بهار
معرف
بهار ،# شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ همدان‌.
متن
بهار ، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ همدان‌.1) شهرستان‌ بهار (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 635 ، 127 تن‌). در مغرب‌ استان‌ همدان‌ واقع‌ است‌. از شمال‌ به‌ شهرستان‌ کبودرآهنگ‌، از مشرق‌ به‌ شهرستان‌ همدان‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ تویسرکان‌ و از مغرب‌ به‌ شهرستانهای‌ اسدآباد و قروه‌ (در استان‌ کردستان‌) محدود، و مشتمل‌ است‌ بر سه‌ بخش‌ مرکزی‌ و لالجین‌ و صالح‌آباد، شش‌ دهستان‌، و شهرهای‌ بهار، صالح‌آباد و لالجین‌.بیشتر آبادیهای‌ آن‌ در دشت‌ قرار دارد و به‌ سبب‌ اختلاف‌ ارتفاع‌ بین‌ دشت‌ و ارتفاعات‌ (بخصوص‌ الوند)، منطقه‌ای‌ بادخیز است‌. رشته‌ کوه‌ زاگرس‌ با جهت‌ شمال‌غربی‌ ـ جنوب‌شرقی‌ در آن‌ امتداد دارد. مهمترین‌ کوههای‌ آن‌ عبارت‌اند از: خون‌ (ارتفاع‌: ح 700 ، 2 متر) در چهارده‌ کیلومتری‌ مغرب‌ همدان‌؛ یاقوشه‌ (ارتفاع‌: ح 750 ، 2 متر) در هفده‌ کیلومتری‌ مغرب‌ همدان‌ که‌ از سرچشمه‌های‌ سیمینه‌رود است‌؛ اَلْموقولاخ‌ (آلمه‌بولاخ‌، ارتفاع‌: ح 997 ، 2 متر) در 36 کیلومتری‌ شمال‌غرب‌ همدان‌. راه‌ اصلی‌ قروه‌ ـ همدان‌ از دامنه‌های‌ شمالی‌ الموقولاخ‌ می‌گذرد و گردنة‌ اسدآباد جانب‌ جنوب‌غربی‌ این‌ کوه‌ را از کوهستان‌ الوند جدا می‌کند. سیمینه‌ (قوری‌چای‌/ آبشینه‌) مهمترین‌ رود بهار است‌ که‌ پس‌ از آبیاری‌ اراضی‌ شهرستان‌ بهار در شانزده‌ کیلومتری‌ شمال‌ شهر همدان‌ به‌ قره‌چای‌ می‌پیوندد. وَفْرَجین‌ (= مَریانَج‌)، سیمین‌ (صالح‌آباد) و همه‌کسی‌ از دیگر رودهای‌ این‌ شهرستان‌ است‌. سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌ منطقه‌ به‌ سبب‌ ویژگیهای‌ طبیعی‌ غنی‌ است‌ و ذخیرة‌ آب‌ زیرزمینی‌ آن‌ (حدود چهل‌ میلیون‌ متر مکعب‌)، علاوه‌ بر آبیاری‌ اراضی‌، آب‌ آشامیدنی‌ شهرهای‌ همدان‌، بهار و مریانج‌ (در سه‌ کیلومتری‌ شمال‌غرب‌ همدان‌) را تأمین‌ می‌کند ( جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، ج‌ 2، ص‌ 1293، 1310؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ 47، ص‌ 418). آب‌ و هوای‌ شهر نسبتاً سرد و خشک‌ است‌.بهار معادن‌ فراوانی‌ دارد که‌ مهمترین‌ آنها سنگ‌ مرمریت‌ (نزدیک‌ آبادی‌ همه‌ کسی‌ در سی‌ کیلومتری‌ شمال‌شرق‌ اسدآباد و در مسیر جاده‌ همدان‌ ـ قروه‌)، معدن‌ آهن‌ همه‌ کسی‌ و معدن‌ گرانیت‌ حصار باقی‌ در نزدیکی‌ آبادی‌ همه‌ کسی‌ است‌.ازگیا، زبان‌ گنجشک‌، اقاقیا، ارژن‌، گل‌گاوزبان‌، کتیرا و شیرین‌بیان‌ و از زیا، آهو، کفتار، گرگ‌، روباه‌، شغال‌، میش‌کوهی‌ و انواع‌ پرندگان‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود. بهار مراتع‌ غنی‌ و فراوانی‌ دارد. دامداری‌ آن‌ قابل‌ملاحظه‌ است‌ و عشایر لُر (ایل‌ جمهور و ایل‌ ترکاشوند) از استانهای‌ لرستان‌ و کرمانشاه‌ چند ماه‌ از سال‌ را در دشت‌ بهار، ییلاق‌ دارند. خاک‌ آبرفتی‌ دشت‌ بهار (از رسوبات‌ رودخانه‌ای‌) و منابع‌ آبی‌ فراوان‌ (رود، قنات‌، چاه‌) و توپوگرافی‌ مناسب‌، به‌ کشاورزی‌ آن‌ رونق‌ خاصی‌ بخشیده‌ است‌. از محصولات‌ مهم‌ آن‌، گندم‌، چغندرقند، جو، تره‌بار، سیب‌زمینی‌ و انگور است‌. از صنایع‌دستی‌، سفالگری‌ و قالیبافی‌ آن‌ قدمت‌ فراوان‌ دارد. درگذشته‌ شرکت‌ سهامی‌ ظروف‌ لالجین‌ (تأسیس‌ 1315 ش‌) در منطقه‌ فعالیت‌ گسترده‌ای‌ داشت‌ (خزائل‌ کردستانی‌، ص‌ 73)، امروزه‌ نیز شهر لالجین‌ به‌ ساخت‌ ظروف‌ سفالی‌ بدل‌ چینی‌ در ایران‌ مشهور است‌. بنابر سرشماری‌ صنعت‌ و معدن‌ 1373 ش‌ (مرکز آمار ایران‌، 1374 ش‌، ص‌ 12، 44، 130ـ132)، در شهر لالجین‌ بیش‌ از پانصد کارگاه‌ به‌ ساخت‌ و نقاشی‌ ظروف‌ و مجسمه‌های‌ سفالی‌ اختصاص‌ داشت‌. از صنایع‌ جدید، کارخانة‌ قند، صابون‌سازی‌ و کشت‌ و صنعت‌ و صنایع‌ دامی‌ دارد. راههای‌ اصلی‌ همدان‌ ـ قزوین‌، همدان‌ ـ سنندج‌ و همدان‌ ـ کرمانشاهان‌ از این‌ شهرستان‌ می‌گذرد.برخی‌ از زیارتگاهها و آثار باستانی‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: امامزاده‌ علمدار در ده‌ زاغه‌ (حدود پانزده‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ بهار)؛ امامزاده‌ عسگر در ده‌ سنگ‌سفید (حدود نوزده‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ بهار)؛ امامزاده‌ای‌ در لالجین‌ و قلعة‌ قدیمی‌ علی‌اشرف‌خان‌ در ده‌ سلیمان‌آباد (حدود یازده‌ کیلومتری‌ شمال‌شرق‌ بهار)؛ گنج‌تپه‌ (تپه‌ باستانی‌) در حدود دو کیلومتری‌ شمال‌شرق‌ بهار؛ و قلعة‌ قدیمی‌ امیرنظام‌ در ده‌ لَتْگاه‌ (حدود چهارده‌ کیلومتری‌ شمال‌شرق‌ بهار؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ 47، ص‌ 215، 237ـ238، 242، 389ـ390، 400ـ401).از کل‌ جمعیت‌ شهرستان‌ بهار، 178 ، 48 تن‌ (7ر37%) در شهرها و 457 ، 79 تن‌ (2ر62%) در روستاها به‌ سر می‌برند. بیشتر اهالی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ و ترکی‌ آذربایجانی‌ و در بعضی‌ آبادیها به‌ کردی‌ تکلم‌ می‌کنند. مذهب‌ مردم‌ آن‌ شیعة‌ اثناعشری‌ است‌.طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ مصوّب‌ 16 آبان‌ 1316 (ایران‌. وزارت‌ کشور، ص‌ 8 ـ9)، بخش‌ سیمینه‌رود (تقریباً منطبق‌ بر شهرستان‌ امروزی‌) در شهرستان‌ همدان‌ از استان‌ پنجم‌ (کردستان‌) تشکیل‌ شد. در 1322 ش‌، حوزة‌ چهار بلوک‌، از دهستانهای‌ سیمینه‌رود، به‌ علت‌ وسعت‌ زیاد به‌ دو قسمت‌ چهار بلوک‌ همدان‌ (با 77 آبادی‌ از جمله‌ صالح‌آباد و همه‌ کسی‌) و چهار بلوک‌ شمالی‌ (با چهل‌ آبادی‌ از جمله‌ بهار، دینارآباد و لالجین‌) تقسیم‌ شد (خزائل‌ کردستانی‌، ص‌ 36ـ37، 52).طبق‌ تصویبنامة‌ کمیسیون‌ سیاسی‌ دفاعی‌ هیئت‌ دولت‌ در جلسة‌ مورخ‌ 19/8/1372، شهرستان‌ بهار مشتمل‌ بر دو بخش‌ مرکزی‌ و لالجین‌ تشکیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، ص‌ 609ـ610).2) شهر بهار (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 865 ، 25 تن‌). مرکز شهرستان‌ بهار که‌ در دشت‌ بهار، در ارتفاع‌ 700 ، 1 متری‌ و در فاصلة‌ حدود یازده‌کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر همدان‌ واقع‌ است‌. پیرامون‌ آن‌ را مزارع‌ و باغات‌ فراگرفته‌ است‌ و چمن‌ اَنْدجِین‌ در مشرق‌ شهر قرار دارد و آثار قدیمی‌ نیز در آن‌ یافت‌ می‌شود. حداکثر مطلق‌ دمای‌ آن‌ در تابستانها به‌ ْ30 و حداقل‌ آن‌ در زمستانها به‌ ْ30- می‌رسد. میانگین‌ بارش‌ سالیانه‌ 302 میلیمتر است‌. بهار در مسیر اصلی‌ همدان‌ ـ لالجین‌ و کبودرآهنگ‌ قرار دارد، همچنین‌ راه‌ اصلی‌ همدان‌ ـ صالح‌آباد (حدود بیست‌ کیلومتر) و همدان‌ ـ اسدآباد (حدود 55 کیلومتر) از مغرب‌ شهر بهار می‌گذرد. شهر بهار دارای‌ محله‌های‌ قدیمی‌ آق‌دروازه‌، قلعه‌، محله‌شهر، تیه‌لر و حسن‌باباست‌. آثاری‌ از قلعة‌ قدیمی‌ بهار در محلة‌ قلعه‌ شهر، به‌ نام‌ دولت‌ قلعه‌سی‌، هنوز باقی‌ است‌ (رزم‌آرا، ج‌ 5، ص‌ 60؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ 47، ص‌ 75).پیشینه‌. نام‌ بهار/ وهار، ظاهراً با وهان‌ مطابق‌ است‌ که‌ نخستین‌بار در قرن‌ ششم‌ در الکامل‌ فی‌ التاریخ‌ آمده‌ است‌. ابن‌اثیر (ج‌ 10، ص‌ 682) در وقایع‌ 526، در بیان‌ جنگ‌ بین‌ سلطان‌ طغرل‌ و ملک‌داود، از قریة‌ وهان‌ در نزدیکی‌ همدان‌ نام‌ می‌برد. بهار در گذشته‌ مرکز حکمرانان‌ کردستان‌ و لرستان‌ بود و به‌سبب‌ نزدیکی‌ این‌ دو محل‌، خصومت‌ دائمی‌ برای‌ تصاحب‌ ناحیه‌ و قلعة‌ آن‌ وجود داشت‌ (جوینی‌، ج‌ 3، ص‌ 455). در 621 سلطان‌ جلال‌الدین‌ مِنکِبُرنی‌ در بازگشت‌ از بغداد به‌ هندوستان‌، به‌ قلعة‌ بهار که‌ در اختیار سلیمانشاه‌ ایوایی‌ (ملقب‌ به‌ شهاب‌الدین‌ رئیس‌ یکی‌ از قبایل‌ ترکمان‌، متوفی‌ 656) بود، وارد شد (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 453، 455). در 640 حسام‌الدین‌ خلیل‌ (فرمانروای‌ لُر، متوفی‌640) پس‌ از جنگهای‌ متعدد، ناحیة‌ حکومت‌ سلیمانشاه‌ را به‌ تصرف‌ خود درآورد. مدتی‌ بعد، سلیمانشاه‌ پس‌ از فراهم‌ آوردن‌ لشکری‌ عظیم‌، بر حسام‌الدین‌ خلیل‌ پیروز شد و پس‌ از تصرف‌ قلعة‌ بهار و بعضی‌ ولایات‌ کردستان‌، بهار را مرکز حکومت‌ خود قرار داد (حمدالله‌ مستوفی‌، 1362 ش‌ الف‌ ، ص‌ 556؛ جوینی‌، ج‌ 3، ص‌ 458ـ459؛ بدلیسی‌، ص‌ 65؛ لسترنج‌، ص‌ 208). ابن‌فُوَطی‌ نبرد خلیل‌بن‌ بدرکُردی‌ با سلیمانشاه‌ و قتل‌ خلیل‌ در قلعة‌ وهار را در وقایع‌ 643 ضبط‌ کرده‌ است‌ (ص‌ 286؛ نیز رجوع کنید به ابن‌ابی‌الحدید، ج‌ 8، ص‌ 239).به‌ روایتی‌، در 655 هولاکو، بهار و قلعة‌ آن‌ را ویران‌ کرد (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، همانجا). به‌ گفتة‌ حمدالله‌ مستوفی‌ در قرن‌ هشتم‌، بهار از ولایتهای‌ شانزدهگانة‌ کردستان‌، و قلعة‌ بهار، دارالملک‌ سلیمانشاه‌ بوده‌ است‌ (1362 ش‌ ب‌ ، ص‌ 107).در اوایل‌ قرن‌ دهم‌، شاه‌اسماعیل‌، قصبة‌ بهار را آباد کرد و ایل‌ بهارلو را به‌ آنجا کوچانید (رزم‌آرا، ج‌ 5، ص‌ 59). برخی‌ معتقدند که‌ نام‌ بهار از ایل‌ بهارلو گرفته‌ شده‌ است‌ (همانجا)، ولی‌ مینورسکی‌ نام‌ ایل‌ بهارلو را، که‌ در نزدیکی‌ همدان‌ می‌زیسته‌اند، برگرفته‌ از قلعة‌ بهار در چهارده‌ کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ همدان‌ می‌داند (رجوع کنید به بهارلو * ؛ ایرانیکا ، ذیل‌ «بهارلو»).در 1119، بهار محل‌ جنگ‌ بین‌ نواب‌ استظهارالدوله‌ (محمدجعفرخان‌ زند) و خسروخان‌ (والی‌ اردلان‌) بود. در 1200، جعفرخان‌ زند که‌ داعیة‌ سلطنت‌ ایران‌ را داشت‌، در بهار همدان‌ با خسروخان‌ جنگید و شکست‌ خورد (وقایع‌نگار کردستانی‌، ص‌ 165ـ167؛ شهاوری‌ شیرازی‌، ص‌ 56 ـ57؛ سنندجی‌، ص‌ 167ـ 168؛ غفاری‌ کاشانی‌، ص‌ 709ـ712). در دورة‌ قاجاریه‌، شیروانی‌ بهار را «قریة‌ خلدآشیان‌» ضبط‌ کرده‌، می‌افزاید: بهار در دشت‌ و در دو فرسخی‌ همدان‌ واقع‌ و جوانب‌ اربعه‌اش‌ واسع‌ است‌. باغات‌ دلگشا و بساتین‌ خلدنما دارد و نزدیک‌ هزار خانه‌ در آن‌ است‌. آب‌ و هوایش‌ نیکوست‌ و مردمش‌ ترک‌ و شیعی‌مذهب‌ و اکثر چاروادارند (ص‌ 168). اعتمادالسلطنه‌، بهار را قریه‌ای‌ بزرگ‌ در همدان‌ نوشته‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 490).منابع‌: ابن‌ابی‌ الحدید، شرح‌ نهج‌البلاغة‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ 1385ـ1387/1965ـ1967، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ ابن‌اثیر، الکامل‌ فی‌ التاریخ‌ ، بیروت‌ 1399ـ1402/1979ـ1982؛ ابن‌فُوَطی‌، الحوادث‌ الجامعة‌ و التجارب‌ النافعة‌ فی‌ المائة‌ السابعة‌ ، بیروت‌ 1407/1987؛ محمد حسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، مرآة‌ البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌ و میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ1368 ش‌؛ یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1372 ، تهران‌: روزنامة‌ رسمی‌ کشور، 1373 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابری‌، دفترچه‌ مسافات‌ راههای‌ کشور ، تهران‌ ?[ 1366 ش‌ ] ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبانماه‌ 1316، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1377ش‌؛ شرف‌الدین‌بن‌ شمس‌الدین‌ بدلیسی‌، شرفنامه‌: تاریخ‌ مفصل‌ کردستان‌ ، چاپ‌ محمد عباسی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1343 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌ 1: کوهها و کوهنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، 1366 ش‌؛ عطاملک‌بن‌ محمد جوینی‌، کتاب‌ تاریخ‌ جهانگشای‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوینی‌، لیدن‌ 1329ـ1355/ 1911ـ1937، چاپ‌ افست‌ تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ حمدالله‌بن‌ ابی‌بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362 ش‌ الف‌ ؛ همو، کتاب‌ نزهة‌ القلوب‌ ، چاپ‌ گی‌لسترنج‌، لیدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌ ب‌ ؛ رضا خزائل‌ کردستانی‌، جغرافیای‌ همدان‌ ، تهران‌ ?[ 1323 ش‌ ] ؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌ 5: استان‌ پنجم‌ ( کردستان‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 47؛ همدان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ شکرالله‌بن‌ عبدالله‌ سنندجی‌، تحفة‌ ناصری‌ در تاریخ‌ و جغرافیای‌ کردستان‌ ، چاپ‌ حشمت‌الله‌ طبیبی‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ عبدالکریم‌بن‌ علی‌رضا شهاوری‌ شیرازی‌، تاریخ‌ زندیه‌: جانشینان‌ کریم‌خان‌ زند ، چاپ‌ ارنست‌ بئیر، تهران‌ 1365 ش‌؛ زین‌العابدین‌بن‌ اسکندر شیروانی‌، بستان‌ السیاحه‌، یا، سیاحت‌نامه‌ ، تهران‌ 1315؛ ابوالحسن‌ غفاری‌ کاشانی‌، گلشن‌ مراد ، چاپ‌ غلامرضا طباطبایی‌ مجد، تهران‌ 1369 ش‌؛ فرهنگ‌ ده‌های‌ ایران‌، شناسائی‌ عمومی‌: استان‌ همدان‌ ، تهران‌: وزارت‌ جهاد سازندگی‌، 1369 ش‌؛ گی‌لسترنج‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ سرزمینهای‌ خلافت‌ شرقی‌ ، ترجمة‌ محمود عرفان‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ صنعت‌ و معدن‌ مرحله‌ اول‌، 1373: مشخصات‌ پایه‌ای‌ و چارچوبی‌ کارگاههای‌ کشور، استان‌ همدان‌، شهرستان‌ بهار ، ش‌225ـ24، تهران‌ 1374 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشور ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1377 ش‌؛ علی‌ اکبر وقایع‌نگار کردستانی‌، حدیقة‌ ناصریه‌ در جغرافیا و تاریخ‌ کردستان‌ ، چاپ‌ محمد رئوف‌ توکلی‌، تهران‌ 1364 ش‌؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Baha ¦rlu ¦" (by P. Oberling).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده