بهار عجم
معرف
لغت‌نامة‌ فارسی‌ از جمله‌ تألیفات‌ مشهور هندی‌ قرن‌ دوازدهم‌، همراه‌ با شواهد ادبی‌
متن
بَهار عَجم‌ ، لغت‌نامة‌ فارسی‌ از جمله‌ تألیفات‌ مشهور هندی‌ قرن‌ دوازدهم‌، همراه‌ با شواهد ادبی‌. این‌ اثر تألیف‌ لاله‌تیک‌ چند (پیک‌چَند یا لالاتیک‌) متخلص‌ به‌بهار * ، و مشتمل‌ بر حدود ده‌هزار واژه‌ است‌ (دبیرسیاقی‌، ص‌ 167).مؤلّف‌، که‌ خود شاعر بوده‌، از جوانی‌ به‌ تحقیق‌ در لغات‌ فارسی‌ و اصطلاحات‌ و امثال‌ آثار معاصران‌ و گذشتگان‌ پرداخته‌ و در بیست‌ سال‌ آنها را از کتابهای‌ مشهور و دیوانهای‌ شاعران‌ جمع‌آوری‌ کرده‌ و سرانجام‌ در پنجاه‌ و سه‌سالگی‌ به‌ تألیف‌ بهار عجم‌ پرداخته‌ است‌. سال‌ تألیف‌ آن‌ را به‌حساب‌ جُمّل‌ «یادگار فقیر حقیر بهار» برابر با 1152 ذکر می‌کند (بهار، ج‌ 1، دیباچه‌، ص‌ 2). ترتیب‌ لغات‌ در این‌ فرهنگ‌ الفبایی‌ است‌، و مؤلف‌ حرف‌ اول‌ لغات‌ را «باب‌» و حرف‌ دوم‌ آنها را «فصل‌» قرار داده‌ و هر لغت‌ را با متعلقات‌ آن‌ آورده‌ است‌ (همانجا). نقل‌ بعضی‌ از واژگانی‌ را که‌ گذشتگان‌ به‌کار برده‌ اما معاصرانِ او ثبت‌ و ضبط‌ نکرده‌اند، و نیز نقل‌ برخی‌ از واژگان‌ عربی‌ و هندی‌ را که‌ فارسی‌زبانان‌ در آنها دخل‌ و تصرّف‌ کرده‌اند، از ویژگیهای‌ کار خود برشمرده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 1، دیباچه‌، ص‌ 3). به‌گفتة‌ مؤلف‌، ذکر شواهد متعدّد در مورد برخی‌ از لغات‌ برای‌ تأیید صحتِ معانی‌ آنهاست‌، نه‌ برای‌ مقصودی‌ دیگر (همانجا). فهرست‌ منابع‌ مستند خود را ـ که‌ حدود نود کتاب‌ است‌ ـ در پایان‌ دیباچة‌ فرهنگ‌ آورده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 1، دیباچه‌، ص‌ 43)؛ از جمله‌ : تنبیه‌ الغافلینِ سراج‌الشّعراء؛ مصطلحات‌الشّعراء وارسته‌؛ رسالة‌ مختصر محمدافضل‌ ثابت‌؛ رسالة‌ مخلص‌ کاشی‌؛ فرهنگ‌ جهانگیری‌ ؛ ملحقات‌ برهان‌ قاطع‌ * ؛ شرح‌ میرابوالحسن‌ فراهانی‌ بر قصاید انوری‌ (همان‌، ج‌ 1، دیباچه‌، ص‌ 3)؛ فرهنگ‌ رشیدی‌ ؛ سراج‌اللّغة‌ خانِ آرزو، ترجمة‌ مجالس‌النفائس‌ امیرعلیشیر نوائی‌؛ تذکرة‌ نصرآبادی‌ ؛ تذکرة‌الشّعرای‌ میرزا سرخوش‌؛ شرح‌ گلستان‌ ؛ شرح‌ اسکندرنامه‌ و شرح‌ نصاب‌ صبیان‌ (همان‌، ج‌ 1، دیباچه‌، ص‌ 4) و دهها دیوان‌ شعر فارسی‌.این‌ فرهنگ‌ در زمان‌ حیات‌ مؤلّف‌ هفت‌ بار زیرنظر خود او طبع‌ شد (داعی‌الاسلام‌، ج‌ 5، دیباچه‌، ص‌ 43) و پس‌ از درگذشت‌ وی‌ در دهلی‌ به‌نام‌ مصطلحات‌ بهار عجم‌ در 1269/ 1852 به‌ چاپ‌ رسید. در ربیع‌الاول‌ 1312/ سپتامبر 1894 نیز، به‌ مباشرت‌ مولوی‌ هادی‌ علی‌ از روی‌ نسخه‌ای‌ به‌خط‌ مؤلف‌ در لکهنو در دو مجلّد به‌ قطع‌ بزرگ‌ پهن‌تر از رحلی‌ و در 512 صفحه‌ طبع‌ شد که‌ تاریخ‌ اتمام‌ طبع‌ مجلد دوم‌ آن‌، ربیع‌الاول‌ 1312 ذکر شده‌ و در آغاز هر مجلد، فهرست‌ بابها و فصول‌ فرهنگ‌ آورده‌ شده‌ است‌. چاپ‌ سومی‌ از آن‌ نیز در 1334/ 1916 در بمبئی‌ صورت‌ گرفته‌ است‌ (دبیرسیاقی‌، همانجا).منابع‌: لاله‌تیک‌ چند بهار، بهارعجم‌ ، چاپ‌ مولوی‌ هادی‌علی‌، لکهنو 1334/ 1916؛ محمدعلی‌ داعی‌الاسلام‌، فرهنگ‌ نظام‌ ، تهران‌ 1362ـ 1364 ش‌؛ محمد دبیرسیاقی‌، فرهنگهای‌ فارسی‌ و فرهنگ‌ گونه‌ها ، تهران‌ 1368 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدمحمد دبیرسیاقی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده