بهادرشاه اول
معرف
محمد مُعَظّم‌، دومین‌ پسر اورنگ‌ زیب‌ (حک : 1068ـ 1118) و هفتمین‌ پادشاه‌ از سلسلة‌ بابریان‌ هند (حک : 1118ـ1124)
متن
بهادُرشاه‌ اول‌ ، محمد مُعَظّم‌، دومین‌ پسر اورنگ‌ زیب‌ (حک : 1068ـ 1118) و هفتمین‌ پادشاه‌ از سلسلة‌ بابریان‌ هند (حک : 1118ـ1124). او در 30 رجب‌ 1053 در برهانپور دکن‌ به‌ دنیا آمد. مادرش‌ رحمة‌النساء نواب‌بایی‌، دختر راجه‌ راجویِ راجَوْری‌ در کشمیر بود. نام‌ و عنوان‌ کامل‌ او «ابونصر سیدقطب‌الدین‌ محمدشاه‌ عالم‌ بهادرشاه‌ پادشاه‌» است‌. همراه‌ پدرش‌ در بیجاپور گُلکُنده‌ به‌ جنگ‌ با مَراتهه‌ * ها پرداخت‌، اما به‌ بهانة‌ ارتباط‌ پنهانی‌ با حاکم‌ گلکنده‌، با پسرانش‌ در 11 جمادی‌الاولی‌ 1099 دستگیر شد. محمد معظم‌ در شوال‌ 1107 آزاد و به‌ صوبه‌داری‌ آگره‌ منصوب‌ گردید. در 1111 به‌ حکومت‌ کابل‌ رسید و تا 1118 در این‌ سمت‌ باقی‌ بود (مستعدخان‌، ص‌ 153) و فرزندان‌ بزرگترش‌ حکومت‌ تته‌ (تهته‌) و مُلتان‌ را داشتند. اورنگ‌ زیب‌ پیش‌ از مرگ‌، سرزمین‌ بابری‌ را میان‌ سه‌ پسرش‌، محمد معظم‌، شاهزاده‌ اعظم‌ و کامبخش‌، تقسیم‌ کرد و آنان‌ را به‌ صلح‌ با یکدیگر خواند. محمدمعظم‌ با شنیدن‌ خبر درگذشت‌ پدر (18 ذیحجة‌ 1118)، به‌ سوی‌ لاهور رفت‌ و خود را بهادرشاه‌ خواند و در 1119 در نزدیکی‌ لاهور، با اعظم‌شاه‌ جنگید. این‌ جنگ‌ به‌ شکست‌ اعظم‌شاه‌ و کشته‌ شدن‌ پسران‌ او، بیداربخت‌ و عالی‌تبار، انجامید. بهادرشاه‌ در 1120 در حوالی‌ حیدرآباد، کامبخش‌ را نیز شکست‌ داد. کامبخش‌ بر اثر جراحت‌ درگذشت‌ و بهادرشاه‌، پادشاه‌ سرزمین‌ بزرگ‌ بابری‌ شد. او منعم‌خان‌، خان‌خانان‌، را به‌ وزارت‌ برگزید و اسدخان‌، وزیر اورنگ‌ زیب‌، را وکیل‌ مطلق‌ خود کرد (خوافی‌ اورنگ‌آبادی‌، ج‌1، ص‌ 310، 320، ج‌2، ص‌ 93، 106؛ خافی‌خان‌ نظام‌الملکی‌، ج‌ 2، ص‌ 592 به‌ بعد، 598، 600)) و پسرش‌ ذوالفقارخان‌ را نیز منصب‌ میربخشی‌ (ریاست‌ دیوان‌ محاسبات‌) داد.بهادرشاه‌ در دوران‌ کوتاه‌ فرمانروایی‌ خود با مشکل‌ مراتهه‌ها، راجپوتها و سیکها روبرو بود. او به‌ پیشنهاد ذوالفقارخان‌، شاهو، نوادة‌ شیواجی‌، را از زندان‌ آزاد کرد و با منصب‌ مغولیِ «هفت‌هزاری‌» به‌ مَهارَشْتْرا فرستاد. با ورود او به‌ این‌ ناحیه‌، جنگ‌ داخلی‌ میان‌ هواداران‌ شاهو و طرفداران‌ تارابایی‌، بیوة‌ عمویش‌ راجارام‌، درگرفت‌. بهادرشاه‌ در 1119 راجپوتها را به‌ اطاعت‌ خویش‌ درآورد، اما در 1122 با شورش‌ سیکها روبرو شد و ناچار با راجپوتها راه‌ سازش‌ در پیش‌ گرفت‌. پس‌ از کشته‌شدن‌ گویند سینگ‌ ، آخرین‌ پیشوا (گورو )ی‌ سیک‌ که‌ از طرفداران‌ بهادرشاه‌ بود، در شمال‌ هند شخصی‌ به‌ نام‌ بَندا بار دیگر سیکها را به‌ سرکشی‌ واداشت‌ و وزیرخان‌ را به‌ قتل‌ رسانید و سِرهِند را گرفت‌ و پنجاب‌ شرقی‌ را نیز به‌ وحشت‌ انداخت‌. بهادرشاه‌ به‌ لوگره‌ تاخت‌ و در 1122 بَندا را شکست‌ داد، اما نتوانست‌ او را دستگیر کند. بهادرشاه‌ سرانجام‌ در هفتادسالگی‌ در 20 محرم‌ 1124 در لاهور درگذشت‌. پس‌ از او میان‌ چهار پسرش‌، معزالدین‌ جهاندارشاه‌، عظیم‌الشأن‌، رفیع‌الشأن‌ و جهانشاه‌، بر سر جانشینی‌ جنگ‌ درگرفت‌ که‌ به‌ پیروزی‌ معزالدین‌ خاتمه‌ یافت‌.بهادرشاه‌ مردی‌ دانشور، پرهیزگار و سخاوتمند بود. او تلاش‌ می‌کرد تا بر پایة‌ اعتدال‌ و آشتی‌ حکومت‌ کند. کمتر درخواستی‌ را رد می‌کرد و همین‌ خصلت‌ سبب‌ شد تا او را «بی‌خبر» لقب‌ دهند.منابع‌: محمدعلی‌خان‌ انصاری‌ پانی‌ پتی‌، تاریخ‌ مظفری‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 466 . Or ؛ بهیم‌ سین‌، دل‌کُشا ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 23 Or. ؛ جگجیون‌ داس‌، منتخب‌التواریخ‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 26 Add. و 253 Add. ؛ محمد هاشم‌ خافی‌خان‌ نظام‌الملکی‌، منتخب‌اللباب‌ ، ج‌ 2، چاپ‌ کبیرالدین‌ احمد، کلکته‌ 1874؛ میرعبدالرزاق‌ خوافی‌ اورنگ‌آبادی‌، مآثر الامراء ؛ خوشحال‌ چند، نادرالزمانی‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ سلطنتی‌ برلین‌، ش‌ 495؛ دانشمندخان‌، بهادر شاهنامه‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 24 Or. ؛ همو، جنگ‌نامه‌ ، چاپ‌ سنگی‌ نولکشور؛ کامراج‌، اعظم‌الحرب‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 1899 Or. ؛ کامورخان‌، تذکرة‌ سلاطین‌ چغتای‌ ، ج‌ 2، نسخة‌ خطی‌ انجمن‌ سلطنتی‌ آسیایی‌، ش‌ 97؛ عبدالحمید لاهوری‌، پادشاه‌نامه‌ ، کلکته‌ 1878؛ محمد قاسم‌ لاهوری‌، عبرت‌نامه‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 1934 Or. ؛ محمد ساقی‌ مستعدخان‌، مآثر عالمگیری‌ ، کلکته‌ 1871؛ محمد شفیع‌ وارد تهرانی‌، مرآت‌ واردات‌ ، نسخة‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا، ش‌ 6579 Add. ؛The Cambridge history of India , vol. IV, ch. IX, Cambridge 1931; W. Irvine, The later Mughals , vol. I, Calcutta 1921; V. Sarkar, History of Awrangzib , vol. IV, 2nd ed., Calcutta 1925; Ira ¦dat Kha ¦n Wa ¦dhih, Memoirs , in Jonathan Scott, History of the Deccan , 1794, vol. II, part 4.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسپیر ، تلخیص از ( د.اسلام ) ؛ با اضافاتی از شریف حسین قاسمی

حوزه موضوعی

شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده