بهبهانی آقااحمد
معرف
عالم‌ شیعی‌ سدة‌ سیزدهم‌، و یکی‌ از چهره‌های‌ برجستة‌ خاندان‌ وحید بهبهانی‌ (آل‌ آقا)
متن
بهبهانی‌، آقااحمد ، عالم‌ شیعی‌ سدة‌ سیزدهم‌، و یکی‌ از چهره‌های‌ برجستة‌ خاندان‌ وحید بهبهانی‌ (آل‌ آقا). وی‌ افزون‌ بر مقام‌ علمی‌ و تألیفاتش‌، به‌ دلیل‌ سیر و سیاحتش‌ در ایران‌، عراق‌ و هند و بر جای‌ نهادن‌ خاطرات‌ باارزشش‌، منزلت‌ ویژه‌ای‌ دارد. آقااحمد، به‌ نوشتة‌ خودش‌ در مرآت‌ الاحوال‌ که‌ شرح‌ حال‌ وی‌ به‌ قلم‌ خود اوست‌، در 1191 در کرمانشاهان‌ به‌ دنیا آمد. از شش‌سالگی‌ تحصیل‌ عربی‌ و فارسی‌ و نیز متون‌ فقهی‌ را نزد پدرش‌ آقامحمدعلی‌ بهبهانی‌ * (متوفی‌ 1216) و برادرش‌ آقامحمد جعفر (متوفی‌ 1259) آغاز کرد. در هفده‌سالگی‌ مادرش‌ را از دست‌ داد و در بیست‌سالگی‌ برای‌ ادامة‌ تحصیل‌ عازم‌ عتبات‌ عالیات‌ شد و در مسیر خود، با عالمان‌ شهر کاظمین‌ دیدار کرد و پس‌ از سکونت‌ در نجف‌ و ازدواج‌، تحصیل‌ خود را به‌ سرعت‌ ادامه‌ داد (ج‌ 1، ص‌ 198ـ 199، 204ـ206). برخی‌ از استادان‌ وی‌ عبارت‌ بودند از: ملامحمد اسماعیل‌ عَقْدائی‌ یزدی‌ (متوفی‌ 1240)، آقاسید مهدی‌ طباطبائی‌ مشهور به‌ بحرالعلوم‌ (متوفی‌ 1212)، و شیخ‌ جعفر نجفی‌ (متوفی‌ 1228)، در فقه‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 205ـ206، 209ـ210). وی‌ همچنین‌، علاوه‌ بر پدرش‌، از چند تن‌ از عالمان‌ برجستة‌ روزگار خود اجازة‌ علمی‌ به‌ دست‌ آورد که‌ متن‌ آنها را در مرآت‌ (ج‌ 1، ص‌ 645ـ653) درج‌ کرده‌ است‌، از جمله‌: شیخ‌ جعفر نجفی‌، میرسید علی‌ طباطبائی‌، سید محسن‌ اعرجی‌ بغدادی‌، میرزاابوالقاسم‌ قمی‌ صاحب‌ قوانین‌ . اجازه‌ای‌ نیز از آقا سید محمد مجاهد داشته‌ که‌ قسمتی‌ از آن‌ در اعیان‌ الشیعة‌ (ج‌ 3، ص‌ 136) آمده‌ است‌.آقااحمد در 1215 برای‌ دیدار پدر به‌ کرمانشاهان‌ بازگشت‌. چند ماه‌ پس‌ از بازگشت‌ وی‌، پدرش‌ درگذشت‌ و او برای‌ مدتی‌ در این‌ شهر ماند. با شنیدن‌ خبر حملة‌ وهابیها به‌ کربلا در 1216، به‌ عتبات‌ رفت‌ و پس‌ از بازگرداندن‌ خانواده‌اش‌ به‌ کرمانشاهان‌، عازم‌ قم‌ شد. او در مدت‌ شش‌ ماه‌ اقامت‌ در این‌ شهر، از محضر میرزاابوالقاسم‌ قمی‌ استفاده‌ کرد و در ضمن‌ به‌ تدریس‌ و تألیف‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ به‌ شهرهای‌ مختلفی‌ از جمله‌ بروجرد، نهاوند و بار دیگر به‌ عتبات‌ سفر کرد و در 1219 به‌ مشهد مشرّف‌ شد و سپس‌ به‌ عزم‌ سفر به‌ هندوستان‌ به‌ سوی‌ بندرعباس‌ و مسقط‌ حرکت‌ کرد و از آنجا راهی‌ بمبئی‌ شد (بهبهانی‌، ج‌ 1، ص‌ 214ـ 215، 225ـ247). وی‌ دربارة‌ شهرها و مناطقی‌ که‌ در هند دیده‌ سخن‌ گفته‌ و اوضاع‌ اقتصادی‌ و سیاسی‌ و اجتماعی‌ و احیاناً مذهبی‌ آن‌ شهرها را شرح‌ داده‌ است‌ (ج‌ 1، مقصد دویّم‌). آقا احمد در محرم‌ 1225 در شهر عظیم‌آباد بوده‌ و ضمن‌ وصفِ «کیفیت‌ عزاداری‌ بی‌خردان‌ آن‌ بلده‌» (ج‌ 1، ص‌ 638) از آخرین‌ واقعه‌ای‌ که‌ یاد کرده‌، تولد فرزندش‌ آقاعلی‌ در عظیم‌آباد است‌ (ج‌ 1، ص‌ 641). پس‌ از آن‌ وی‌ به‌ ایران‌ بازگشته‌ است‌. از این‌ پس‌ اطلاع‌ دقیقی‌ از زندگی‌ وی‌ وجود ندارد. به‌ روایتی‌، آقا احمد در 1233 در عراق‌ بوده‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1404، ج‌ 2، قسم‌1، ص‌ 100) و گویا پس‌ از مدتی‌ به‌ ایران‌ بازگشته‌ است‌. وی‌ در 1235، در 44 سالگی‌ درگذشت‌ و کنار مرقد پدرش‌ در کرمانشاهان‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد. تاریخ‌ وفات‌ وی‌ بر روی‌ جلد کتاب‌ مرآت‌الاحوال‌ ، به‌ پیروی‌ از اعیان‌ الشیعه‌ (همانجا)، 1243 آمده‌، که‌ درست‌ نیست‌ (رجوع کنید به حبیب‌آبادی‌، ج‌ 3، ص‌ 998).آقااحمد فهرست‌ هجده‌ تألیف‌ یا اثر در دست‌ تألیف‌ خود را در مرآت‌ الاحوال‌ (ج‌ 2، ص‌ 641ـ644) آورده‌ است‌. در مقدمة‌ این‌ کتاب‌ (ص‌ 16ـ17) و مکارم‌الا´ثار حبیب‌آبادی‌ (ج‌ 3، ص‌ 995ـ997) نیز آثار دیگری‌ برای‌ وی‌ برشمرده‌ شده‌ است‌ که‌ احتمال‌ می‌رود از برخی‌ کتابها با چند عنوان‌ یاد شده‌ باشد. از جمله‌ آثار اوست‌: محمودیّه‌ ، حاشیه‌ای‌ بر صمدیّة‌ شیخ‌ بهائی‌ که‌ در پانزده‌سالگی‌ نوشته‌ است‌ (بهبهانی‌، ج‌ 1، ص‌ 186)؛ نورالانوار ، در شرح‌ بسمله‌؛ الدرّر الغرویّة‌ فی‌ اصول‌ الاحکام‌ الالهیّة‌ ؛ رسالة‌ قوت‌ لایموت‌ و شرح‌ آن‌ با عنوان‌ مخزن‌ القوت‌ ؛ ربیع‌ الاَزهار ؛ تاریخ‌ ولادت‌ و وفات‌ سادات‌ اطهار علیهم‌السّلام‌ ؛ تاریخ‌ نیک‌ و بد ایّام‌ ؛ تاریخ‌ بغلی‌ یا تحفة‌ الاخوان‌ ، در شرح‌ احوال‌ مشاهیر انبیا و خلفا و امامان‌ و شرح‌ غزوات‌ امیرالمؤمنین‌ علیه‌السّلام‌؛ تنبیه‌ الغافلین‌ ؛ کشف‌ الرّیب‌ و المَین‌ عن‌ حکم‌ صلاة‌ الجمعة‌ و العیدین‌ ؛ کشف‌ الشّبهة‌ عن‌ حکم‌ المتعة‌ ؛ تحفة‌ المحبیّن‌ ، در اثبات‌ خلافت‌ امیرالمؤمنین‌ و فضیلت‌ اهل‌بیت‌ علیهم‌ السّلام‌؛ مناهج‌ الاحکام‌ فی‌ القضاء و الشّهادات‌ ؛ جدول‌ در شکوک‌ صلاة‌ ؛ مناهج‌ الفقه‌ ؛ تفسیر قرآن‌ مجید؛ و نیز رسایلی‌ در جواب‌ مسائل‌ فیض‌آباد، مرشدآباد و حیدرآباد دکن‌ و شروحی‌ بر المختصر النّافع‌ تألیف‌ محقق‌ حلی‌، خلاصة‌ الحساب‌ شیخ‌ بهائی‌ و تفسیر بیضاوی‌. مؤلف‌ در مرآت‌ الاحوال‌ از ناقص‌ بودن‌ برخی‌ از این‌ آثار یاد کرده‌ و روشن‌ نیست‌ که‌ آنها را تا چه‌ اندازه‌ تکمیل‌ کرده‌ است‌. آقابزرگ‌ طهرانی‌ از تألیفات‌ وی‌، با اشاره‌ به‌ چگونگی‌ آنها، یاد کرده‌ است‌ (1404، ج‌ 2، قسم‌1، ص‌ 101؛ و نیز همو، 1403، ذیل‌ موارد).مهمترین‌ کتاب‌ مؤلف‌، مرآت‌ الاحوال‌ است‌ که‌ نخستین‌ بار، در 1370 ش‌، مجلد نخست‌ آن‌ و چندی‌ بعد، متن‌ کامل‌ آن‌ با تصحیح‌ مجدد به‌ چاپ‌ رسید. بخش‌ نخست‌ کتاب‌، شرح‌ حال‌ خاندان‌ علامة‌ مجلسی‌ و وحید بهبهانی‌ است‌ که‌ در اصل‌ شرح‌ و بسط‌ و تکمیل‌ رساله‌ای‌ است‌ که‌ میرزاحیدرعلی‌ مجلسی‌ در 1194 دربارة‌ خاندان‌ مجلسی‌ تألیف‌ کرد (آقااحمد، ج‌ 1، ص‌ 50). بخش‌ دوم‌ کتاب‌ شرح‌ حال‌ خود مؤلف‌ و به‌ عبارتی‌ سفرنامة‌ اوست‌ که‌ در آن‌ خاطرات‌ تحصیل‌ و سفر به‌ شهرهای‌ گوناگونِ ایران‌ و عراق‌ را آورده‌ است‌. این‌ بخش‌ تا آغاز ورود مؤلف‌ به‌ بمبئی‌ ادامه‌ یافته‌ است‌. بخش‌ سوم‌ کتاب‌ شامل‌ شرح‌ سفر مؤلف‌ از ورود به‌ بمبئی‌ و پس‌ از آن‌ سفر به‌ دیگر شهرهای‌ هند تا 1225 است‌. بخش‌ پایانی‌ کتاب‌، ضمن‌ پرداختن‌ به‌ مطالبی‌ چون‌ تاریخ‌ شاهان‌ فرنگستان‌، دربارة‌ کشورهای‌ اروپایی‌، امریکایی‌ و افریقایی‌، و نیز چگونگی‌ حکومت‌ انگلیسیها و کمپانی‌ هند شرقی‌ در هند اطلاعاتی‌ داده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 657ـ889). خاتمة‌ کتاب‌ نصایحی‌ به‌ ملوک‌ و غیرملوک‌ است‌ که‌ ضمن‌ آن‌ به‌ برخی‌ رخدادهای‌ اواخر عصر صفوی‌ و دورة‌ نادری‌ نیز اشاره‌ شده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 900ـ952).در مجموع‌، مرآت‌ الاحوال‌ حاوی‌ شرح‌ حال‌ بسیاری‌ از چهره‌های‌ علمی‌ و سیاسی‌ و اجتماعی‌ ایران‌ و هند در دهة‌ سوم‌ قرن‌ سیزدهم‌ است‌ و افزون‌ بر آن‌، مشتمل‌ بر دیدگاههای‌ یک‌ عالم‌ شیعی‌ در برخورد با دنیای‌ جدید است‌.منابع‌: محمد محسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌ نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ 1403/1983؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌ ، جزء2: الکرام‌ البررة‌ ، مشهد 1404؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ 1403/1983؛ آقا احمدبن‌ محمد علی‌ بهبهانی‌، مرآت‌ الاحوال‌ جهان‌نما ، قم‌ 1373 ش‌؛ محمد علی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌ الا´ثار ، اصفهان‌ 1351 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رسول جعفریان

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده