بهار (مجله )
معرف
نشریه‌ای‌ ادبی‌ و اجتماعی‌ به‌ فارسی‌، به‌ اهتمام‌ میرزا یوسف‌خان‌ اعتصام‌الملک‌ آشتیانی‌ (متوفی‌1316)
متن
بهار (مجله‌)، نشریه‌ای‌ ادبی‌ و اجتماعی‌ به‌ فارسی‌، به‌ اهتمام‌ میرزا یوسف‌خان‌ اعتصام‌الملک‌ آشتیانی‌ (متوفی‌1316). نخستین‌ شمارة‌ آن‌ در دهم‌ ربیع‌الثانی‌ 1328 (رجوع کنید به آرین‌پور، ج‌ 2، ص‌ 114؛ صدر هاشمی‌، ج‌ 2، ص‌ 26) در 64 صفحه‌ به‌ قطع‌ خشتی‌ و با حروف‌ سربی‌ در چاپخانة‌ فاروس‌ به‌ چاپ‌ رسید. انتشار آن‌ به‌ طور ماهانه‌ با اشکالاتی‌ روبرو شد و شمارة‌ دوازدهم‌ (شمارة‌ پایانی‌ سال‌ اول‌) آن‌ پس‌ از چند ماه‌ تأخیر، در 25 ذیقعدة‌ 1329 منتشر شد (صدرهاشمی‌، ج‌ 2، ص‌ 26ـ27). موضوعات‌ مطالب‌ دورة‌ اول‌ بهار عبارت‌ بود از:مقاله‌هایی‌ دربارة‌ سرمایه‌داری‌ نوین‌ اروپا و پدیدة‌ اعتصاب‌، حرّیت‌ افکار، اخلاق‌ اجتماعی‌ و سلسله‌ مقاله‌هایی‌ از آرتور بریزبان‌ (1864ـ 1936) روزنامه‌نگار معروف‌ امریکایی‌ آن‌ عصر؛ تعلیم‌ و تربیت‌ با مطالبی‌ دربارة‌ مدارس‌ آلمان‌ و فرانسه‌ و وظیفة‌ حکومت‌ در قبال‌ آموزش‌ عمومی‌؛ مباحث‌ تاریخی‌ شامل‌ یک‌ رشته‌ مقاله‌های‌ ناتمام‌ پیرامون‌ رقابت‌ روس‌ و انگلیس‌ در آسیا که‌ به‌ نحوی‌ مسئلة‌ ایران‌ را هم‌ دربر می‌گرفت‌، و نیز حکایات‌ تاریخی‌ دربارة‌ انقلاب‌ کبیر فرانسه‌، تاریخ‌ جمهوری‌ پرتغال‌ و نهضت‌ مشروطیت‌ چین‌؛ مقاله‌هایی‌ در باب‌ تاریخچه‌ و اصول‌ روزنامه‌نگاری‌ در اروپا؛ ترجمة‌ حال‌ مشاهیر و معرفی‌ شخصیتهایی‌ چون‌ برادران‌ کروپ‌، تولستوی‌ و ولتر؛ و معرفی‌ کتابهای‌ تازه‌ چاپ‌ شده‌ و مطبوعات‌ جدید.در شمارة‌ اول‌ بهار (ص‌ 1)، مقصود از تأسیس‌ مجموعه‌، عرضة‌ مطالب‌ سودمند علمی‌ و ادبی‌، اخلاقی‌، تاریخی‌، اقتصادی‌، و فنون‌ متنوعه‌ به‌ طرزی‌ نیکو و اسلوبی‌ مرغوب‌ ذکر شده‌ بود، و باید گفت‌ که‌ در این‌ امر، و خاصه‌ در آشنا ساختن‌ خوانندگان‌ با سبک‌ نوشته‌های‌ اروپایی‌، موفق‌ بود (قس‌ صدر هاشمی‌، ج‌ 2، ص‌ 27).اعتصام‌الملک‌ پیش‌ از آمدن‌ به‌ تهران‌، در تبریز از طریق‌ کتابخانة‌ تربیت‌ با نشریات‌ ترکی‌ و عربی‌ زمان‌ خود، از جمله‌ الهلال‌ و الجامعة‌ و مجلة‌ المجلات‌ ، آشنا شده‌ بود (محیط‌ طباطبائی‌، ص‌ 235) و بخش‌ عمدة‌ مطالب‌ مجله‌اش‌ نیز به‌ ترجمه‌های‌ او از این‌ جراید اختصاص‌ داشت‌. جز نام‌ پاره‌ای‌ از منابع‌ اصلی‌ مقاله‌های‌ بهار، چون‌ مجلة‌ المقتطف‌ یا مجموعة‌ ابوالضیاء توفیق‌ و رسملی‌ کتاب‌ ، منبع‌ اصلی‌ بسیاری‌ از دیگر مقالات‌ این‌ مجله‌ روشن‌ نیست‌. از شمارة‌ چهارم‌ مجله‌ (13رجب‌ 1328)، مدبرالممالک‌ هرندی‌، یکی‌ از چهره‌های‌ مجرب‌ مطبوعات‌ آن‌ زمان‌ ایران‌، مدیر بهار بوده‌ است‌.دورة‌ اول‌ بهار ، در یکی‌ از ادوار بحرانی‌ تاریخ‌ ایران‌ انتشار یافت‌. اندک‌ زمانی‌ از فتح‌ تهران‌ و سقوط‌ محمدعلی‌شاه‌ (حک : 1324ـ1327) می‌گذشت‌ و کشور با مسائلی‌ چون‌ تلاشهای‌ شاه‌ مخلوع‌ برای‌ دستیابی‌ مجدد به‌ تاج‌ و تخت‌، ناامنی‌ مناطق‌ جنوبی‌ ایران‌ و دست‌اندازیهای‌ روسیه‌ در شمال‌ و ماجرای‌ شوستر و اولتیماتوم‌ روس‌ روبرو شد. با آنکه‌ اعتصام‌الملک‌ خود از وکلای‌ دورة‌ دوم‌ مجلس‌ بود و در کانون‌ این‌ تحولات‌ قرار داشت‌، وقایع‌ زمانه‌ به‌ هیچوجه‌ در بهار بازتاب‌ ندارد. محتوای‌ مجله‌ مطالبی‌ است‌ کلی‌ با تأکید بر تنویر افکار و بسط‌ معارف‌ عمومی‌ به‌ سبک‌ و سیاق‌ «ادبیات‌ مشروطة‌» سالهای‌ پیش‌ از صدور فرمان‌ مشروطیت‌. دیدگاه‌ تاریخی‌ و مشرب‌ سیاسی‌ آن‌ نیز بیشتر متوجه‌ انقلاب‌ کبیر فرانسه‌ و آرمانهای‌ آن‌ است‌.انتشار دورة‌ دوم‌ بهار ، در شعبان‌ 1339/ اردیبهشت‌ 1300، پس‌ از ده‌ سال‌ تعطیل‌ شروع‌ شد و در آغاز آن‌ ذکر شده‌ بود که‌ روش‌ مجله‌ تغییر نکرده‌ است‌ (ش‌1، شعبان‌ 1339، ص‌ 1). جز در یکی‌ دو مقالة‌ این‌ دوره‌ ـ که‌ به‌ تحولات‌ جهان‌ بعد از جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (1914ـ 1918) اشاره‌ دارد ـ هیچ‌ نشانة‌ دیگری‌ از گذشت‌ ده‌ سال‌ از پایان‌ دورة‌ نخست‌، در آن‌ مشهود نیست‌. مطالب‌ مجله‌ و عناوین‌ آنها رویهمرفته‌ تغییر چندانی‌ نکرده‌؛ مقالات‌ بریزبان‌ ادامه‌ دارد؛ شرح‌ حال‌ ویکتورهوگو و ژان‌ژاک‌ روسو بر فهرست‌ تراجم‌ مشاهیر افزوده‌ شده‌ و پاورقیهای‌ ناتمام‌ دورة‌ نخست‌ از سرگرفته‌ شده‌ است‌ (دربارة‌ ترجمه‌های‌ مندرج‌ در بهار همچنین‌ رجوع کنید به آرین‌پور، ج‌ 2، ص‌ 114؛ صدر هاشمی‌، ج‌ 2، ص‌ 28). در هر شمارة‌ دورة‌ دوم‌ بهار ، قطعه‌ شعری‌ از پروین‌ اعتصامی‌ (1285ـ1320 ش‌) منتشر می‌شد. عباس‌ اقبال‌ هم‌ برای‌ این‌ دوره‌ مقاله‌هایی‌ می‌نوشت‌. پاره‌ای‌ از اشعار حیدرعلی‌ اصفهانی‌ متخلص‌ به‌ کمالی‌ (1251ـ 1325 ش‌) نیز همانند دورة‌ پیشین‌، در این‌ دوره‌ به‌ چاپ‌ می‌رسید. در سه‌ شمارة‌ اول‌ دورة‌ جدید، عباس‌ خلیلی‌ مدیر مجله‌ بود.دورة‌ دوم‌ نیز، همچون‌ دورة‌ اول‌، از تحولات‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ زمانه‌ که‌ با تب‌ و تاب‌ سالهای‌ اول‌ بعد از کودتای‌ 1299 مقارن‌ بود، نشانی‌ ندارد. مرام‌ و مسلک‌ بهار تا حدودی‌ از آزادیخواهی‌ صرف‌ و ترقی‌طلبی‌ کلی‌ دورة‌ نخست‌ فاصله‌ گرفته‌ است‌ و رنگ‌ و روی‌ نوعی‌ سوسیال‌ دموکراسی‌ معتدل‌ دارد (برای‌ مثال‌ رجوع کنید به مقاله‌های‌ «اساس‌ طبیعی‌ اجتماعات‌»، ش‌6، ربیع‌الاول‌ 1340 و «وضعیت‌ مسائل‌ اجتماعی‌»، ش‌7، رجب‌ 1340). در مقایسه‌ با دورة‌ اول‌، وجهة‌ ادبی‌ بهار از وجهة‌ اجتماعی‌ آن‌ بیشتر است‌.بهار در دورة‌ دوم‌، دیگر پیشتاز مجله‌های‌ ایران‌ نبود؛ از پایان‌ انتشار مجلة‌ دانشکدة‌ ملک‌الشعرای‌ بهار چندی‌ نمی‌گذشت‌ و جرایدی‌ چون‌ ارمغان‌ وحید دستگردی‌ و دورة‌ دوم‌ کاوه‌ تقی‌زاده‌ و ایرانشهر کاظم‌زادة‌ ایرانشهر منتشر می‌شد.دورة‌ دوم‌ بهار نیز با انتشار دوازده‌ شماره‌ به‌ پایان‌ می‌رسد. یوسف‌خان‌ اعتصام‌الملک‌، طی‌ مقاله‌ای‌ تلخ‌ و دردآلود در آخرین‌ شماره‌، از اینکه‌ مجله‌اش‌ حمایت‌ نشده‌، و نیز از اوضاع‌ فرهنگ‌ و ادب‌ دوران‌ خود شکایت‌ کرده‌ و از این‌که‌ در مجله‌اش‌ بیشتر آثار اروپاییان‌ را آورده‌، دفاع‌ کرده‌ است‌ (ش‌12، جمادی‌الاولی‌ 1341، ص‌ 5ـ7).مجموعة‌ مقاله‌ها و مطالب‌ منتشر شده‌ در دوره‌های‌ اول‌ و دوم‌، در سالهای‌ بعد از شهریور 1320 به‌ کوشش‌ ابوالفتح‌ اعتصامی‌ و بر اساس‌ فهرست‌ موضوعی‌ آنها تجدید چاپ‌ شد.آنچه‌ از بهار مجموعه‌ای‌ ماندگار و مؤثر ساخت‌، بیشتر «طرز نیکو و اسلوب‌ مرغوب‌» آن‌ بود نه‌ مفاد سیاسی‌ یا اجتماعی‌ مطالبش‌؛ نثر ساده‌ و روان‌ بهار در سیر تحولات‌ ادبیات‌ معاصر ایران‌ جایگاه‌ و مقام‌ خاصی‌ داشته‌ است‌.منابع‌: یحیی‌ آرین‌پور، از صبا تا نیما ، تهران‌ 1354 ش‌؛ محمد صدر هاشمی‌، تاریخ‌ جراید و مجلات‌ ایران‌ ، اصفهان‌ 1363ـ1364 ش‌؛ محمد محیط‌ طباطبائی‌، تاریخ‌ تحلیلی‌ مطبوعات‌ ایران‌ ، تهران‌ 1366 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

کاوه بیات

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده