بهارستان (۱) (یا روضة الاخیار و تحفة الابرار )
معرف
کتابی‌ در حکایات‌ و اندرزهای‌ اخلاقی‌ به‌نثر ساده‌ و مسجّع‌ آمیخته‌ به‌ نظم‌، نوشتة‌ عبدالرحمان‌ جامی‌ * (817 ـ 898)
متن
بَهارستان‌(1) (یا روضة‌الاخیار و تحفة‌الابرار )، کتابی‌ در حکایات‌ و اندرزهای‌ اخلاقی‌ به‌نثر ساده‌ و مسجّع‌ آمیخته‌ به‌ نظم‌، نوشتة‌ عبدالرحمان‌ جامی‌ * (817 ـ 898). مؤلف‌، آن‌ را برای‌ تعلیم‌ و تربیت‌ فرزندش‌، ضیاءالدّین‌ یوسف‌، تألیف‌ و در 892 به‌ پادشاه‌ تیموری‌، سلطان‌ حسین‌ بایقرا (حک :873 ـ911)، تقدیم‌ کرده‌ است‌. این‌ کتاب‌ شامل‌ مقدمه‌، هشت‌ روضه‌ و خاتمه‌ است‌، و به‌شیوة‌ گلستان‌ * سعدی‌ تألیف‌ شده‌ است‌؛ هشت‌ روضة‌ بهارستان‌ ، به‌تقلید از هشت‌ باب‌ گلستان‌ ، عبارت‌ است‌ از : 1) ذکر حکایاتی‌ دربارة‌ مشایخ‌ صوفیه‌ و برخی‌ اسرار احوال‌ آنان‌؛ 2) حکم‌ و مواعظ‌؛ 3) اسرار حکومت‌ و ذکر حکایاتی‌ از شاهان‌؛ 4) بخشش‌ و بخشندگان‌؛ 5) تقریر حال‌ عشق‌ و عاشقان‌؛ 6) مطایبات‌؛ 7) شعر و بیان‌ احوال‌ شاعران‌؛ 8) حکایاتی‌ از زبان‌ جانوران‌.ویژگیهای‌ بارز بهارستان‌ عبارت‌ است‌ از : استشهاد به‌ آیات‌ قرآن‌ کریم‌ و احادیث‌ و مأثورات‌ دینی‌، استناد به‌ اشعار فارسی‌ و عربی‌، کاربرد لغات‌ و اصطلاحات‌ عرفانی‌، لغات‌ و ترکیبات‌ فارسی‌ و صنایع‌ بدیعی‌، و استفاده‌ از امثال‌ و حکم‌. عبارات‌ کتاب‌، جز در مواردی‌ خاص‌، ساده‌ است‌ و در میان‌ آثار منثور مقامی‌ شامخ‌ دارد. بیشتر قسمتهای‌ کتاب‌ مشتمل‌ بر مطالب‌ اخلاقی‌ و اندرزهای‌ سودمند، و مطایباتِ آن‌ متضمّن‌ لطایف‌ و ظرایف‌ است‌ و باب‌ «شعر و بیان‌ احوال‌ شاعران‌» آن‌ دارای‌ فواید تاریخی‌ و ادبی‌ است‌ و قطعات‌ تاریخی‌ آن‌ به‌روشن‌ شدن‌ احوال‌ شعرا و عرفا کمک‌ می‌کند، هرچند مؤلف‌ گاهی‌ دچار اشتباهات‌ تاریخی‌ و لغزشهای‌ ادبی‌ شده‌ و به‌استناد برخی‌ از تذکره‌ها، مانند لباب‌الالباب‌ عوفی‌، مطالبی‌ نقل‌ کرده‌ است‌ که‌ درست‌ نمی‌نماید؛ از جمله‌ حکایاتی‌ دربارة‌ رودکی‌ (جامی‌، ص‌ 90ـ91)، فردوسی‌ (همان‌، ص‌ 93ـ 95) و چند شاعر دیگر.جامی‌ در نگارش‌ بهارستان‌ علاوه‌ بر گلستان‌ سعدی‌ از کتابهای‌ نویسندگان‌ پیش‌ از خود نیز متأثر بوده‌ است‌. بهارستان‌ در مقایسه‌ با گلستان‌ سخنان‌ منظوم‌ بیشتری‌ دارد؛ نثر آن‌ مسجّع‌ و در برخی‌ موارد کمی‌ متکلّفانه‌ است‌؛ اما در مجموع‌، شیوة‌ انشای‌ بهارستان‌ جامی‌ از گلستان‌ سعدی‌، حتی‌ در قسمتهایی‌ که‌ رنگ‌ ادبی‌ بیشتری‌ دارد، ساده‌تر است‌، و شاید یکی‌ از دلایل‌ آن‌ اختصاص‌ داشتن‌ کتاب‌ به‌فرزند مؤلف‌ باشد. نثر بهارستان‌ به‌پختگی‌ و انسجام‌ گلستان‌ نیست‌ و حجم‌ آن‌ بتقریب‌ برابر حجم‌ گلستان‌ است‌، اگرچه‌ احتمالاً این‌ امر تقلیدی‌ آگاهانه‌ نبوده‌ و بیشتر به‌حجم‌ آثاری‌ از این‌ نوع‌ بر می‌گردد (رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌). جامی‌ در خاتمه‌، به‌شیوة‌ سعدی‌، مدعی‌ است‌ که‌ ابیات‌ و حکایات‌ همه‌ از خود اوست‌ و نقل‌ و اقتباس‌ نیست‌، اما کتابهای‌ دیگری‌ از قبیل‌ المُستجاد قاضی‌ تنوخی‌ و الفرج‌ بعدالشدّة‌ همو، و ترجمة‌ فارسی‌ آن‌ به‌قلم‌ دهستانی‌، تواریخ‌ معتبر فارسی‌ و عربی‌، تذکره‌ها و مانند اینها منابعی‌ است‌ که‌ جامی‌ در نگارش‌ بهارستان‌ بیش‌ و کم‌ از آنها متأثر بوده‌ است‌. رویهمرفته‌ جامی‌ توانسته‌ است‌ شیوة‌ نثرنویسان‌ با ذوق‌ پیشین‌ را در دوران‌ کم‌ذوقیهای‌ معاصرانش‌ دنبال‌ کند.بهارستان‌ همچون‌ گلستان‌ متن‌ درسی‌ بوده‌ و چاپها و ترجمه‌های‌ فراوانی‌ از آن‌ در ایران‌ و خارج‌ موجود است‌ : از جمله‌ چاپ‌ ایران‌ (تهران‌ 1311 ش‌، با مقدمة‌ سیدمحمد طباطبائی‌؛ تهران‌ 1367 ش‌، به‌تصحیح‌ اسماعیل‌ حاکمی‌)؛ ترکیه‌ (استانبول‌ 1294، همراه‌ با شرح‌ شاکر افندی‌)؛ اتریش‌ (وین‌ 1846 میلادی‌، با ترجمة‌ شلشتا وسرد به‌آلمانی‌)؛ هندوستان‌ (لکهنو 1329؛ نول‌ کشور، دهلی‌ ـ تاریخ‌ چاپ‌ : نامعلوم‌؛ ترجمة‌ کامل‌ به‌انگلیسی‌ 1887 میلادی‌؛ براون‌، ج‌ 3، ص‌ 764). علاوه‌ براینها شمعی‌، شارح‌ ترک‌، در فاصلة‌ سالهای‌ 982ـ987، شرحی‌ بر بهارستان‌ نوشته‌ است‌ (اته‌، ص‌ 175).منابع‌: کارل‌ هرمان‌ اته‌، تاریخ‌ ادبیات‌ فارسی‌ ، ترجمه‌ با حواشی‌ رضازاده‌ شفق‌، تهران‌ 1351 ش‌؛ ادوارد گرانویل‌ براون‌، تاریخ‌ ادبی‌ ایران‌ ، ج‌ 3 : از سعدی‌ تا جامی‌ ، ترجمه‌ با حواشی‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی‌، بهارستان‌ ، چاپ‌ اسماعیل‌ حاکمی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛Encycolpedia Iranica , s.v. "Baha ¦resta ¦n" (by G. M. Wickens).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسماعیل حاکمی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده