بهاری شیخ محمدباقر بن محمدجعفر
معرف
مجتهد متنفذ و از رهبران‌ مشروطه‌خواه‌ همدان‌
متن
بهاری‌، شیخ‌محمدباقر بن‌ محمدجعفر، مجتهد متنفذ و از رهبران‌ مشروطه‌خواه‌ همدان‌. به‌ نوشتة‌ فرزندش‌ در 1275 (مرعشی‌، ش‌2، ص‌ 67) و به‌ قول‌ دیگر در 1277 در روستای‌ بهارِ همدان‌ به‌ دنیا آمد (امین‌، ج‌ 3، ص‌ 537؛ حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 144). در کودکی‌ به‌ علت‌ ناتوانی‌ در فراگیری‌، از مکتب‌ اخراج‌ شد، اما بعدها به‌ عنوان‌ یکی‌ از علمای‌ بزرگ‌ همدان‌ شناخته‌ شد (امین‌، همانجا). ابتدا نزد پدرش‌ درس‌ می‌خواند، سپس‌ به‌ همدان‌ رفت‌ و مقدمات‌ را در مدرسة‌ آخوند ملاحسین‌ همدانی‌ نزد محمد اسماعیل‌ همدانی‌ فراگرفت‌. بعد از آن‌ به‌ بروجرد رفت‌ و نزد میرزا محمود طباطبائی‌، صاحب‌ المواهب‌ (شرح‌ منظومة‌ بحرالعلوم‌)، دروس‌ سطح‌ را به‌ پایان‌ رسانید. پس‌ از طی‌ مراتب‌ بعدی‌ تا درس‌ خارج‌، در 1297 به‌ نجف‌ رفت‌ و اخلاق‌ و سلوک‌ و حکمت‌ را نزد علامة‌ بزرگ‌ ملاحسین‌قلی‌ همدانی‌ شَوَنْدی‌ آموخت‌، و از شاگردان‌ خاص‌ او شد. با درگذشتِ استادش‌ و پس‌ از بیست‌سال‌ اقامت‌ در نجف‌، در 1316 به‌ همدان‌ بازگشت‌ (همانجا؛ درخشان‌، ج‌ 2، ص‌ 51؛ مرعشی‌، ش‌2، همانجا، ش‌3، ص‌ 3، 5).دیگر استادان‌ او در نجف‌ عبارت‌ بودند از: میرزا محمدحسن‌ شیرازی‌، شیخ‌ محمد حسین‌ کاظمی‌، ملامحمد شَرَبیانی‌، ملامحمد ایروانی‌، حاج‌ میرزا حسین‌ خلیلی‌، شیخ‌ حسن‌ مامقانی‌، شیخ‌ محمد طه‌ نجف‌، میرزا حبیب‌الله‌ رشتی‌ و نیز آخوند ملامحمد کاظم‌ خراسانی‌ و شیخ‌ لطف‌اللّه‌ مازندرانی‌ (همانجاها؛ حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 145).پس‌ از درگذشت‌ مجتهد مبرّز همدان‌، حاج‌ سیدعبدالمجید گروسی‌ (متوفی‌ 1318)، بهاری‌ به‌ خواهش‌ اهالی‌ شهر تصدی‌ مناصب‌ دینی‌ و امامت‌ مسجد جامع‌ و تولیت‌ موقوفات‌ آن‌ را به‌ عهده‌ گرفت‌ و در کنار آن‌ برای‌ امرار معاش‌ به‌ کشاورزی‌ اشتغال‌ داشت‌ (اذکایی‌، 1374 ش‌، ص‌ 7؛ مرعشی‌، ش‌2، ص‌ 68). او به‌ اجرای‌ احکام‌ الهی‌ و حدود شرع‌ سخت‌ پایبند بود و زمانی‌ که‌ دیگران‌ جرأت‌ اجرای‌ حدود را نداشتند، شخصاً به‌ اجرای‌ آنها می‌پرداخت‌ (درخشان‌، همانجا).بهاری‌ به‌ عنوان‌ یک‌ روحانی‌ انقلابی‌، در نهضت‌ مشروطه‌ در همدان‌ سهم‌ مهمی‌ داشت‌ و به‌ نفع‌ مشروطه‌ در آنجا جنبشهایی‌ برپا کرد (مرتضوی‌ برازجانی‌، ص‌ 80؛ مرعشی‌، ش‌2، همانجا)، اما در ادبیات‌ مشروطه‌ از او کمتر نام‌ برده‌ شده‌ است‌. او از لحاظ‌ فکری‌ نیز از جنبش‌ مشروطه‌ حمایت‌ می‌کرد و ایضاح‌ الخطا را در همین‌ خصوص‌ نوشت‌ که‌ ردّی‌ بود بر بیانیة‌ شیخ‌ فضل‌الله‌ نوری‌ * و انتقاد از استبداد و بیان‌ زیانهای‌ آن‌ ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ، ذیل‌ مادّه‌؛ اذکایی‌، 1375 ش‌، ص‌ 153). به‌ عقیدة‌ وی‌، میان‌ «مشروطه‌» و «مشروعه‌» هیچگونه‌ تعارضی‌ وجود ندارد و مشروطه‌ همان‌ مشروعه‌ است‌. وی‌ در نهضت‌ روحانیون‌ عدالتخواه‌ تهران‌ و هجرت‌ ایشان‌ به‌ قم‌ در جمادی‌الا´خرة‌ 1324 نیز شرکت‌ فعال‌ داشت‌، هر چند به‌ علت‌ بی‌نتیجه‌ ماندن‌ آن‌ از نیمه‌ راه‌ بازگشت‌. همچنین‌ در انتخابات‌ مجلس‌ اول‌ از همدان‌ با تأیید حاج‌ شیخ‌ تقی‌ وکیل‌الرعایا، سهم‌ بسزایی‌ در حمایت‌ از مشروطه‌ داشت‌. بهاری‌ در 22 شعبان‌ 1325 به‌ عضویت‌ «انجمن‌ ولایتی‌» همدان‌، و سپس‌ به‌ ریاست‌ آن‌ برگزیده‌ شد ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ، همانجا؛ اذکایی‌، 1374 ش‌، ص‌ 8). در مبارزة‌ مسلّحانه‌ در دورة‌ استبداد صغیر بر ضد محمد علیشاه‌ قاجار، به‌ تشکیل‌ دسته‌ای‌ مسلح‌ در همدان‌ مبادرت‌ کرد ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ؛ اذکایی‌، 1375 ش‌، همانجاها) و قصد داشت‌ که‌ هنگام‌ تبعید آیت‌اللّه‌ بهبهانی‌ * ، رهبر متنفذ مشروطه‌، به‌ عتبات‌ عالیات‌، به‌ یاری‌ این‌ دسته‌ به‌ سربازان‌ دولتی‌ حمله‌ کند، اما آیت‌اللّه‌ بهبهانی‌ او را از این‌ کار بازداشت‌. علی‌رغم‌ این‌ فعالیتها، در قضیه‌ فرار سیدجمال‌الدین‌ واعظ‌ به‌ همدان‌ پس‌ از کودتای‌ محمد علیشاه‌، به‌ بهانه‌ای‌ حاضر به‌ شفاعت‌ او نشد (صفایی‌، ج‌ 1، ص‌ 198؛ مرتضوی‌ برازجانی‌، ص‌ 80؛ اذکایی‌، 1374 ش‌، ص‌ 8 ـ9).در 1328، مجلس‌ شورای‌ ملی‌ بهاری‌ را به‌ عنوان‌ یکی‌ از پنج‌ مجتهد بزرگ‌ ایران‌ («هیأت‌ خمسة‌ علمیّه‌») به‌ عضویت‌ مجلس‌ برگزید، اما وی‌ آن‌ را نپذیرفت‌. در اوایل‌ 1329 که‌ «هیأت‌ اتحادیه‌» با عضویت‌ شصت‌ الی‌ هفتاد تن‌ از علمای‌ اعلام‌ تشکیل‌ شد، شیخ‌ باقر به‌ ریاست‌ آن‌ برگزیده‌ شد و گویا ریاست‌ انجمن‌ ولایتی‌ را به‌ امام‌ جمعه‌ همدان‌ واگذاشت‌. مخالفت‌ بهاری‌ با سالارالدوله‌، برادر محمد علیشاه‌ که‌ کردستان‌ را تصرف‌ کرده‌ بود، به‌ حدی‌ بالا گرفت‌ که‌ نیروهای‌ سالار قصد به‌ توپ‌ بستن‌ منزل‌ او را داشتند، اما حملة‌ مردم‌ و طرفداران‌ بهاری‌ به‌ ایشان‌ مانع‌ این‌ امر شد. عوامل‌ محمد علیشاه‌ و سالارالدوله‌، چندین‌ بار قصد ترور بهاری‌ را داشتند که‌ موفق‌ نشدند. بهاری‌ در رجب‌ 1332، خود را نامزد نمایندگی‌ دورة‌ سوم‌ مجلس‌ از همدان‌ کرد، اما رأی‌ نیاورد. ظاهراً سختگیریهای‌ او در اجرای‌ حدود و احکام‌ شرعی‌ تا حدی‌ از مقبولیت‌ او کاست‌ و سرانجام‌ او را خانه‌نشین‌ کرد. وی‌ در طول‌ زندگی‌ خود به‌ شاه‌، وزیر و وکلا نیز در باب‌ جلوگیری‌ از منهیات‌ و امر به‌ معروف‌ و موارد دیگر تذکرهایی‌ می‌داد که‌ برخی‌ از تلگرافهای‌ او در این‌ خصوص‌ موجود است‌. او سال‌ بعد، یعنی‌ در 1333، در همدان‌ درگذشت‌ ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ، همانجا؛ اذکایی‌، 1374 ش‌، ص‌ 8).بهاری‌ بیشتر اوقات‌ خود را به‌ تدریس‌ و تألیف‌ می‌گذراند. او نزدیک‌ به‌ شصت‌ کتاب‌ و رساله‌ در موضوعاتی‌ چون‌ فقه‌، حدیث‌، اصول‌ و رجال‌ به‌ فارسی‌ و عربی‌ تألیف‌ کرد ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ؛ درخشان‌، همانجاها) از جمله‌: الفوائد الاصولیة‌ در موضوع‌ تسامح‌ در ادلة‌ سنن‌؛ دعوة‌ الرشاد در ردّ اشاعره‌؛ روح‌ الجوامع‌ در علم‌ رجال‌؛ الجمع‌ بین‌ فاطمیّتین‌ ؛ اعلان‌ الدعوة‌ و الدعوة‌ الحسینیة‌ در استحباب‌ گریه‌کردن‌ برای‌ امام‌ حسین‌ علیه‌السلام‌؛ الدرة‌ الغرویة‌ و التحفة‌ الحسینیة‌ در سه‌ جلد؛ در احوالات‌ حضرت‌ سیدالشهداء علیه‌السلام‌؛ رساله‌ای‌ دربارة‌ عدالت‌؛ رسالة‌ الوجیزة‌ در غیبت‌ امام‌ عصر (عج‌)؛ آیة‌ کن‌فیکون‌ ، رساله‌ای‌ دربارة‌ اینکه‌ این‌ آیه‌ در تأیید عقاید اخباریها نیست‌؛ التنبیه‌ علی‌ امرالکتب‌ ، دربارة‌ تحریف‌ در نسخه‌های‌ چاپ‌شده‌ در بعضی‌ کشورهای‌ اسلامی‌؛ تسدیدالمکارم‌ و تفضیح‌ الظالم‌ ، در بیان‌ تحریف‌ نسخة‌ چاپ‌شدة‌ کتاب‌ مکارم‌الاخلاق‌ طبرسی‌ چاپ‌ 1303 مصر. وی‌ همچنین‌ دارای‌ حواشی‌ و ردیّه‌هایی‌ است‌، از جمله‌ حاشیه‌ بر قوانین‌ میرزای‌ قمی‌، فرائد الاصول‌ و مکاسب‌ شیخ‌ انصاری‌، المقاصد العلیة‌ شهید ثانی‌، منبع‌ الحیاة‌ سید نعمت‌الله‌ جزائری‌، الفیة‌ ابن‌مالک‌؛ ردیّه‌ بر نصاری‌، ردّ بر منکران‌ صاحب‌الزمان‌ و ردّ بر قصیدة‌ بغدادیه‌ که‌ در انکار وجود صاحب‌الزمان‌ بوده‌ است‌ ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ، همانجا؛ درخشان‌، ج‌ 2، ص‌ 52؛ حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 146؛ مدرس‌ تبریزی‌، ج‌ 6، ص‌ 379؛ مرعشی‌، ش‌2، ص‌ 68ـ74، ش‌3، ص‌ 93).همنامی‌ بهاری‌ و پدرش‌، با شیخ‌ محمدباقر محمد جعفر الجندقی‌ (متوفی‌ 1319) رئیس‌ فرقة‌ شیخیة‌ همدان‌، برخی‌ انتسابات‌ و اشتباهات‌ راجع‌ به‌ تألیفات‌ این‌ دو در منابع‌ پدید آورده‌ است‌ ( دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ؛ امین‌، همانجاها).منابع‌: پرویز اذکایی‌، «برگهایی‌ از تاریخ‌ سوسیال‌ دموکراسی‌ همدان‌»، گفتگو ، ش‌12، (تابستان‌ 1375)؛ همو، «بهار و بهاری‌»، همدان‌ ( فصلنامه‌ )، سال‌1، ش‌4، (زمستان‌ 1374)؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌ الشیعه‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ 1403/1983؛ محمدبن‌ علی‌ حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء ، قم‌ 1405؛ دایرة‌المعارف‌ تشیع‌ ، زیر نظر احمد صدر حاج‌ سیدجوادی‌، کامران‌ فانی‌، و بهاءالدین‌ خرمشاهی‌، تهران‌ 1366 ش‌ ـ ، ذیل‌ «بهاری‌، محمدباقر» (نوشتة‌ پرویز اذکایی‌)؛ مهدی‌ درخشان‌، بزرگان‌ و سخن‌سرایان‌ همدان‌ ، تهران‌ 1341ـ1342 ش‌؛ ابراهیم‌ صفایی‌، رهبران‌ مشروطه‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌ الادب‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ اسماعیل‌ مرتضوی‌ برازجانی‌، زندانی‌ بزهرود ، تهران‌ 1337 ش‌؛ محمود مرعشی‌، «کتابخانة‌ شخصی‌ آیت‌الله‌ بهاری‌ همدانی‌ (ره‌)»، شهاب‌ ، سال‌ 4، ش‌2 (تابستان‌ 1377)، ش‌3 (پاییز 1377).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم آسایش طلب طوسی

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده