بهار لاله تیک چند
معرف
فرهنـگ‌نویس‌ و شاعـر قرن‌ دوازدهم‌
متن
بهار، لاله‌تیک‌چند ، فرهنـگ‌نویس‌ و شاعـر قرن‌ دوازدهم‌. شهرت‌ او بیشتر به‌ سبب‌ تألیف‌ بهار عجم‌ * از فرهنگهای‌ مهم‌ و مستند فارسی‌ است‌. تاریخ‌ ولادت‌ وی‌ در منابع‌ ذکر نشده‌ است‌؛ اما از آنجا که‌ در 1152 که‌ دیباچة‌ بهارعجم‌ را می‌نوشته‌ 53 ساله‌ بوده‌ است‌، باید در 1100 به‌دنیا آمده‌ باشد (رجوع کنید به بهار، 1916، دیباچه‌، ص‌ 2).بهار اهل‌ دهلی‌ بود و در نزدیکی‌ نهر نوّاب‌ سعادت‌خان‌ زندگی‌ می‌کرد (ترقیمة‌ بهار عجم‌ ، 1270، ج‌ 2، ص‌ 802). دربارة‌ منشأ قومی‌ او اختلاف‌ نظر هست‌. به‌ نوشتة‌ بیشتر تذکره‌نویسان‌، از جمله‌ گارسن‌ دوتاسی‌ ، وی‌ از قوم‌ کهتری‌ است‌، اما بعضی‌ وی‌ را برهمن‌ (رجوع کنید به میرتقی‌میر)، زرگر (رجوع کنید به قائم‌، ص‌ 25 به‌ بعد)، یا زرگر کهتریان‌ (قدرت‌الله‌ قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 114 به‌ بعد؛ برای‌ ارتباط‌ «زرگر» «کهتری‌» رجوع کنید به رز، ج‌ 3، ص‌ 439 به‌ بعد)، کایته‌ یا کایسته‌ (صدیق‌ حسن‌خان‌، ص‌ 69؛ سری‌رام‌، ج‌ 1، ص‌ 612) دانسته‌اند که‌ گفتة‌ اخیر به‌نظر درست‌ نمی‌آید.بهار عربی‌ را خوب‌ می‌دانست‌ و در فارسی‌ مهارت‌ کامل‌ داشت‌ (علی‌ ابراهیم‌خلیل‌، ص‌ 64). او زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ را نزد مولانا ابوالخیر خیرالله‌ وفایی‌، که‌ ظاهراً همان‌ خیرالله‌بن‌ لطف‌الله‌ مهندس‌ لاهوری‌ است‌، و سراج‌الدین‌ علی‌خان‌ آرزو آموخت‌. اشپرنگر (به‌نقل‌ از علی‌ابراهیم‌ خلیل‌) و گارسن‌ دوتاسی‌ (ج‌ 1، ص‌ 281) از سفر بهار به‌ایران‌ سخن‌ گفته‌اند که‌ به‌ نظر درست‌ نمی‌آید.بهار به‌ فارسی‌ و اردو شعر می‌سرود. آرزو (ص‌ 311) وی‌ را فقط‌ فرهنگ‌نویس‌ دانسته‌ و به‌ شعر و شاعری‌ او اشاره‌ نکرده‌ است‌. بعضی‌ تذکره‌نویسان‌ با اینکه‌ از شعر فارسی‌ او سخن‌ گفته‌اند، اشعار کمی‌ از وی‌ نقل‌ کرده‌اند. تذکره‌نویسان‌ اردو نیز گاهی‌ از اشعار اردوی‌ او یاد کرده‌اند. بیشترین‌ رقم‌ اشعار او که‌ 31 بیت‌ است‌، در تذکرة‌ چمنستان‌ شعرای‌ دکن‌ آمده‌ است‌ (برای‌ دیگر اشعار او رجوع کنید به حسینی‌؛ سری‌رام‌).سال‌ وفات‌ بهار به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌، اما مسلّم‌ است‌ که‌ مدتی‌ قبل‌ از تألیف‌ تذکرة‌ شعرای‌ اردو (تألیف‌ میرحسن‌ در 1188) از دنیا رفته‌ است‌. اِندرمَن‌، گردآورندة‌ بهار عجم‌ ، دربارة‌ مرگ‌ بهار توضیح‌ کافی‌ نمی‌دهد. ظاهراً وی‌ تا 1180 در قید حیات‌ بوده‌ که‌ توانسته‌ است‌ از مصطلحات‌ وارسته‌ استفاده‌ کند. مولوی‌ عبدالمقتدرخان‌ نیز وفات‌ او را در 1180 نوشته‌ است‌ (کتابخانة‌ عمومی‌ شرقشناسی‌ خدابخش‌ ، ج‌ 9، ص‌ 34).بهار مؤلفی‌ پرکار بود (رجوع کنید به میرتقی‌میر)، اما در حال‌حاضر، جز بهار عجم‌ ، پنج‌ کتاب‌ به‌ او منسوب‌ است‌ :1) نوادرالمصادر ، مشتمل‌ بر مقدمه‌، 24 باب‌، و خاتمه‌ که‌، به‌ گفتة‌ مؤلف‌ آن‌، نخستین‌ کتاب‌ دربارة‌ مصادر فارسی‌ است‌. مؤلف‌ در این‌ کتاب‌، مصادر را به‌ترتیب‌ حروف‌ الفبایی‌، و مشتقات‌ را ذیل‌ مصادر آورده‌ است‌. نسخة‌ مؤلف‌ در 1272، در دهلی‌ به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌. احتمالاً نوادرالمصادر و ابطال‌ ضرورت‌ (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌) همزمان‌ تألیف‌ شده‌اند (رجوع کنید به ابطال‌ ضرورت‌ ، ص‌ 61؛ و نوادرالمصادر ، ص‌ 3). نکتة‌ مهم‌ دربارة‌ این‌ دو کتاب‌، این‌ است‌ که‌ در زوائدالفوائد منسوب‌ به‌ آرزو (نسخة‌ کتابخانة‌ رامپور که‌ به‌ مصدر «نشستن‌» ختم‌ می‌شود)، بعضی‌ عبارات‌ تقریباً با عبارات‌ نوادرالمصادر یکی‌ است‌ (رجوع کنید به انور) و روشن‌ نیست‌ که‌ اصل‌ عبارات‌ از بهار است‌ یا آرزو. نسخة‌ دیگری‌ از این‌ کتاب‌ در کتابخانة‌ بانکی‌پور پتنه‌ موجود است‌ (کتابخانة‌ عمومی‌ شرقشناسی‌ خدابخش‌، ج‌ 9، ص‌ 32).2) جواهرالحروف‌ . به‌گفتة‌ مؤلف‌، این‌ کتاب‌ گردآوری‌ مطالبی‌ است‌ که‌ از سایر فرهنگها، مانند سراج‌اللغه‌ ، و شروح‌ آنها گرفته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به مقدمة‌ جواهرالحروف‌ ) و مشتمل‌ بر مقدمه‌ و دو باب‌ و خاتمه‌ است‌ و همزمان‌ با ابطال‌ ضرورت‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به دیباچة‌ جواهرالحروف‌ ، ص‌ 2). جواهرالحروف‌ در 1267 در کانپور چاپ‌ شده‌، و بلوخمان‌ (ص‌ 30) از این‌ کتاب‌ ستایش‌ بسیار کرده‌ است‌.3) ابطال‌ ضرورت‌ . موضوع‌ این‌ رسالة‌ 78 صفحه‌ای‌ ضرورت‌ شعری‌ است‌. بعضی‌ از مباحث‌ ضمنی‌ این‌ کتاب‌ بسیار قابل‌ توجه‌ است‌. این‌ کتاب‌ در دهلی‌ (1268) چاپ‌ و منتشر شده‌ است‌.4) شرح‌ نصاب‌ بدیع‌ . در شرح‌ نصاب‌ بدیع‌ محمدشریف‌ است‌ که‌ در آن‌ واژه‌های‌ عربی‌ و فارسی‌ مشترک‌الشکل‌ و مختلف‌المعانی‌ درج‌ شده‌ است‌. نسخة‌ خطی‌ آن‌ در کتابخانة‌ بانکی‌پور پتنه‌ موجود است‌ (کتابخانة‌ عمومی‌ شرقشناسی‌ خدابخش‌، ج‌ 9، ص‌ 50).5) جواهرالترکیب‌ (رجوع کنید به کریم‌الدین‌، ص‌ 56؛ سیدمحمد عبدالله‌، ص‌ 165).منابع‌: سراج‌الدین‌ علی‌بن‌ حسام‌الدین‌ آرزو، مجمع‌ النفائس‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ دانشگاه‌ پنجاب‌، ش‌ 24 PfI ؛ لاله‌تیک‌ چند بهار، ابطال‌ ضرورت‌ ، دهلی‌ 1268؛ همو، بهار عجم‌ ، لکهنو 1916؛ همو، جواهرالحروف‌ ، کانپور 1267؛ همو، نوادرالمصادر ، دهلی‌ 1272؛ فتحعلی‌ حسینی‌، تذکرة‌ ریخته‌گویان‌ ، حیدرآباد دکن‌ 1933، ص‌ 21ـ24؛ علی‌ ابراهیم‌ خلیل‌، گلزار ابراهیم‌، یا، گلشن‌ هند ، علیگره‌ 1352/ 1934؛ لاله‌سری‌ رام‌، خمخانة‌ جاوید ، ج‌ 1، دهلی‌ 1908، ص‌ 612 ـ 614؛ صدیق‌ حسن‌خان‌، صبح‌ گلشن‌ ، بهوپال‌ 1295؛ سیدمحمد عبدالله‌، ادبیات‌ فارسی‌ مین‌ هندوون‌ کاحصّه‌ ، دهلی‌ 1942؛ قدرت‌الله‌ قاسم‌، مجموعة‌ نغز ، لاهور 1933؛ قیام‌الدین‌ علی‌ قائم‌، مخزن‌ نکات‌ ، 1168، ص‌ 25، 26؛ کریم‌الدین‌، تذکرة‌ شعرای‌ هند ، چاپ‌ فیلن‌، ص‌ 56 به‌ بعد؛ میرتقی‌ میر، نکات‌الشعراء ، دکن‌ 1935، ص‌ 133 به‌ بعد؛Manohar Sahai Anwar, Siraj ud Din Ali Khan Arzu: his life and works , Doctoral dissertation, University of Punjab, 60, 146, 149; Blochmann, "Contributions to Persian lexicography", Journal of the Royal Asiatic Society , I (1898); Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library , prepared by Maulavi Abdul Muqtadir, vol. 9, Bankipore, Patna; H. A. Rose, A glossary of tribes, etc. ; Sprenger, Oudh catalogue , Calcutta 1854, 211; Garcin de Tassy, Histoire de la littإrature Hindouie et Hindoustanie , I, 281 ff., III, 359.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید قریشی ، تلخیص از ( د. اردو )

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده