مجتهد پرداخته‌ و قول‌ اخباریان‌ را که‌ هر کس‌ می‌تواند با رجوع‌ به‌ کتب‌ حدیث‌ وظیفة‌ شرعی‌ خود را به‌ دست‌ آورد، ابطال‌ می‌کند. استرآبادی‌ برای‌ قول‌ مجتهدان‌ هیچگونه‌ حجیتّی‌ قائل‌ نبود و فقط‌ کسانی‌ را فقیه‌ می‌دانست‌ که‌ با تأمّل‌ و فحص‌ در احادیث‌ توانسته‌اند احکام‌ را مطابق‌ با احادیث‌ به‌ دیگران‌ اطلاع‌ دهند، در حالی‌که‌ در نظریّة‌ اجتهاد قولِ فقیه‌ حجیّت‌ دارد و مکلّفان‌ با عمل‌ به‌ آن‌ وظیفة‌ شرعی‌ خود را به‌ جای‌ می‌آورند. وحید با ذکر دلایل‌ و مثالهای‌ فراوان‌ از پیامدِ نظر اخباریان‌ در نفی‌ اجتهاد و تقلید سخن‌ گفت‌ و آشفتگی‌ و هرج‌ و مرج‌ ناشی‌ از کنار گذاشتن‌ تقلید را آشکار کرد (همان‌، ص‌ ۵۰، ۵۲، ۵۵، ۵۷). وی‌ اشاره‌ می‌کند که‌ امامان‌ در بیان‌ احکام‌ از روش‌ تدریج‌ استفاده‌ کرده‌اند و خصوصاً با توجه‌ به‌ محدودیتهای‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ نتوانسته‌اند همة‌ «احکام‌ واقعی‌» را به‌ همگان‌ بگویند. گذشته‌ از این‌ همة‌ آنچه‌ با توجه‌ به‌ تناسب‌ ظرفیت‌ علمی‌ شاگردان‌، به‌ آنان‌ گفته‌اند به‌ ما نرسیده‌ است‌. از سوی‌ دیگر حوادث‌ تاریخی‌ و از بین‌ رفتن‌ دفاتر و یادداشتهای‌ اصحاب‌ و در بسیاری‌ از موارد نقل‌ از حافظه‌ نشان‌ می‌دهد که‌ بسیاری‌ از احادیث‌ به‌ دست‌ تدوین‌کنندگانِ جوامع‌ حدیثی‌ نرسیده‌ یا از سوی‌ آنان‌ به‌ دلایل‌ گوناگون‌ نقل‌ نشده‌ است‌ و چه‌ بسا بسیاری‌ از اصول‌ استنباط‌ حکم‌، در اخبار مفقوده‌ وجود داشته‌ است‌. همچنین‌ گذشت‌ زمان‌ و پیدایش‌ مباحث‌ و پرسشهای‌ جدید نیاز واقعی‌ به‌ اجتهاد و اصول‌ فقه‌ را آشکارتر می‌کند و فقها ناگزیر از کشف‌ مبانی‌ و اصول‌ استنباط‌ احکام‌ می‌باشند (همان‌، ص‌ ۱۰۱، ۱۰۳). رأی‌ دیگر وحید در مقابل‌ اخباریان‌، ردّ ادعای‌ قطعی‌الصّدور بودن‌ احادیث‌ بود. وی‌ ضمن‌ تقدیر از مؤلفانِ آثار و بیانِ اعتبار آنها، بر ظنّی‌الصّدور بودن‌ روایاتشان‌ تأکید کرد، اهمیت‌ پژوهشهای‌ رجالی‌ و حدیث‌شناسی‌ را یادآور شد و ادعای‌ علم‌آفرین‌ بودن‌ مجموعة‌ روایات‌ را گزاف‌ دانست‌ (همان‌، ص‌ ۱۱۲، ۱۱۸ـ۱۸۹، ۱۹۳ـ۱۹۴؛ نیز رجوع کنید به همو، ۱۴۱۵، ص‌ ۱۲۲). همچنین‌ این‌ ادّعای‌ اخباریان‌ را که‌ در شرع‌ از عمل‌ به‌ ظن‌ منع‌ شده‌ و از قول‌ مجتهدان‌ تنها می‌توان‌ به‌ ظن‌ رسید در حالی‌ که‌ با رجوع‌ به‌ اخبار می‌توان‌ علم‌ به‌ احکام‌ پیدا کرد نقد کرد و توضیح‌ داد که‌ مجتهدان‌ دلایل‌ قطعی‌ بر درستی‌ عمل‌ به‌ ظنون‌ معتبر را ارائه‌ کرده‌اند و با مراجعه‌ به‌ اخبار هیچکس‌ به‌ قطعیّت‌ نرسیده‌ و با تتبّع‌ و تأمّل‌ بیشتر امکان‌ تغییر رأی‌ وجود دارد. گذشته‌ از این‌، ما یقین‌ نداریم‌ که‌ همة‌ احکام‌ واقعی‌ و مورد نیاز مکلّفین‌ در جوامع‌ حدیثی‌ وجود داشته‌ باشد (۱۴۱۶، ص‌ ۳۶، ۴۱، ۲۱۷ـ ۲۱۸؛ نیز رجوع کنید به همو، ۱۴۱۵، ص‌ ۱۱۹ـ۱۲۱، ۱۲۴ـ۱۲۵، ۱۳۵ـ۱۴۰). وحید در تبیین‌ جدیدی‌ که‌ از روش‌ اجتهاد عرضه‌ کرد، دو اصطلاح‌ «دلیل‌ اجتهادی‌» و «دلیل‌ فقاهتی‌» را ابداع‌ نمود. منظور او از دلیل‌ اجتهادی‌، داده‌هایی‌ است‌ که‌ در قرآن‌ و حدیث‌ عرضه‌ شده‌ و مجتهد از پژوهش‌ در آنها به‌ حکم‌ ظنّی‌ دست‌ می‌یابد. مقصودش‌ از دلیل‌ فقاهتی‌ مواردی‌ است‌ که‌ حکم‌ آنها مستقیماً از منابع‌ استنباط‌ به‌ دست‌ نیامده‌ و فقیه‌ با به‌ کارگیری‌ اصول‌ فقه‌ مانند اصل‌ برائت‌ و استصحاب‌ و تخییر دربارة‌ آنها روش‌ عملی‌ پیشنهاد می‌کند. اصطلاح‌ اخیر را وحید از واژة‌ «فُقَهایی‌» در شرح‌ زبدة‌الاصولِ جدّ خود ملاّ صالح‌ مازندرانی‌ برگرفته‌ بود که‌ به‌ رغم‌ نادرستی‌ از نظر قواعد صرفی‌ (درست‌ آن‌ فقاهی‌ است‌) عیناً به‌ آثار متأخّر مانند فرائد الاصولِ شیخ‌ انصاری‌ (متوفی‌ ۱۲۸۱) و قوانین‌ الاصولِ میرزای‌ قمی‌ (متوفی‌ ۱۲۳۱) راه‌ یافت‌ و به‌ احترام‌ او به‌ همان‌ صورت‌ به‌ کار رفت‌. موفقیت‌ وحید در براندازی‌ مکتب‌ اخباری‌ به‌ حدّی‌ بود که‌ فقهای‌ پس‌ از او در آثار اصولی‌ خود نیاز چندانی‌ به‌ بازگویی‌ و نقد آرای‌ اخباریان‌ نیافتند و حداکثر به‌ نقل‌ قول‌ اخباریان‌ از جنبة‌ تاریخی‌ بسنده‌ کردند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به انصاری‌، ص‌ ۱۹۱).منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌ نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌ ، جزء۲: الکرام‌ البررة‌ ، مشهد ۱۴۰۴؛ محمد امین‌بن‌ محمد شریف‌ استرآبادی‌، الفوائدالمدینة‌ ، [ بی‌جا، بی‌تا. ] ؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ مرتضی‌بن‌ محمد امین‌ انصاری‌، فرائدالاصول‌ ، چاپ‌ سنگی‌ قم‌ ۱۳۷۴؛ یوسف‌بن‌ احمد بحرانی‌، الحدائق‌ الناضرة‌ فی‌ احکام‌ العترة‌ الطاهرة‌ ، قم‌ ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش‌؛ همو، لؤلؤة‌ البحرین‌ ، چاپ‌ محمد صادق‌ بحرالعلوم‌، قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ احمد بهبهانی‌، مرآت‌ الاحوال‌ جهان‌نما: سفرنامه‌ ، قم‌ ۱۳۷۳ ش‌؛ محمدباقربن‌ محمد اکمل‌ بهبهانی‌، الرسائل‌ الاصولیة‌ ، «رسالة‌ الاجتهاد والاخبار»، قم‌ ۱۴۱۶؛ همو، الفوائد الحائریة‌ ، قم‌ ۱۴۱۵؛ همو، فوائد الوحید البهبهانی‌ ، در علی‌بن‌ حسین‌ خاقانی‌، رجال‌ الخاقانی‌ ، چاپ‌ محمد صادق‌ بحرالعلوم‌، قم‌ ۱۴۰۴؛ محمدبن‌ سلیمان‌ تنکابنی‌، کتاب‌ قصص‌ العلماء ، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمد شفیع‌بن‌ علی‌ اکبر جاپلقی‌ بروجردی‌ شفیعا، روضة‌البهیة‌ فی‌ طرق‌ الشفیعیة‌ ، چاپ‌ سنگی‌، تهران‌ ۱۲۸۰؛ عبدالله‌بن‌ نورالدین‌ جزایری‌، الاجازة‌ الکبیرة‌ ، چاپ‌ محمد سمامی‌ حائری‌، قم‌ ۱۴۰۹؛ محمدباقربن‌ زین‌العابدین‌ خوانساری‌، روضات‌ الجنات‌ فی‌ احوال‌ العلماء و السادات‌ ، چاپ‌ اسدالله‌ اسماعیلیان‌، قم‌ ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲؛ ابوالقاسم‌ خوئی‌، معجم‌ رجال‌ الحدیث‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ علی‌ دوانی‌، آقامحمدباقر بن‌محمد اکمل‌ اصفهانی‌ معروف‌ به‌ وحید بهبهانی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۲ش‌؛ محمد حسن‌بن‌ عبدالرسول‌ زنوزی‌، ریاض‌ الجنة‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ آیت‌الله‌ العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، ش‌۷۷۲۳؛ کیوان‌ سمیعی‌، زندگانی‌ سردار کابلی‌ مشتمل‌ بر حوادث‌ افغانستان‌ در قرن‌ نوزدهم‌ میلادی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ علی‌ علیاری‌، بهجة‌ الا´مال‌ فی‌ شرح‌ زبدة‌المقال‌ ، ج‌ ۶، چاپ‌ جعفر حائری‌، تهران‌ ۱۳۶۶ ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ ۱۳۶۷ ش‌؛ عبدالنبی‌بن‌ محمد تقی‌ قزوینی‌، تتمیم‌ امل‌ الا´مل‌ ، چاپ‌ احمد حسینی‌، قم‌ ۱۴۰۷؛ عباس‌ قمی‌، فوائد الرضویة‌: زندگانی‌ علمای‌ مذهب‌ شیعه‌ ، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۳۲۷ ش‌ ] ؛ همو، کتاب‌ الکنی‌ و الالقاب‌ ، صیدا ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمدبن‌ اسماعیل‌ مازندرانی‌ حائری‌، منتهی‌ المقال‌ فی‌ احوال‌ الرجال‌ ، قم‌ ۱۴۱۶؛ عبدالله‌ مامقانی‌، تنقیح‌ المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌ ، چاپ‌ سنگی‌، نجف‌ ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲؛ محمد صادق‌ نامی‌ اصفهانی‌، تاریخ‌ گیتی‌گشا ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، مستدرک‌ الوسائل‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۳۱۸ـ۱۳۲۱، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۸۲ـ۱۳۸۳.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یحیی رهایی شهرضایی

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده