بهار کسری
معرف
بزرگترین‌ فرش‌ زربافت‌ در دورة‌ ساسانیان‌
متن
بهار کسری‌ ، بزرگترین‌ فرش‌ زربافت‌ در دورة‌ ساسانیان‌. این‌ فرش‌ ایرانی‌ را که‌ به‌ «بهار خسرو» یا «بهارستان‌» نیز شهرت‌ دارد، ظاهراً در اصل‌، برای‌ خسرو انوشیروان‌ (حک : 531ـ579 میلادی‌) بافته‌ بودند که‌ آن‌ را تا زمان‌ یزدگرد سوم‌، آخرین‌ پادشاه‌ ساسانی‌، در اوقاتی‌ خاص‌ در تالار بزرگ‌ کاخ‌ تیسفون‌ می‌گستردند ( > بررسی‌ هنر ایرانی‌ < ، ج‌ 6، ص‌ 2274؛ خواندمیر، ج‌ 1، ص‌ 483؛ دانشگر، ص‌ 394؛ سامی‌، ص‌ 15ـ 16؛ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر، ص‌ 264). نخستین‌ بار طبری‌ (سلسلة‌ اول‌، ص‌ 2453) به‌ این‌ فرش‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ و به‌ نظر می‌رسد برخی‌ منابع‌ در این‌ که‌ بهارکسری‌ همان‌ «بهارستان‌» باشد، تردید کرده‌اند (آذرپاد و حشمتی‌ رضوی‌، ص‌ 13).ابعاد این‌ فرش‌ را 30*30 متر یا 60*60 گز ذکر کرده‌اند (طبری‌، همانجا؛ صوراسرافیل‌، ص‌ 11، پانویس‌ 5؛ میرخواند، ج‌ 2، ص‌ 689؛ ادواردز، ص‌ 3). در بافت‌ این‌ فرش‌ از انواع‌ نخهای‌ مرغوب‌ پشم‌ و ابریشم‌، سیم‌، زر و گوهرهای‌ گوناگون‌ استفاده‌ شده‌ و نقشة‌ آن‌ تصویر باغی‌ بوده‌ است‌ در فصل‌ بهار با درختان‌ و گلهای‌ رنگارنگ‌ و آبنماها و جویهای‌ آب‌ و پرندگان‌ زیبا. برگها، غنچه‌ها، گلها، میوه‌ها و ساقة‌ درختان‌ از زر و سیم‌ و سنگهایی‌ قیمتی‌ چون‌ زمرد، یاقوت‌ سرخ‌ و کبود و زرد؛ خاک‌ زمین‌ با طلای‌ زرد و داخل‌ آبنماها با سنگهای‌ بلورین‌ و سنگریزة‌ ته‌ جویها با مروارید بافته‌ و تزیین‌ شده‌ بود ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌؛ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر، ص‌ 265؛ سامی‌، ص‌ 14؛ > بررسی‌ هنر ایرانی‌ < ، ج‌6، ص‌ 2274ـ2275؛ نصیری‌، ص‌ 18؛ صوراسرافیل‌؛ دانشگر؛ آذرپاد و حشمتی‌ رضوی‌؛ خواندمیر، همانجاها).بر پایة‌ منابع‌، در زمستان‌ که‌ رفتن‌ به‌ باغ‌ ممکن‌ نبود و هوس‌ نشاط‌ و انبساط‌ خاطر بر خسروپرویز استیلا می‌یافت‌، مجلس‌ شادی‌ و جشنهای‌ پادشاهی‌ را بر روی‌ این‌ فرش‌ برپا می‌کردند و با رؤیت‌ آن‌، خود را در فصل‌ بهار می‌پنداشتند (سامی‌، ص‌ 15؛ خواندمیر؛ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر؛ میرخواند، همانجاها). در منابع‌ عربی‌ آن‌ را به‌ سبب‌ آنکه‌ در فصل‌ زمستان‌ گسترده‌ می‌شد، «بساط‌ الشتاء» می‌نامیدند (سامی‌، ص‌ 14،16؛ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر، همانجا). هم‌ ازینرو بلعمی‌ آن‌ را فرشِ زمستانی‌ نامیده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 466). به‌ گفتة‌ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر (همانجا، پانویس‌ 1)، ممکن‌ است‌ مراد از «خوان‌ پرویز» همین‌ بهار کسری‌ بوده‌ باشد. برخی‌ منابع‌ نیز بهارخسرو را نام‌ چهارقالی‌ که‌ نشان‌دهندة‌ چهارفصل‌ سال‌ بوده‌ و بر تخت‌ معروف‌ طاقدیس‌ گسترده‌ می‌شده‌، پنداشته‌اند (آذرپاد و حشمتی‌ رضوی‌، همانجا). بهای‌ این‌ فرش‌ را 000 ، 600 ، 3 درهم‌ تخمین‌ زده‌اند (سامی‌، ص‌ 16؛ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر، ص‌ 265).در پی‌ شکست‌ یزدگرد سوم‌ و به‌ تصرف‌ درآمدن‌ مداین‌ در سال‌ 16، فرش‌ بهارکسری‌ به‌ غنیمت‌ رفت‌. سعدبن‌ ابی‌وقاص‌ آن‌ را به‌ نزد عمر به‌ مدینه‌ فرستاد، و عمر آن‌ را قطعه‌ قطعه‌ و میان‌ مهاجر و انصار تقسیم‌ کرد ( > بررسی‌ هنر ایرانی‌ < ، ج‌ 6، ص‌ 2275؛ صوراسرافیل‌؛ ایرانیکا ؛ خواندمیر؛ میرخواند؛ نصیری‌، همانجاها). اما برطبق‌ برخی‌ روایات‌، این‌ فرش‌ پیش‌ از این‌، به‌ هنگام‌ غلبة‌ هراکلیوس‌، فرمانروای‌ روم‌ شرقی‌، برخسروپرویز در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌ میلادی‌، به‌ دست‌ سپاهیان‌ غالب‌ افتاده‌ بوده‌ است‌ (نصیری‌، همانجا).با توجه‌ به‌ بزرگی‌ بهارکسری‌ و مرصّع‌ بودن‌ آن‌، برخی‌ یک‌ تخته‌ بودن‌ آن‌ را غیرممکن‌ دانسته‌ و احتمال‌ داده‌اند که‌ از چند قطعة‌ متصل‌ به‌ هم‌ تشکیل‌ می‌شده‌ و به‌ لحاظ‌ بافت‌ نیز گلیم‌گونه‌ بوده‌ است‌، زیرا اگر آن‌ را گره‌ بافت‌ بپنداریم‌، بایست‌ حدود دوتن‌ وزن‌ داشته‌ باشد که‌ در این‌ صورت‌ نه‌ قابل‌ گستردن‌ برزمین‌ و نه‌ آویختن‌ به‌ دیوار بوده‌ است‌. ازینرو، عده‌ای‌ این‌ فرش‌ را بیشتر افسانه‌ شمرده‌اند (آذرپاد و حشمتی‌ رضوی‌؛ > بررسی‌ هنر ایرانی‌ < ، همانجاها؛ صوراسرافیل‌، ص‌ 11، پانویس‌ 5، نیز ص‌ 12؛ رجوع کنید به ادواردز، همانجا).منابع‌: حسن‌ آذرپاد و فضل‌الله‌ حشمتی‌ رضوی‌، فرشنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ آرتور سیسیل‌ ادواردز، قالی‌ ایران‌ ، ترجمة‌ مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمدبن‌ محمد بلعمی‌ ، تاریخنامة‌ طبری‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ غیاث‌الدین‌بن‌ همام‌الدین‌ خواندمیر، تاریخ‌ حبیب‌ السیر ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ احمد دانشگر، فرهنگ‌ جامع‌ فرش‌ ایران‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ علی‌ سامی‌، «بافندگی‌ و بافته‌های‌ ایرانی‌ از دوران‌ کهن‌»، مجلة‌ بررسیهای‌ تاریخی‌ ، سال‌5، ش‌3 (مرداد ـ شهریور 1349)؛ شیرین‌ صوراسرافیل‌، کتاب‌ فرش‌ ایران‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمدبن‌ جریر طبری‌، تاریخ‌ الرسل‌ و الملوک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1879ـ1896، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛ حسین‌ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر، «نوروز و فرش‌ بهار کسری‌»، ایرانشهر ، سال‌ اول‌، ش‌10 (شعبان‌ 1341)؛ محمدبن‌ خاوندشاه‌ میرخواند، تاریخ‌ روضة‌ الصفا ، تهران‌ 1338ـ 1339 ش‌؛ محمد جواد نصیری‌، سیری‌ در هنر قالی‌ بافی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛Encyclopedia Iranica , s.v. "Baha ¦r-e Kesra ¦" (by M. G. Morony); A Survey of Persian art , ed. Arthur Upham Pope, Tehran 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فیروزه کوهساری

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده